Από την πανδημία και έπειτα, με τον έναν ή τον άλλον τρόπο οι εξελίξεις θέτουν επί τάπητος στην Ευρώπη την πρόκληση της περαιτέρω γεωπολιτικής της ολοκλήρωσης. Με τις ενέργειές τους, δε, από την έναρξη της ρωσικής εισβολής στην Ουκρανία ο Πούτιν, και από την επανεκλογή του ο Τραμπ δεν θα μπορούσαν να το θέσουν επιτακτικότερα.
Τώρα, ιδίως, με τον Αμερικανό Πρόεδρο ο οποίος φλερτάρει πολύ έντονα με μια απολυταρχική εκδοχή διακυβέρνησης στο εσωτερικό, και την ολική επαναφορά των Αμερικάνων σ’ έναν αρπακτικό ιμπεριαλισμό των τελών του 19ου αιώνα –«το Δυτικό Ημισφαίρο είναι ΔΙΚΟ ΜΑΣ»– το ζήτημα για την Ευρώπη αρχίζει και γίνεται υπαρξιακό. Διαφαίνεται αυτό πολύ έντονα, εξ άλλου, από την όρεξη του Τραμπ να αρπάξει την Γροιλανδία, αλλά και τις απροκάλυπτες επιθέσεις του ίδιου και του αντιπροέδρου του στην Ενωμένη Ευρώπη.
Το ζήτημα, ωστόσο, που τίθεται για την ΕΕ είναι ποια Ευρώπη, και γιατί: είναι ζήτημα πολιτικής φυσιογνωμίας και στρατηγικών προσανατολισμών. Εντελώς διαφορετική μορφή είχε προσλάβει η ευρωπαϊκή πολιτική στην εποχή της παγκοσμιοποίησης (ανοιχτό εμπόριο/ανοιχτά σύνορα, αποβιομηχάνιση, υποτίμηση του γεωπολιτικού παράγοντα, της άμυνας και της ασφάλειας)· και διαφορετική μορφή καλείται να λάβει τώρα, σε εποχή πολυπολικότητας, κατάρρευσης των κανόνων της διεθνούς τάξης, και ανόδου των επεκτατισμών από τις παλιές αυτοκρατορίες (Κίνα, Ρωσία, Τουρκία), αλλά και την αυτοκρατορική στροφή των ΗΠΑ.
Ποιά θα είναι όμως αυτή η μορφή; Κατ’ αρχάς αξίζει να σημειωθεί σήμερα ότι η εκάστοτε αξίωση κυριαρχίας συνοδεύεται και από ορισμένες θεμελιώδεις αρχές που προτάσσει η κάθε μεγάλη δύναμη για να απαντήσει στα υπαρξιακά ζητήματα της εποχής μας, και που ταυτόχρονα είναι και εκφράσεις της πολιτιστικής της ιδιοσυγκρασίας. Έτσι ο «ρωσικός κόσμος» αντιπροσωπεύει την επιλογή προς μια παραδοσιοκρατική απολυταρχία, ενώ, η Κίνα λανσάρει την εκδοχή ενός αυταρχικού/κολλεκτιβιστικού δρόμου προς την συσσώρευση και την αλματώδη ανάπτυξη της τεχνικής, «μανδαρίνικου» τύπου.
Η Αμερική του Τραμπ, αντίθετα, παίρνει την έννοια του «τελευταίου συνόρου» που καθόρισε την αμερικανική συνείδηση κατά την φάση της συνεχιζόμενης επέκτασης των εποίκων προς τις ακτές του Ειρηνικού, και την μεταβάλει στην εμμονή και το κυνήγι μιας ολοένας και μεγαλύτερης κλίμακας. Για τον Ντόναλντ τα πάντα πρέπει να γίνουν «μεγάλα ξανά», τα μεγαλύτερα που υπήρξαν. Η αμερικανική σφαίρα επιρροής, οι εξορύξεις της, η παραγωγή ενέργειας, ο στρατός, η ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης, και της ρομποτικής, η βιομηχανία –όλα πρέπει να εντατικοποιηθούν άνευ προηγουμένου. Για τους δε υποστηρικτές του –όχι τους «χιλιμπίλις», αλλά τους μεγιστάνες της τεχνολογίας που συνωστίζονται γύρω του σε αυτήν την δεύτερη θητεία του– αυτό προϋποθέτει μια αμερικανική ηγεσία που θα διοικεί με τον συγκεντρωτισμό ενός διευθύνοντα συμβούλου μακριά από τους «περισπασμούς» της δημοκρατίας.
