Το χάος είναι απλώς μια τάξη που περιμένει να αποκρυπτογραφηθεί
Ζοζέ Σαραμάγκου
AdvertisementAdvertisement
Κάποτε, ο όρος «αναθεωρητική δύναμη» αφορούσε έθνη που προσπαθούσαν να ανατρέψουν την μεταπολεμική φιλελεύθερη τάξη – οι συνήθεις ύποπτοι ήταν χώρες όπως η Ρωσία, η Κίνα ή το Ιράν. Τελευταία, αυτή η έννοια αρχίζει να ξεθωριάζει. Πάντως, στην ουσία της, η «αναθεωρητική δύναμη» είναι μια ετικέτα που εφαρμόζεται σε έθνη που θέλουν να αλλάξουν τον τρόπο με τον οποίο είναι τακτοποιημένος ο κόσμος. Η έννοια χρονολογείται από την περίοδο μεταξύ των δύο παγκοσμίων πολέμων, όταν περιέγραφε χώρες που αντιτίθεντο στη Συνθήκη των Βερσαλλιών που τερμάτισε τον Α′ Παγκόσμιο Πόλεμο. Η πολιτική επιστήμη έκτοτε διακρίνει μεταξύ των δυνάμεων του status quo και εκείνων που επιδιώκουν να ανατρέψουν την ισορροπία δυνάμεων.
Η αλλαγή που επιθυμούν τα έθνη μπορεί να λάβει πολλές μορφές: επαναχάραξη συνόρων, αναδιάρθρωση των περιφερειακών ισορροπιών δυνάμεων ή δημιουργία εναλλακτικών κανόνων και θεσμών σε αυτούς που διαμορφώνουν σήμερα τη διεθνή πολιτική. Το κλειδί είναι ότι τα αναθεωρητικά έθνη δεν είναι απλώς δυσαρεστημένα με συγκεκριμένες πολιτικές, αλλά είναι δυσαρεστημένα με το ευρύτερο σύστημα και θέλουν να το αναδιαμορφώσουν με θεμελιώδεις τρόπους. Επομένως, η έννοια προέρχεται από την ρεαλιστική παράδοση στις διεθνείς σχέσεις, η οποία βλέπει τον κόσμο ως αρένα πολιτικής ισχύος.
Σε αυτό το πλαίσιο, οι χώρες λειτουργούν σε ένα άναρχο διεθνές σύστημα χωρίς ανώτερη εξουσία για την επιβολή των κανόνων. Τα πιο ισχυρά έθνη κατασκευάζουν ή επιβάλλουν ένα συγκεκριμένο σύνολο κανόνων και θεσμών στο διεθνές σύστημα, δημιουργώντας μια τάξη που αντικατοπτρίζει τις αξίες τους και εξυπηρετεί τα συμφέροντά τους. Σε αυτήν την παράδοση, οι δυνάμεις του status quo επωφελούνται από το σύστημα και θέλουν να το διατηρήσουν λίγο-πολύ όπως είναι. Αλλά οι αναθεωρητικές δυνάμεις βλέπουν το σύστημα ως περιοριστικό ή άδικο, οπότε επιδιώκουν να το αλλάξουν.
Αυτό δεν σημαίνει πάντα πόλεμο ή ανοιχτή αντιπαράθεση. Ο αναθεωρητισμός δεν είναι εγγενώς επιθετικός, ούτε είναι πάντα αποσταθεροποιητικός. Απλώς περιγράφει την υποστήριξη ή την αντίθεση ενός έθνους στην επικρατούσα διεθνή τάξη. Ο τρόπος με τον οποίο εκφράζεται αυτή η επιθυμία μπορεί να περιλαμβάνει διπλωματία, οικονομικό καταναγκασμό ή ακόμα και ένοπλη σύγκρουση. Για παράδειγμα, η προσάρτηση της Κριμαίας στη Ρωσία το 2014 και η εισβολή της στην Ουκρανία το 2022 δεν ήταν απλώς παραβιάσεις του διεθνούς δικαίου, αλλά σαφείς προσπάθειες ανατροπής της τάξης ασφαλείας στην Ευρώπη μετά τον Ψυχρό Πόλεμο, η οποία βασιζόταν στο ΝΑΤΟ. Η Ρωσία δεν επιτέθηκε σε μεμονωμένες πολιτικές, μα αμφισβήτησε – ή επιδίωξε να αναθεωρήσει – τη νομιμότητα του υπάρχοντος συστήματος.
