Η δημόσια συζήτηση γύρω από την επίλυση των θαλάσσιων διαφορών στο Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο συχνά χαρακτηρίζεται από εννοιολογική σύγχυση. Η ασάφεια αφορά τόσο το ποιο διεθνές δικαιοδοτικό όργανο είναι αρμόδιο, όσο και τον τρόπο με τον οποίο μια διακρατική διαφορά μπορεί να εισαχθεί ενώπιόν του.
Στην πραγματικότητα, το διεθνές δίκαιο δεν διαθέτει ένα ενιαίο «ανώτατο δικαστήριο». Αντιθέτως, λειτουργούν παράλληλα δύο βασικοί θεσμοί με διαφορετική αποστολή και διακριτές αρμοδιότητες: το Διεθνές Δικαστήριο Δικαιοσύνης (International Court of Justice – ICJ), με έδρα τη Χάγη, και το Διεθνές Δικαστήριο για το Δίκαιο της Θάλασσας (International Tribunal for the Law of the Sea – ITLOS), με έδρα το Αμβούργο.
ICJ και ITLOS: δύο διαφορετικές δικαιοδοτικές λογικές
Το Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης (ICJ) αποτελεί το κατεξοχήν όργανο γενικής διεθνούς δικαιοδοσίας. Επιλαμβάνεται κάθε είδους διακρατικής διαφοράς, υπό την προϋπόθεση ότι υπάρχει συναίνεση των εμπλεκομένων κρατών.
Αντίθετα, το ITLOS είναι εξειδικευμένο δικαιοδοτικό όργανο, θεσμοθετημένο στο πλαίσιο της Σύμβασης του ΟΗΕ για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS). Η αρμοδιότητά του περιορίζεται αποκλειστικά σε ζητήματα που απορρέουν από τη Σύμβαση.
Η συχνή αναφορά στη «Χάγη» στον δημόσιο λόγο αφορά σχεδόν πάντοτε το ICJ, γεγονός που εντείνει τη σύγχυση, καθώς το ITLOS εδρεύει στο Αμβούργο και λειτουργεί με διαφορετικό νομικό θεμέλιο.
Θαλάσσιες διαφορές. Ποιο δικαστήριο είναι αρμόδιο;
Σε θεωρητικό επίπεδο, τόσο το ICJ όσο και το ITLOS μπορούν να επιληφθούν διαφορών που αφορούν την οριοθέτηση υφαλοκρηπίδας και ΑΟΖ. Ωστόσο, καμία δικαιοδοσία δεν ενεργοποιείται αυτόματα.
Κρίσιμη προϋπόθεση παραμένει η συναίνεση των κρατών. Χωρίς αυτήν, δεν υφίσταται διεθνής δικαιοδοσία.
Στην περίπτωση Ελλάδας–Τουρκίας, η συζήτηση επικεντρώνεται κυρίως στο ICJ, το οποίο αποτελεί τον πιο καθιερωμένο μηχανισμό επίλυσης τέτοιων διαφορών. Η προσφυγή προϋποθέτει ειδική συμφωνία (συνυποσχετικό), μέσω της οποίας:
προσδιορίζεται το αντικείμενο της διαφοράς, καθορίζεται το εφαρμοστέο δίκαιο και ενεργοποιείται η δεσμευτική δικαιοδοσία του Δικαστηρίου.
Αντίστοιχα, η προσφυγή στο ITLOS προϋποθέτει αποδοχή της UNCLOS. Το γεγονός ότι η Τουρκία δεν είναι συμβαλλόμενο μέρος περιορίζει ουσιαστικά τη δυνατότητα άμεσης δικαιοδοτικής εμπλοκής του Δικαστηρίου.
Παράλληλα, η UNCLOS προβλέπει και εναλλακτικό μηχανισμό υποχρεωτικής διαιτησίας (Παράρτημα VII), ο οποίος μπορεί να ενεργοποιηθεί όταν δεν υπάρχει συμφωνία για δικαστική επίλυση.
Πώς ενεργοποιείται η διεθνής δικαιοδοσία
Σε αντίθεση με τα εσωτερικά έννομα συστήματα, το διεθνές δίκαιο δεν διαθέτει υποχρεωτική καθολική δικαιοδοσία. Κανένα κράτος δεν μπορεί να υπαχθεί σε διεθνές δικαστήριο χωρίς τη συναίνεσή του.
Η παραπομπή μιας διαφοράς μπορεί να πραγματοποιηθεί μέσω τριών βασικών οδών:
1. Ειδική συμφωνία (συνυποσχετικό)
Τα κράτη συμφωνούν εκ των προτέρων να παραπέμψουν συγκεκριμένη διαφορά και δεσμεύονται από την τελική απόφαση.