Και η Ευρώπη καλείται να μετασχηματίσει τις δικές αξίες σε μια πρόταση για την εποχή μας. Εδώ αυτό που δεν αντιλαμβάνονται όσοι την ψέγουν για την επιμονή στον ουμανισμό της ή τους κανόνες του διεθνούς δικαίου, και την δημοκρατία είναι ότι μια «μεταπαγκοσμιοποιητική» και μη εθνομηδενιστική, ιστορική και πολιτισμική ανάγνωση αυτών των αξιών θα μπορούσε να μεταβληθεί σε «ευρωπαϊκό όπλο» για τον 21ο αιώνα. Ας δώσουμε ένα-δύο παραδείγματα.
Ευρωπαϊκή-Αφρικανική συμμαχία ή Ευραφρική;
Πρώτον, λέγεται ότι ο γεωπολιτικός ανταγωνισμός του 21ου αιώνα θα κριθεί στον προσανατολισμό που θα πάρει η Αφρική. Σε οποιαδήποτε περίπτωση η δημογραφική της άνοδο σε συνδυασμό με την κάμψη όλων των υπολοίπων θα μεταβάλλουν ριζικά την σύνθεση της ανθρωπότητας στο δεύτερο μισό του 21ου αιώνα. Το 2100 1 στους 3 ανθρώπους στον πλανήτη θα προέρχεται κατά πάσα πιθανότητα από την «μαύρη ήπειρο».
Για την δε Ευρώπη το ζήτημα της Αφρικής έχει και μια άλλη καίρια διάσταση, καθώς ή θα την βοηθήσει να καταστεί οικονομικά, περιβαλλοντικά και πολιτικά βιώσιμη με σχέσεις αμοιβαίου οφέλους ή θα κατακλυστεί από την αφρικανική μετανάστευση.
Ευρω-αφρικανική συμμαχία, λοιπόν, ή …Ευραφρική. Και η Ευρώπη διαθέτει πια τα πολιτιστικά εφόδια που θα της επιτρέψουν να επιδιώξει την πρώτη επιλογή. Σε αντίθεση με τις Ρωσία και Κίνα που έχουν συνάψει στρατηγική συμμαχία με τις κλεπτοκρατικές δικτατορίες, η Ευρώπη έχει καταφέρει να διαμορφώσει μια μετα-αποικιακή συνείδηση, αναγνωρίζοντας τα ιστορικά εγκλήματα της δικής της αποικιοκρατίας. Διαθέτει την επιρροή του Χριστιανισμού, σημαντικά του Ορθόδοξου, ενώ για τον Καθολικισμό τείνει να γίνει το κατ εξοχήν σημείο αναφοράς και στους κόλπους της Καθολικής Εκκλησίας εκδηλώνεται προβληματισμός για το εάν κάποιος επόμενος Πάπας θα πρέπει να προέρχεται από εκεί.
Εξίσου σημαντικό, υφίσταται συμπληρωματικότητα των οικονομικών αναγκών καθώς η Ευρώπη στερείται εργατικού δυναμικού και έχει ανάγκη να διαφοροποιήσει τις εφοδιαστικές της αλυσίδες, ενώ η υποσαχάρια Αφρική διαθέτει πλεόνασμα ανθρωπίνων πόρων και σημαντικές προοπτικές εκβιομηχάνισης.
