Του Νίκου Μαρκάτου, Ομοτ.Καθηγητή ΕΜΠ, π.Πρύτανη, Γ.Γ.Ευρωπαικής Ένωσης Ομότιμων Καθηγητών
*
Ζούμε σε μια εποχή όπου η επιστήμη και η τεχνολογία δεν αρκούνται πια στο να ερμηνεύουν τον κόσμο. Τον σκηνοθετούν. Δεν περιορίζονται στο να περιγράφουν την πραγματικότητα. Τη διαμορφώνουν, την επιλέγουν, την περικόπτουν, τη φωτίζουν επιλεκτικά και, συχνά, τη μετατρέπουν σε αφήγημα.
Η εξέλιξη αυτή δεν είναι ουδέτερη. Δεν είναι απλώς αποτέλεσμα τεχνολογικής προόδου. Είναι βαθιά πολιτισμική και πολιτική. Γιατί όταν αλλάζει ο τρόπος με τον οποίο παράγεται και παρουσιάζεται η γνώση, αλλάζει και ο τρόπος με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο — και τελικά τον ίδιο μας τον εαυτό.
Η σύγχρονη επιστήμη βασίζεται σε δεδομένα, μοντέλα, αλγορίθμους, προσομοιώσεις. Η τεχνολογία, από την τεχνητή νοημοσύνη μέχρι τα ψηφιακά δίδυμα, από τους αλγόριθμους πρόβλεψης μέχρι τα συστήματα συστάσεων, δεν λειτουργεί απλώς ως εργαλείο. Λειτουργεί ως φίλτρο πραγματικότητας. Επιλέγει τι θα φανεί, τι θα μετρηθεί, τι θα θεωρηθεί «σημαντικό».
Με άλλα λόγια, η τεχνολογία δεν μας δείχνει απλώς τον κόσμο. Μας δείχνει έναν κόσμο, έναν από τους πολλούς δυνατούς. Και αυτός ο κόσμος είναι αποτέλεσμα σχεδιασμού, παραδοχών, επιλογών, συχνά αόρατων στον τελικό χρήστη.
Σε αυτό το σημείο εισέρχεται η έννοια της σκηνοθεσίας. Όχι με την έννοια της απάτης, αλλά με την έννοια της κατασκευής αφήγησης. Όπως στο θέατρο ή στον κινηματογράφο, έτσι και στην επιστήμη και την τεχνολογία, κάποιος επιλέγει το κάδρο, τη γωνία λήψης, το τι μένει εκτός πλάνου. Κάποιος αποφασίζει ποια δεδομένα θα συλλεχθούν, ποια θα αγνοηθούν, ποια μοντέλα θα θεωρηθούν επαρκή και ποια «εκτός προδιαγραφών».
Η προσομοίωση, για παράδειγμα, την οποία αναπτύσσω και εγώ για μισό αιώνα τώρα, δεν είναι απλή αναπαράσταση της πραγματικότητας. Είναι μια κατασκευή βασισμένη σε υποθέσεις. Κάθε υπολογιστικό μοντέλο ενσωματώνει μια συγκεκριμένη οπτική για το πώς λειτουργεί ο κόσμος. Όταν το μοντέλο γίνεται εργαλείο λήψης αποφάσεων —στην οικονομία, στο περιβάλλον, στην υγεία, στην ασφάλεια-τότε αυτή η οπτική αποκτά πραγματικές συνέπειες.
Η τεχνητή νοημοσύνη εντείνει ακόμη περισσότερο αυτό το φαινόμενο. Οι αλγόριθμοι δεν είναι ουδέτεροι. Εκπαιδεύονται σε δεδομένα που αντανακλούν κοινωνικές ανισότητες, πολιτισμικές προκαταλήψεις, ιστορικές στρεβλώσεις. Και στη συνέχεια παράγουν «αποτελέσματα» που παρουσιάζονται ως αντικειμενικά, επιστημονικά, αδιαμφισβήτητα.