2. Προαιρετική αποδοχή δικαιοδοσίας του ICJ
Ορισμένα κράτη έχουν αποδεχθεί εκ των προτέρων τη δικαιοδοσία του Δικαστηρίου υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις.
3. Διεθνείς συνθήκες με υποχρεωτικούς μηχανισμούς επίλυσης διαφορών.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η UNCLOS, η οποία εισάγει δεσμευτικές διαδικασίες επίλυσης.
Η δικονομία ενώπιον ICJ και ITLOS:
Παρά τις θεσμικές τους διαφοροποιήσεις, τα δύο δικαστήρια ακολουθούν παρόμοια δικονομική δομή.
Η διαδικασία εκκινεί με την κατάθεση προσφυγής ή συνυποσχετικού. Ακολουθεί το στάδιο των προκαταρκτικών ενστάσεων, όπου εξετάζονται ζητήματα δικαιοδοσίας και παραδεκτού.
Στη συνέχεια, η υπόθεση εισέρχεται στη γραπτή φάση, με την ανταλλαγή εκτενών υπομνημάτων (memorials και counter-memorials), τα οποία περιλαμβάνουν νομικά επιχειρήματα, χαρτογραφικά δεδομένα, ιστορικά στοιχεία και τεχνική τεκμηρίωση.
Ακολουθεί η προφορική διαδικασία, κατά την οποία οι διάδικες πλευρές παρουσιάζουν δημόσια τις θέσεις τους ενώπιον του Δικαστηρίου.
Η διαδικασία ολοκληρώνεται με τη διάσκεψη των δικαστών και την έκδοση απόφασης κατά πλειοψηφία, η οποία είναι δεσμευτική για τα εμπλεκόμενα κράτη.
Η εκτέλεση των αποφάσεων. Το όριο του διεθνούς δικαίου
Κομβικό χαρακτηριστικό του διεθνούς συστήματος είναι η απουσία μηχανισμού αναγκαστικής εκτέλεσης, αντίστοιχου με εκείνους των εσωτερικών έννομων τάξεων.
Η συμμόρφωση των κρατών βασίζεται κυρίως:
στο διεθνές κύρος των δικαστικών αποφάσεων,
στην πολιτική και διπλωματική πίεση,
και στη θεσμική νομιμοποίηση που παράγεται από τη δικαιοδοτική κρίση.
Η ελληνοτουρκική διάσταση – νομικό ζήτημα με έντονο πολιτικό φορτίο:
Στο πλαίσιο των ελληνοτουρκικών διαφορών, το βασικό αντικείμενο αφορά την οριοθέτηση της υφαλοκρηπίδας και της ΑΟΖ. Ωστόσο, η δυσκολία δεν είναι πρωτίστως νομική, αλλά πολιτική.
Η Ελλάδα αντιμετωπίζει τη διαφορά ως ζήτημα καθαρής οριοθέτησης θαλάσσιων ζωνών βάσει του Δικαίου της Θάλασσας. Αντίθετα, η Τουρκία συχνά εντάσσει ευρύτερες γεωπολιτικές και νομικές παραμέτρους, αμφισβητώντας τη φύση και το εύρος των ελληνικών κυριαρχικών δικαιωμάτων.
Η διαφορετική αυτή θεώρηση οδηγεί σε θεμελιώδη ασυμφωνία ως προς το ίδιο το αντικείμενο της διαφοράς. Το γεγονός αυτό καθιστά εξαιρετικά δύσκολη τη διαμόρφωση ενός κοινού συνυποσχετικού για προσφυγή στο ICJ/ Χάγη.
Συμπέρασμα:
Το διεθνές δίκαιο της θάλασσας λειτουργεί αποκλειστικά στη βάση της κρατικής συναίνεσης. Το ICJ και το ITLOS αποτελούν τους δύο βασικούς θεσμικούς πυλώνες του συστήματος, ωστόσο η αρμοδιότητά τους ενεργοποιείται μόνο όταν τα κράτη το επιλέξουν ρητά.
Στην περίπτωση Ελλάδας–Τουρκίας, η «Χάγη» παραμένει σημείο αναφοράς στον δημόσιο διάλογο. Ωστόσο, η δικαστική επίλυση προϋποθέτει προηγούμενη πολιτική συμφωνία όχι μόνο ως προς το εφαρμοστέο δίκαιο, αλλά κυρίως ως προς το ίδιο το αντικείμενο της διαφοράς.
Η απουσία τέτοιας συμφωνίας, σε συνδυασμό με το βαρύ γεωπολιτικό φορτίο της Ανατολικής Μεσογείου και τον επερχόμενο νόμο για τη γαλάζια πατρίδα, καθιστούν την προοπτική δικαστικής επίλυσης θεσμικά εφικτή αλλά πολιτικά εξαιρετικά απαιτητική, έως αδύνατη.
