Η πρόοδος είναι μία από τις πιο ισχυρές αφηγήσεις της νεωτερικότητας. Για περισσότερο από δύο αιώνες, οι δυτικές κοινωνίες και σταδιακά ολόκληρος ο πλανήτης έμαθαν να αντιλαμβάνονται την Ιστορία ως μια ανοδική πορεία: περισσότερη γνώση, περισσότερη ελευθερία, μεγαλύτερη ευημερία. Όμως η έννοια της προόδου δεν είναι ούτε διαχρονικά αυτονόητη ούτε μονοσήμαντη. Μεταμορφώθηκε, αμφισβητήθηκε και επαναπροσδιορίστηκε, ακολουθώντας τις ίδιες τις μεταβολές του ανθρώπινου πολιτισμού.
Μέχρι τον 17ο αιώνα, η Ιστορία συχνά νοούνταν κυκλικά ή θεολογικά: τα γεγονότα ερμηνεύονταν μέσα από το θείο σχέδιο ή επαναλαμβάνονταν σε μοτίβα ακμής και παρακμής. Ο 18ος αιώνας όμως έφερε μια ριζική μετατόπιση. Ο Διαφωτισμός εισήγαγε την ιδέα ότι ο άνθρωπος μπορεί, μέσω της λογικής, να βελτιώνει διαρκώς τις συνθήκες ζωής του. Ο Ιμάνουελ Καντ στο περίφημο κείμενό του για τον Διαφωτισμό μίλησε για την «έξοδο του ανθρώπου από την ανωριμότητά του». Η πρόοδος, εδώ, δεν ήταν απλώς τεχνολογική· ήταν ηθική και πνευματική. Σήμαινε απελευθέρωση από την αυθεντία, τόλμη σκέψης, δημόσια χρήση του λόγου. Η επιστημονική επανάσταση και η συστηματική οργάνωση της γνώσης ενίσχυσαν αυτή την πεποίθηση. Αν ο φυσικός κόσμος υπακούει σε νόμους που μπορούμε να κατανοήσουμε, τότε μπορούμε και να τον μετασχηματίσουμε. Η πρόοδος γίνεται πρόγραμμα.
Με τη Βιομηχανική Επανάσταση, η ιδέα της προόδου αποκτά απτό περιεχόμενο. Η ατμομηχανή, οι σιδηρόδρομοι, η μαζική παραγωγή, η αστικοποίηση μεταβάλλουν ριζικά την καθημερινότητα. Η τεχνολογία φαίνεται να λύνει πρακτικά προβλήματα και να αυξάνει τον πλούτο των κοινωνιών. Ταυτόχρονα, αναπτύσσονται θεωρίες που προσδίδουν ιστορική αναγκαιότητα στην πρόοδο. Ο Καρλ Μαρξ αντιλαμβάνεται την Ιστορία ως διαδοχή σταδίων που οδηγούν, μέσα από συγκρούσεις, σε ανώτερες μορφές κοινωνικής οργάνωσης. Ακόμη και η κρίση εντάσσεται στη λογική της εξέλιξης. Ωστόσο, η ίδια εποχή γεννά και αντιφάσεις: εργοστασιακή εκμετάλλευση, ακραίες ανισότητες, αποικιοκρατική βία. Η πρόοδος αποδεικνύεται άνιση. Για κάποιους σημαίνει ευκαιρία· για άλλους, περιθωριοποίηση.
Οι καταστροφές του 20ού αιώνα διέλυσαν την αφελή αισιοδοξία. Οι δύο Παγκόσμιοι Πόλεμοι, τα ολοκληρωτικά καθεστώτα, η ατομική βόμβα έδειξαν ότι η επιστημονική και τεχνολογική πρόοδος δεν εγγυάται ηθική ανύψωση. Ο Theodor Adorno και άλλοι στοχαστές της Κριτικής Θεωρίας επισήμαναν ότι ο ορθολογισμός μπορεί να μετατραπεί σε εργαλείο κυριαρχίας. Η ίδια λογική που οργανώνει αποτελεσματικά την παραγωγή μπορεί να οργανώσει και τη μαζική εξόντωση. Η πρόοδος αποσυνδέεται από την ιδέα της αυτόματης βελτίωσης. Παράλληλα, όμως, ο 20ός αιώνας φέρνει και σημαντικές κοινωνικές κατακτήσεις: διεύρυνση πολιτικών δικαιωμάτων, κοινωνικό κράτος, διεθνείς οργανισμούς συνεργασίας. Η πρόοδος δεν εξαφανίζεται· γίνεται πιο σύνθετη και αμφίσημη.
Στις αρχές του 21ου αιώνα, η πρόοδος ταυτίζεται σε μεγάλο βαθμό με την ψηφιακή επανάσταση. Η τεχνητή νοημοσύνη, τα δίκτυα, η βιοτεχνολογία και η αυτοματοποίηση μεταμορφώνουν την εργασία, την επικοινωνία, ακόμη και την έννοια της ταυτότητας. Η πρόσβαση στη γνώση είναι άνευ προηγουμένου. Η καινοτομία επιταχύνεται. Παράλληλα, όμως, εμφανίζονται νέες προκλήσεις: ψηφιακή ανισότητα, παραπληροφόρηση, απώλεια ιδιωτικότητας, εξάρτηση από αλγοριθμικά συστήματα. Η πρόοδος γίνεται ταυτόχρονα απελευθερωτική και ανησυχητική. Επιπλέον, η κλιματική κρίση θέτει ένα θεμελιώδες ερώτημα: μπορεί να θεωρείται πρόοδος μια ανάπτυξη που υπονομεύει τους φυσικούς όρους επιβίωσης; Η οικονομική μεγέθυνση δεν ταυτίζεται πλέον αυτονόητα με τη συλλογική ευημερία.
Η ιστορική διαδρομή δείχνει ότι η πρόοδος δεν είναι ευθύγραμμη ούτε αναπόφευκτη. Δεν είναι φυσικός νόμος, αλλά αποτέλεσμα επιλογών, αξιών και θεσμών. Η τεχνολογία, η οικονομία και η πολιτική μπορούν να κατευθυνθούν προς διαφορετικές κατευθύνσεις. Ίσως, λοιπόν, η σύγχρονη πρόκληση δεν είναι να επιταχύνουμε απλώς την πρόοδο, αλλά να την επανανοηματοδοτήσουμε. Να μετακινηθούμε από την ποσοτική αύξηση (περισσότερη παραγωγή, περισσότερη ταχύτητα) προς την ποιοτική βελτίωση (περισσότερη δικαιοσύνη, βιωσιμότητα, ανθρώπινη αξιοπρέπεια). Η πρόοδος του μέλλοντος δεν θα κριθεί μόνο από τα επιτεύγματα της τεχνολογίας, αλλά από το κατά πόσο αυτά υπηρετούν έναν βιώσιμο και ανθρώπινο πολιτισμό. Η Ιστορία δεν εγγυάται την άνοδο· προσφέρει μόνο το πεδίο της δυνατότητας. Το περιεχόμενο της προόδου παραμένει ευθύνη των κοινωνιών που τη διεκδικούν.