Έτσι, η επιστημονική γνώση κινδυνεύει να μετατραπεί από μέσο κατανόησης σε μέσο επιβεβαίωσης. Να μην ανοίγει τον ορίζοντα, αλλά να τον στενεύει. Να μην αποκαλύπτει την πολυπλοκότητα, αλλά να την απλοποιεί σε «δείκτες», «σκορ», «προβλέψεις».
Η σκηνοθεσία της πραγματικότητας γίνεται ακόμη πιο έντονη στον δημόσιο λόγο. Τα γραφήματα, οι χάρτες, οι καμπύλες, οι δείκτες, αποκτούν συχνά μεγαλύτερη ισχύ από την ίδια την κοινωνική εμπειρία. Αυτό που δεν μετριέται, δεν υπάρχει. Αυτό που δεν χωρά σε μοντέλο, θεωρείται περιθωριακό. Και έτσι, η τεχνολογική αναπαράσταση κινδυνεύει να υποκαταστήσει την κοινωνική πραγματικότητα.
Δεν πρόκειται για άρνηση της επιστήμης. Το αντίθετο. Πρόκειται για υπεράσπιση της επιστήμης από την ιδεολογικοποίησή της. Η επιστήμη είναι ισχυρή όταν αναγνωρίζει τα όριά της. Όταν δηλώνει καθαρά τις παραδοχές της. Όταν επιτρέπει την αμφισβήτηση, τον έλεγχο, την αναθεώρηση.
Η τεχνολογία, αντίστοιχα, είναι απελευθερωτική όταν λειτουργεί ως εργαλείο. Γίνεται επικίνδυνη όταν παρουσιάζεται ως μοίρα. Όταν οι αλγόριθμοι εμφανίζονται ως «αναπόφευκτοι», όταν οι αποφάσεις αποδίδονται σε «το σύστημα», όταν η ευθύνη μετατίθεται από τον άνθρωπο στο μοντέλο.
Η σκηνοθεσία της πραγματικότητας δεν είναι κατ’ ανάγκην κακόβουλη. Συχνά είναι αποτέλεσμα καλών προθέσεων, τεχνικών περιορισμών, ανάγκης για απλοποίηση. Αλλά όταν γίνεται αόρατη, όταν παύουμε να τη βλέπουμε ως σκηνοθεσία και τη βιώνουμε ως φυσικό νόμο, τότε χάνουμε κάτι ουσιώδες: τη δυνατότητα να διαφωνούμε, να ερμηνεύουμε, να σκεφτόμαστε διαφορετικά.
Σε μια δημοκρατική κοινωνία, η επιστήμη και η τεχνολογία οφείλουν να συνοδεύονται από διαφάνεια, δημόσιο διάλογο και κριτική παιδεία. Όχι μόνο για το τι μπορούν να κάνουν, αλλά και για το τι επιλέγουν να κάνουν. Όχι μόνο για τα αποτελέσματα, αλλά και για τις παραδοχές που τα παράγουν.
Η πραγματικότητα δεν είναι ένα έτοιμο σκηνικό. Είναι μια δυναμική κατασκευή, στην οποία συμμετέχουμε όλοι. Αν αφήσουμε τη σκηνοθεσία αποκλειστικά στους αλγόριθμους, στα μοντέλα και στις τεχνικές ελίτ, τότε η επιστήμη κινδυνεύει να αποκοπεί από την κοινωνία που υποτίθεται ότι υπηρετεί.
Το ζητούμενο δεν είναι λιγότερη επιστήμη. Είναι περισσότερη επιστημονική αυτογνωσία. Δεν είναι λιγότερη τεχνολογία. Είναι περισσότερη δημοκρατία στην τεχνολογία. Και, τελικά, δεν είναι λιγότερη σκηνοθεσία. Είναι επίγνωση ότι υπάρχει σκηνοθεσία — ώστε να μπορούμε, ως κοινωνία, να συμμετέχουμε και στο σενάριο.
Γιατί το ερώτημα δεν είναι αν η πραγματικότητα σκηνοθετείται.
Το ερώτημα είναι: από ποιους, με ποιους όρους και για ποιον σκοπό.
