Σε έναν χώρο εργασίας μπορούν να συνυπάρχουν άνθρωποι που ξεκίνησαν την επαγγελματική τους πορεία πριν από την ψηφιακή εποχή και άλλοι που μεγάλωσαν με την τεχνολογία ως αυτονόητο κομμάτι της καθημερινότητάς τους. Οι πρώτοι έχουν μάθει να εμπιστεύονται την εμπειρία, τη δοκιμασμένη πρακτική και τη σταδιακή εξέλιξη. Οι δεύτεροι συχνά αναζητούν την ταχύτητα, τον πειραματισμό και έναν διαφορετικό τρόπο προσέγγισης των προβλημάτων.
Κάπου ανάμεσα σε αυτές τις δύο λογικές βρίσκεται ένα από τα σημαντικότερα ζητήματα της σύγχρονης εργασίας: πώς μπορεί η εμπειρία να συνυπάρξει με την καινοτομία χωρίς η μία να ακυρώνει την άλλη;
Η φράση «έτσι το κάναμε πάντα» μπορεί να ακούγεται σαν άρνηση της αλλαγής. Δεν είναι, όμως, πάντα αυτό. Πολλές φορές κρύβει πίσω της χρόνια γνώσης, αποτυχημένων προσπαθειών, πρακτικών λύσεων και εμπειρίας που δεν καταγράφεται σε κανένα εγχειρίδιο. Από την άλλη πλευρά, το «ας το δοκιμάσουμε αλλιώς» δεν αποτελεί από μόνο του συνώνυμο της προόδου. Μπορεί να οδηγήσει σε μια χρήσιμη καινοτομία, μπορεί όμως και να παρακάμψει μαθήματα που έχουν ήδη αποκτηθεί με κόστος.
Το πραγματικό ζητούμενο, επομένως, δεν είναι να αποφασίσουμε ποια από τις δύο πλευρές έχει δίκιο. Είναι να δημιουργήσουμε τις συνθήκες ώστε να μπορούν να ακούγονται και οι δύο.
Η εμπειρία δεν είναι εχθρός της αλλαγής
Συχνά η εργασιακή εμπειρία αντιμετωπίζεται ως κάτι συντηρητικό, σχεδόν ως εμπόδιο στην καινοτομία. Είναι εύκολο να δημιουργηθεί το στερεότυπο του εργαζομένου που «έχει μάθει να δουλεύει με έναν συγκεκριμένο τρόπο» και δυσκολεύεται να δεχτεί οτιδήποτε διαφορετικό.
Η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη.
Ένας έμπειρος εργαζόμενος γνωρίζει όχι μόνο τι λειτουργεί, αλλά και τι έχει αποτύχει. Ξέρει πού μπορεί να εμφανιστεί ένα πρόβλημα, ποια διαδικασία φαίνεται αποτελεσματική στα χαρτιά αλλά αποτυγχάνει στην πράξη και ποιες λεπτομέρειες μπορούν να κάνουν τη διαφορά. Αυτή η γνώση έχει ιδιαίτερη αξία, ακριβώς επειδή έχει αποκτηθεί μέσα από πραγματικές συνθήκες.
Το πρόβλημα αρχίζει όταν η εμπειρία μετατρέπεται σε απόλυτη βεβαιότητα.
Το «το έχουμε δοκιμάσει και δεν πέτυχε» είναι χρήσιμο όταν συνοδεύεται από το «και να γιατί». Το «δεν γίνεται» χωρίς εξήγηση, όμως, κλείνει τη συζήτηση πριν καν ξεκινήσει.
Καινοτομία δεν σημαίνει να πετάμε τα πάντα από την αρχή
Από την άλλη πλευρά, υπάρχει και η αντίστροφη παγίδα. Η νέα γενιά εργαζομένων μπορεί να φέρει φρέσκες ιδέες, εξοικείωση με την τεχνολογία και διάθεση να αμφισβητήσει καθιερωμένες διαδικασίες. Αυτό είναι σημαντικό για κάθε οργανισμό που θέλει να εξελίσσεται.
Όμως η αλλαγή για την αλλαγή δεν είναι καινοτομία.
