Παρευρέθηκα προ ημερών σε μία παρουσίαση βιβλίου με θέμα «Σοσιαλισμός» (με ερωτηματικό) ενός καλού φίλου και έμπειρου πολιτικά. Αρκετοί όπως και σε όλες τις παρόμοιες ή ακαδημαϊκές συζητήσεις αναφέρθηκαν στην κυριαρχία κι ίσως μονοκρατορία του Καπιταλισμού. Σε μία άλλη διάλεξη καλού Καθηγητή (αλλά μετριότατου, εκ του αποτελέσματος, πολιτικού, που δεν είναι σοσιαλιστής) προ καιρού άκουσα με έκπληξη ότι «η υπεροψία της Δύσης μετά το ΄91 και η αίσθηση ότι κυριάρχησε στον κόσμο κάποια στιγμή θα γυρίσει εναντίον της και σίγουρα θα το πληρώσει η Ανθρωπότητα».
Επ αυτών κάποιες σκέψεις:
Καταρχήν να ξεκαθαρίσουμε και να διευκρινίσουμε ότι πουθενά στον κόσμο σήμερα (και ποτέ άλλωστε) δεν εφαρμόζεται καπιταλισμός στην καθαρή μορφή του, δηλαδή η βασική του αρχή περί «ελεύθερης αγοράς», κανόνας «προσφοράς και ζήτησης», «η αγορά αυτορυθμίζεται» κλπ ευφυολογήματα. Σε κάθε ιστορική περίοδο υφίσταται κάποιας μορφής (κάποτε πιο ελεύθερο, κάποτε πιο δεσμευτικό σε κανόνες) ελεύθερου εμπορίου αλλά ΠΟΤΕ δεν εφαρμόστηκε η αρχή της αυτορρυθμιζόμενης αγοράς (εξαιρούνται κάποιες μικρές περίοδοι ανολοκλήρωτοι όπου κυριάρχησαν οι ιδέες της Σχολής του Σικάγου και κατέστρεψαν σε σύντομο χρόνο ολόκληρες οικονομίες και χώρες). ΠΑΝΤΑ υπήρχαν πίσω από τις εθιμικές ή οριζόμενες ελεύθερες συναλλαγές ΚΑΝΟΝΕΣ ΥΠΟΧΡΕΩΤΙΚΟΙ- ΔΕΣΜΕΥΤΙΚΟΙ και κυρωτικοί οι οποίοι καθόριζαν και το παιχνίδι και τους όρους της «ΑΓΟΡΑΣ».
Τα παραδείγματα πολλά, αλλά θα κάνω αναφορά μόνο σε λίγα. Οι επιτροπές αγοράς, κεφαλαιαγοράς, χρηματοπιστωτικοί κ. α. ( που έχουν επιβάλει εκατομμύρια πρόστιμα σε όσους παραβιάζουν τους κανόνες ( από την Πολιτεία επιβαλλόμενες) της αγοράς, η εξαγορά και η παρέμβαση των κρατών σε πτωχευμένες τράπεζες κλπ) αποτελούν κοινωνικούς θεσμούς ελέγχου και είναι αυτοί που ρυθμίζουν καθοριστικά το σύστημα της αγοράς κι όχι το δήθεν ελεύθερο εμπόριο.
Είναι αυταπόδεικτο ότι κανένας, κατά τη γνώμη μου, καπιταλισμός δεν κυριαρχεί παγκοσμίως. Αυτό που ισχύει είναι ένα μικτό σύστημα οικονομικής διαχείρισης που έχει στοιχεία του «ελεύθερου» εμπορίου και συναλλαγών, το οποίο όμως λειτουργεί εντός ενός συγκεκριμένου πλαισίου κοινωνικοπολιτικού ελέγχου, άλλοτε πιο αυστηρό κι άλλοτε πιο χαλαρό.
Αυτό το μοντέλο της μικτής οικονομίας (ελεύθερη αγορά με κοινωνικό-δηλαδή σοσιαλιστικό- έλεγχο) ίσχυε από αρχαιοτάτων χρόνων και δεν είναι εφεύρημα της νέας εποχής (όπως και όλα στη βασική τους μορφή).
Για του λόγου το αληθές θα θυμίσω την κλασική αθηναϊκή δημοκρατία πριν από 2500 χρόνια όπου η ισονομία και η ισότητα μεταξύ των πολιτών αποτέλεσαν βασικές αρχές, εξασφαλίζοντας ότι κανένας πολίτης δεν θα είχε μεγαλύτερη πολιτική δύναμη από τον άλλον, απλώς λόγω πλούτου ή καταγωγής.
Παρά την υψηλή πολιτική ελευθερία, η Αθήνα δεν άφηνε την οικονομία και την κοινωνική ζωή εντελώς ανεξέλεγκτες. Υπήρχαν ήδη μηχανισμοί κοινωνικού ελέγχου που προάσπιζαν το κοινό συμφέρον και απέτρεπαν υπερβολικές ανισότητες. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα ήταν ο έλεγχος της αγοράς σιταριού μέσω των σιτοφυλάκων, που εξασφάλιζαν σταθερές τιμές και επάρκεια τροφίμων για όλους τους πολίτες. Παράλληλα, οι πλουσιότεροι πολίτες επιβαρύνονταν με υποχρεωτικές χορηγίες, οι οποίες χρηματοδοτούσαν δημόσια έργα, θεατρικές παραστάσεις, αλλά και την κατασκευή και εξοπλισμό πολεμικών πλοίων. Μέσα από αυτούς τους περιορισμούς, ο πλούτος επανακατανέμονταν για την ενίσχυση του κοινού καλού, ενώ η επιβίωση και η ασφάλεια της πόλης εξασφαλίζονταν για όλους τους πολίτες.