Αυτό που χρειάζεται να κάνει η Ευρώπη, λοιπόν, είναι να διευρύνει τις ευρωαφρικανικές σχέσεις σε ισότιμη βάση, ιδίως με τις χριστιανικές χώρες. Κι έτσι να επιδιώξει ένα ανάχωμα στην εξάπλωση του αυταρχισμού –ο οποίος συνδέεται επί της παρούσης και με την ‘ανάπτυξη της υπανάπτυξης’ της περιοχής. Συμβολή στο χτίσιμο των θεσμών, λοιπόν, και στην θεμελίωση της οικονομικής βιωσιμότητας (αυτό που οι αγγλοσάξωνες ονομάζουν ‘State building’). H Ευρώπη μπορεί να εμπνευστεί από την πολιτική του Βυζαντίου, το οποίο χρησιμοποιούσε την πολιτιστική του επιρροή και τον πλούτο του για να χτίσει γεωπολιτικά σύμπλοκα τα οποία λειτουργούσαν ως πυλώνες σταθερότητας (όπως συνέβη με τον εκχριστιανισμό των Σλάβων).
Το συμβιωτικό στοίχημα του ανθρώπου με τις έξυπνες μηχανές
Ένα δεύτερο πεδίο όπου η Ευρώπη μπορεί να επαναπροσεγγίσει τις αξίες της για να μεταβάλει μια από τις αδυναμίες της σε όπλο είναι η τεχνητή νοημοσύνη και η ρομποτική.
Εδώ πολλοί τυφλώνονται από την λογική του τεχνοδεσποτισμού που έχει κυριαρχήσει σε διαφορετικές εκδοχές της σε ΗΠΑ και Κίνα, και κοροϊδεύουν την Ευρώπη για το αυστηρό νομοθετικό πλαίσιο που είναι ιδιαίτερα ευαίσθητο σε ζητήματα ανθρωποκεντρισμού, σεβασμού της ιδιωτικότητας προστασίας των δεδομένων. Και πανηγυρίζουν για την αποτυχία της άφρονος Ευρώπης να παρακολουθήσει τον παγκόσμιο τεχνολογικό ανταγωνισμό .
Όμως στην Κίνα υπό την σίδηρα καθοδήγηση του κράτους-κόμματος οι τεχνολογίες αυτές έχουν πάρει κυρίως τις κατευθύνσεις της επιτήρησης, της κοινωνικής αξιολόγησης, και της σαρωτικής ρομποτοποίησης που παραγκωνίζει τον άνθρωπο. Και οι ΗΠΑ βιώνουν την άνοδο μιας τεχνο-ολιγαρχίας με την υπέρμετρη συγκέντρωση πλούτου, ισχύος και τεχνικής δύναμης στα χέρια της, που της επιτρέπει να βυθίζεται στα οράματα για την ανάδυση ενός νέου είδους ανθρωποθεού μείγμα ανθρώπους και μηχανής ο οποίος θα διαδεχθεί τον Homo Sapiens, την ίδια στιγμή που ένα μεγάλο μέρος της πλειοψηφίας απειλείται να μεταβληθεί σε ένα είδος δουλοπάροικων της τεχνητής νοημοσύνης. (Αξίζει να σημειωθεί ως προς αυτό, ότι στο Σαν Φρανσίσκο που είναι σημείο αναφοράς των τεχνολογικών κολοσσών, το 1/3 των κατοίκων αδυνατεί να τα βγάλει πέρα μόνος του, και ζει με την βοήθεια επιδομάτων).
Αντίθετα, η Ευρώπη μπορεί να μην διαθέτει το δικό της «Chat GPT», ενώ αντιστέκεται σθεναρά στην εσωτερική επιτήρηση και τα συστήματα «κοινωνικής αξιολόγησης». Ωστόσο διατηρεί σημαντική δυναμική στην ανάπτυξη των εργαλείων εξειδικευμένης ΤΝ με εφαρμογές στην παραγωγική διαδικασία, την άμυνα, την ασφάλεια και τις υποδομές. Μπορεί να υπολείπεται μεν στην ρομποτική, όχι όμως στην επεξεργασία συμβιωτικών συστημάτων ανθρώπου-μηχανής που οδηγούν στην αναβάθμιση, και όχι τον παραγκωνισμό της ανθρώπινης εργασίας. Εάν κάπου, δηλαδή, η τεχνική πρόοδος δεν έχει χάσει ακόμα κάθε ισορροπία με τον άνθρωπο και την κοινωνία και έχει διατηρήσει σαν προοπτική την δυνατότητα να οδηγήσει σε περισσότερη αποκέντρωση, εκδημοκρατισμό και ενδυνάμωση των εργαζόμενων τάξεων αυτό συμβαίνει κατ’ εξοχήν στην Ευρώπη (παρεμπιπτόντως, και την Ιαπωνία). Πράγμα που συνεπάγεται ένα σημαντικό δυνητικό πλεονέκτημα, καθώς στις ΗΠΑ και την Κίνα πολλαπλασιάζεται ο αρνητικός αντίκτυπος της αλματώδους τεχνολογικής ανάπτυξης και το υπαρξιακό ρίσκο που αυτό συνεπάγεται για τον άνθρωπο και την κοινωνία.