Το να αντικαταστήσουμε μια διαδικασία μόνο και μόνο επειδή είναι παλιά δεν σημαίνει ότι τη βελτιώνουμε. Ούτε κάθε ψηφιακό εργαλείο λύνει αυτομάτως ένα πρόβλημα. Η καινοτομία χρειάζεται να ξεκινά από ένα πραγματικό ερώτημα: Υπάρχει καλύτερος τρόπος να γίνει αυτό;
Και για να απαντηθεί σωστά αυτό το ερώτημα, χρειάζονται τόσο οι νέες ιδέες όσο και η γνώση εκείνων που γνωρίζουν ήδη το πεδίο.
Το πραγματικό χάσμα δεν είναι ηλικιακό
Όταν μιλάμε για διαγενεακές διαφορές στην εργασία, υπάρχει ο κίνδυνος να χωρίσουμε τους εργαζομένους σε δύο στρατόπεδα: τους μεγαλύτερους που αντιστέκονται στην αλλαγή και τους νεότερους που θέλουν να αλλάξουν τα πάντα.
Μια τέτοια εικόνα είναι υπεραπλουστευμένη.
Δεν σκέφτονται όλοι οι άνθρωποι μιας γενιάς με τον ίδιο τρόπο. Υπάρχουν εργαζόμενοι μεγαλύτερης ηλικίας που υιοθετούν γρήγορα νέες τεχνολογίες και νεότεροι που προτιμούν την ασφάλεια των γνώριμων διαδικασιών. Η ηλικία μπορεί να επηρεάζει τις εμπειρίες και τις εργασιακές συνήθειες, αλλά δεν καθορίζει από μόνη της τη στάση ενός ανθρώπου απέναντι στην αλλαγή.
Το ουσιαστικό χάσμα βρίσκεται συχνά αλλού: στη διαφορετική σχέση που έχει κάθε άνθρωπος με την αλλαγή, την αβεβαιότητα, την ευθύνη και την αποτυχία.
Για κάποιον που έχει δει μια λανθασμένη απόφαση να κοστίζει χρόνο, χρήμα ή πελάτες, η προσοχή μπορεί να μοιάζει απαραίτητη. Για κάποιον που βλέπει καθημερινά νέες τεχνολογίες να αλλάζουν τον τρόπο εργασίας, ο πειραματισμός μπορεί να μοιάζει αυτονόητος.
Και οι δύο οπτικές έχουν τη θέση τους.
Όταν η εμπειρία συναντά την περιέργεια
Η πιο ενδιαφέρουσα μορφή συνεργασίας εμφανίζεται όταν οι δύο πλευρές σταματούν να προσπαθούν να αποδείξουν ποια είναι «σωστή».
Ο έμπειρος εργαζόμενος μπορεί να πει: «Αυτό το έχουμε ξανασυναντήσει και αυτά ήταν τα προβλήματα».
Ο νεότερος μπορεί να απαντήσει: «Σήμερα όμως έχουμε ένα νέο εργαλείο. Μήπως μπορούμε να το αντιμετωπίσουμε διαφορετικά;»
Αυτή η συζήτηση είναι πολύ πιο παραγωγική από μια αντιπαράθεση ανάμεσα στο παλιό και το καινούργιο.
Η εμπειρία θέτει τα όρια και αναδεικνύει τους κινδύνους. Η καινοτομία εξετάζει αν τα όρια αυτά εξακολουθούν να ισχύουν. Η μία πλευρά προστατεύει από την επανάληψη των ίδιων λαθών· η άλλη προστατεύει από τον κίνδυνο της στασιμότητας.
Εδώ ακριβώς βρίσκεται και η αξία της διαγενεακής συνεργασίας.
Από το mentoring στο reverse mentoring
Για πολλά χρόνια, η μεταφορά γνώσης στον χώρο εργασίας θεωρούνταν σχεδόν μονόδρομη: ο μεγαλύτερος σε ηλικία ή πιο έμπειρος εργαζόμενος καθοδηγεί τον νεότερο.
Η λογική αυτή εξακολουθεί να έχει αξία. Ένας νέος εργαζόμενος χρειάζεται ανθρώπους που μπορούν να του μεταφέρουν γνώση η οποία δεν αποκτάται εύκολα μέσα από βιβλία ή σεμινάρια.
Αλλά η γνώση δεν κινείται μόνο προς μία κατεύθυνση.
Ο νεότερος εργαζόμενος μπορεί να βοηθήσει έναν πιο έμπειρο συνάδελφο να εξοικειωθεί με ένα νέο ψηφιακό εργαλείο, με διαφορετικές μορφές επικοινωνίας ή με νέες πρακτικές που έχουν εμφανιστεί στον κλάδο. Πρόκειται για μια λογική που συχνά περιγράφεται ως reverse mentoring.