Η Κίνα, από την άλλη, έχει αξιοποιήσει τους υπάρχοντες διεθνείς θεσμούς και έχει επωφεληθεί σε μεγάλο βαθμό από το παγκόσμιο εμπόριο, αλλά έχει επίσης δημιουργήσει εναλλακτικές λύσεις, συμπεριλαμβανομένων περιφερειακών τραπεζών, εμπορικών συνασπισμών και ψηφιακών υποδομών που έχουν σχεδιαστεί για να μειώσουν την εξάρτηση από τα δυτικά συστήματα. Η αυξανόμενη παρουσία της Κίνας στη Νότια Σινική Θάλασσα, η πίεση που ασκεί στην Ταϊβάν και η επιθυμία της να διαμορφώσει τους παγκόσμιους κανόνες σε όλα, από τα ανθρώπινα δικαιώματα έως τη διακυβέρνηση του διαδικτύου, υποδεικνύουν μια ευρύτερη προσπάθεια αναθεώρησης της τρέχουσας τάξης, αν και πιο σταδιακά από την προσέγγιση της Ρωσίας.
Αντίθετα, το Ιράν λειτουργεί κυρίως σε περιφερειακό επίπεδο, μια και επιδιώκει εδώ και καιρό να αναδιαμορφώσει τη δυναμική ισχύος της Μέσης Ανατολής: δεν προσπαθεί να ξαναγράψει ολόκληρο το διεθνές σύστημα, αλλά σίγουρα είναι αναθεωρητικό στην περιοχή.
Ωστόσο, το να αποκαλείς ένα έθνος «αναθεωρητικό» δεν είναι μια ουδέτερη πράξη, αντανακλά μια κρίση σχετικά με το ποιος είναι νόμιμος και ποιος όχι. Μια ανερχόμενη δύναμη μπορεί να θεωρήσει τον εαυτό της ως διορθωτή ιστορικών ανισορροπιών, όχι ως διατάραξη της σταθερότητας. Ο όρος λοιπόν μπορεί να είναι χρήσιμος, όμως μπορεί επίσης να συσκοτίσει όσο αποκαλύπτει. Πράγματι, ως όρος αποτυπώνει κάτι πραγματικό, αν και ίσως όχι τόσο καθαρά όσο παλιά.
Μεγάλο μέρος της σημερινής γεωπολιτικής έντασης εξαρτάται από ένα βασικό χάσμα: Ορισμένα έθνη θέλουν να διατηρήσουν την υπάρχουσα τάξη και άλλα θέλουν να την αναδιαμορφώσουν. Μόνο που δεν είναι πλέον προφανές ποιος ανήκει σε ποιο στρατόπεδο.
Στις μέρες μας, οι ΗΠΑ με το να παραγκωνίζουν θεσμούς που κάποτε υποστήριζαν ή να επιβάλουν εξωεδαφικές κυρώσεις ή να πιέζουν για νέα τεχνολογικά και εμπορικά καθεστώτα παρακάμπτοντας τους αντιπάλους, φαίνεται να θολώνουν τη γραμμή μεταξύ υπερασπιστή και αμφισβητία του status quo.
Ίσως το πιο χρήσιμο ερώτημα δεν είναι απλώς ποια μεγάλη δύναμη είναι αναθεωρητική, αλλά αν κάποιες δυνάμεις εξακολουθούν να είναι αφοσιωμένες στη διεθνή τάξη μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο που δημιουργήθηκε κατ′ εικόνα των ΗΠΑ.
Ενας αρχαίος Έλληνας μαθηματικός , ο Σερήνος ο Αντιονεύς αναφέρει πως οι Πέρσες είχαν ένα νόμο σύμφωνα με τον οποίο όταν πέθαινε ο βασιλιάς, επικρατούσε για πέντε μέρες ανομία για καταλάβει ο κόσμος πόσο άξιος ήταν ο βασιλιάς και πόσο χρήσιμοι οι νόμοι. Τώρα, λέτε να αυξήθηκε ο αριθμός των ημερών αναρχίας;