Η Ευρώπη ως προπύργιο αξιών
Όλα τα παραπάνω προϋποθέτουν και μια διαφορετική ανάγνωση των αξίων του ευρωπαϊκού πολιτισμού. Ας το θέσουμε σχηματικά: εκεί που οι σημερινοί οπαδοί του Πούτιν και του Τραμπ, απορρίπτουν τις αναφορές της Ευρώπης στο «διεθνές δίκαιο», υπομνηματίζοντας το έλλειμμα ισχύος της, ουσιαστικά εκείνο που καλείται να κάνει η Ευρώπη, είναι να καλύψει το έλλειμμα αυτό. Όχι όμως για να εγκαταλείψει την άποψή της για τον κόσμο, αλλά για να την προασπίσει και να την προωθήσει αποτελεσματικότερα. Διότι στην ουσία, οι κανόνες της «παγκόσμιας τάξης» τις οποίες επικαλείται αφορούν τα ιστορικά κεκτημένα του δικού της πολιτισμού –την εθνική κυριαρχία, συν την δημοκρατία– μαζί με τα προϊόντα δικαίου που παρήγαγε η αυτοκριτική της απέναντι στο δικό της παρελθόν αποικιοκρατίας και παγκοσμίων πολέμων.
Είναι η ανάγνωση, επομένως, των ευρωπαϊκών αξιών που θα πρέπει να πάψει να είναι αποδομητική, και να υπονομεύει τον ίδιο τον εαυτό των εθνών και του πολιτισμού της Ευρώπης που θα οδηγήσει στην ευρωπαϊκή ολοκλήρωση και κυριαρχία. Όχι η εγκατάλειψή τους. Είναι αυτό το οποίο ο πρόεδρος της Φινλανδίας, Αλεξάντερ Στουμπ, ονομάζει «ρεαλισμός στην βάση αρχών».
Αναφέρθηκε και προηγουμένως. Το παράδειγμα του Βυζαντίου για το πως λειτούργησε ως προπύργιο αξιών, και θεματοφύλακας προωθημένων θεσμών, και αστικού πολιτισμού, την ίδια στιγμή που το δυτικό σκέλος της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας κατέρρεε και βυθιζόταν σε «σκοτεινούς χρόνους» είναι σημαντικό για την Ευρώπη. Σήμερα, αυτή η κληρονομιά επιβιώνει περισσότερο στο Νοτιοανατολικό και Ανατολικό σκέλος της Ευρώπης. Και, ανέλπιστα ίσως, αναδύεται στην Σκανδιναβία σαν σύγχρονη, επεξεργασμένη αντίληψη μιας ακριτικής πολιτικής για την ΕΕ.
Η Ευρώπη σήμερα βρίσκεται σε ένα υπαρξιακό σταυροδρόμι. Κινδυνεύει με πολυκατακερματισμό, με τις χώρες που την συγκροτούν να δορυφοριοποιηθούν εκ νέου είτε προς τις ΗΠΑ (στην τωρινή, τραμπική εκδοχή της ‘Άγριας Δύσης’) είτε προς την Ευρασία. Το εναλλακτικό σενάριο, είναι να μεταβληθεί σε ανεξάρτητο πόλο η ίδια.
Από ερώτημα που είναι σήμερα, η Ευρώπη καλείται να μετατραπεί σε απάντηση. Διότι είναι η μόνη που διαθέτουν τα ευρωπαϊκά έθνη.