Έτσι, η σχέση δεν είναι πλέον «ο παλιός διδάσκει τον νέο». Είναι περισσότερο μια ανταλλαγή: ο ένας προσφέρει εμπειρία και ο άλλος φέρνει νέες οπτικές.
Η διοίκηση έχει τον πιο δύσκολο ρόλο
Η διαγενεακή συνεργασία δεν μπορεί να αφεθεί αποκλειστικά στην καλή διάθεση των εργαζομένων. Η διοίκηση ενός οργανισμού έχει καθοριστικό ρόλο στο να δημιουργήσει ένα περιβάλλον όπου η διαφωνία δεν θεωρείται απειλή.
Αν ένας εργαζόμενος φοβάται ότι η ιδέα του θα απορριφθεί επειδή είναι νέος, πιθανότατα θα σταματήσει να την προτείνει. Αντίστοιχα, αν ένας έμπειρος εργαζόμενος αισθάνεται ότι η γνώμη του αγνοείται επειδή θεωρείται «παλιός», είναι πιθανό να αποστασιοποιηθεί από τη διαδικασία της αλλαγής.
Χρειάζεται, λοιπόν, ένας χώρος όπου επιτρέπεται να ειπωθούν και οι δύο φράσεις:
«Γιατί να το αλλάξουμε;»
και
«Γιατί να μην το δοκιμάσουμε;»
Το σημαντικό είναι να ακολουθεί και στις δύο περιπτώσεις η ίδια ερώτηση: «Τι στοιχεία έχουμε;»
Η καλύτερη λύση μπορεί να βρίσκεται στη μέση
Δεν χρειάζεται κάθε παλιά πρακτική να εγκαταλειφθεί, ούτε κάθε νέα ιδέα να υιοθετηθεί αμέσως.
Μερικές φορές η καλύτερη λύση είναι ένας μικρός πειραματισμός. Να αλλάξει μια διαδικασία σε περιορισμένη κλίμακα, να δοκιμαστεί ένα νέο εργαλείο, να συγκεντρωθούν δεδομένα και στη συνέχεια να αποφασιστεί αν η αλλαγή αξίζει να επεκταθεί.
Με αυτόν τον τρόπο, η καινοτομία δεν γίνεται άλμα στο άγνωστο και η εμπειρία δεν μετατρέπεται σε βέτο.
Η λογική είναι απλή: δεν πετάμε όσα γνωρίζουμε, αλλά ούτε θεωρούμε ότι όσα γνωρίζουμε είναι για πάντα αρκετά.
Το μέλλον της εργασίας δεν ανήκει σε μία γενιά
Οι επιχειρήσεις και οι οργανισμοί αλλάζουν. Νέες τεχνολογίες εμφανίζονται, επαγγέλματα μετασχηματίζονται και οι τρόποι εργασίας εξελίσσονται. Μέσα σε αυτή την πραγματικότητα, η συνύπαρξη διαφορετικών γενεών δεν είναι ένα προσωρινό φαινόμενο. Είναι μέρος της ίδιας της σύγχρονης αγοράς εργασίας.
Το ζητούμενο δεν είναι να αποφασίσουμε αν πρέπει να ακούμε περισσότερο τους μεγαλύτερους ή τους νεότερους. Είναι να σταματήσουμε να αντιμετωπίζουμε την ηλικία ως στρατόπεδο.
Η εμπειρία χωρίς διάθεση ανανέωσης κινδυνεύει να γίνει αδράνεια. Η καινοτομία χωρίς εμπειρία κινδυνεύει να επαναλάβει παλιά λάθη.
Ανάμεσα στο «έτσι το κάναμε πάντα» και στο «ας το δοκιμάσουμε αλλιώς» υπάρχει μια τρίτη, ίσως πιο χρήσιμη, πρόταση:
«Ας δούμε τι μάθαμε μέχρι σήμερα και ας εξετάσουμε τι μπορούμε να κάνουμε καλύτερα από εδώ και πέρα».
Εκεί μπορεί να βρίσκεται όχι μόνο η λύση στη σύγκρουση των γενεών, αλλά και μια πιο ώριμη αντίληψη για την ίδια την έννοια της καινοτομίας.