Ταυτόχρονα, οι πολίτες διατηρούσαν ιδιωτική ιδιοκτησία και οικονομική πρωτοβουλία, γεγονός που επέτρεπε την ανάπτυξη του εμπορίου, της βιοτεχνίας και της γεωργίας. Η οικονομική δραστηριότητα όμως δεν ήταν απόλυτα ελεύθερη, αλλά λειτουργούσε υπό περιορισμούς και κανόνες, ώστε να μην θίγεται το κοινωνικό συμφέρον.
Η σύγχρονη μορφή δημοκρατικού σοσιαλισμού βασίζεται σε παρόμοια θεμέλια:
Οι πολίτες έχουν πολιτικά δικαιώματα και συμμετοχή μέσω εκλογών, πλουραλισμού και θεσμών ελέγχου της εξουσίας.
Η ιδιωτική οικονομία και η επιχειρηματική δραστηριότητα είναι επιτρεπτές, αλλά λειτουργούν υπό κανόνες και ρυθμίσεις για την αποφυγή ανισοτήτων και την προστασία του κοινωνικού συμφέροντος.
Το δίκτυο δε των υγειών συνεταιρισμών ( κάθετης και οριζόντιας δομής) όπως στην Ισπανία δείχνει το επίπεδο του κοινωνικού παρεμβατισμού στην οικονομία.
Το κράτος παρεμβαίνει με φορολογία, κοινωνική ασφάλιση, δημόσια παιδεία και υγεία, προκειμένου να διασφαλιστεί η δίκαιη αναδιανομή του παραγόμενου πλούτου και η κοινωνική δικαιοσύνη.
Επίσης σε βασικά αγαθά κρίσιμα για το κοινωνικό σύνολο κρατάει για τον εαυτό του μέσα παραγωγής και διαχείρισης. Για παράδειγμα οι μεγαλύτερες εταιρείες σε χώρες όπως η Γερμανία, Γαλλία κλπ είναι υπό κρατικό έλεγχο.
Το ότι τεράστιος πλούτος έχει σωρευτεί σε λίγους ανά τον κόσμο, δεν σημαίνει ότι κυριαρχεί η ελεύθερη αγορά, αλλά ότι το ισχύον σύστημα έχει αφήσει σε πολλές περιπτώσεις ανεξέλεγκτο το κεφάλαιο, γιατί η πολιτική έχει υποχωρήσει έναντι της οικονομίας, κάτι που η ανθρωπότητα θα το πληρώσει όπως κάθε φορά με πόλεμο.
Όμως και σε αυτή την ακραία σημερινή κατάσταση η Κρατική υπόσταση διαφεντεύει τα πάντα και καθορίζει τους όρους του παιχνιδιού. Για παράδειγμα στις ΗΠΑ όσο κι αν ένας οικονομικός παράγοντας κατέχει περισσότερο του 60% του πλούτου από ένα σύνολο 30% του πληθυσμού των Αμερικανών, ο Πρόεδρος της χώρας που ψήφισαν (δηλαδή το κράτος) αποφασίζει και δρα ανά τον κόσμο (με τον τρόπο που δρα). Φυσικά εδώ δεν εξετάζεται ποιανών τα συμφέροντα εξυπηρετούν οι ηγέτες των χωρών της Δύσης πλέον (οι οποίοι ψηφίζονται όμως από τους λαούς) αλλά αναλύονται οι καίριες και κυρίαρχες παρεμβάσεις των κρατών στην οικονομική διαχείριση και στη «δήθεν ελεύθερη και αυτορρυθμιζόμενη αγορά».
Κατά συνέπεια αν το Κράτος ( ή καλύτερα η Πολιτεία, δηλαδή η κοινωνία) έχει κυρίαρχα παρεμβατικό ρόλο στην οικονομία ( είτε μεγάλο είτε μικρό) μιλάμε για ανυπαρξία καπιταλιστικού ιδεώδους (δηλαδή ισχύ των ανεξέλεγκτών κανόνων της αγοράς που «αυτορυθμίζεται») και κυριαρχία της ιδέας του δημοκρατικού σοσιαλισμού (μικτού συστήματος) που ισχύει από τις πρώτες μορφές οργάνωσης των κοινωνιών.
Συμπερασματικά, η κλασική αθηναϊκή δημοκρατία προσφέρει ένα σημαντικό ιστορικό υπόδειγμα για το πώς μπορεί να λειτουργήσει ένα μικτό σύστημα σύγχρονου δημοκρατικού σοσιαλισμού, δια της ισορροπίας ανάμεσα στην ελευθερία και στους κοινωνικούς περιορισμούς.
Ο συνδυασμός αυτών των στοιχείων δείχνει το δρόμο που πρέπει να ακολουθήσουν οι κοινωνίες για τον δημοκρατικού σοσιαλισμό, ο οποίος βεβαίως δεν έχει καμία σχέση με τον λεγόμενο «δημοκρατικό καπιταλισμό», που επίσης δεν υφίσταται, καθότι ελλείπει το δεύτερο συνθετικό της φράσης, «καπιταλισμός».
Συμμετοχή λοιπόν και αύξηση της κοινωνικού παρεμβατισμού στην οικονομία για πιο υγιείς Πολιτείες.
