Η Kızıl Elma – η «Κόκκινη Μηλιά» – για την οποία μίλησε ο Τούρκος πρόεδρος λίγο μετά τη συνάντησή του με τον κ. Μητσοτάκη, δεν είναι απλώς ένας όρος της οθωμανικής μυθολογίας. Αποτελεί διαχρονικό συμβολικό μηχανισμό, μέσω του οποίου αρθρώνεται η τουρκική αντίληψη περί ισχύος, ιστορικής αποστολής και γεωπολιτικής συνέχειας. Η σημασία της δεν έγκειται στο αν υποδηλώνει έναν συγκεκριμένο εδαφικό στόχο, αλλά στο ότι λειτουργεί ως ανοιχτός, διαρκώς μεταβαλλόμενος στρατηγικός ορίζοντας.
Η λογική του «αέναου στόχου»
Στον 15ο αιώνα, λίγο πριν και μετά την Άλωση της Κωνσταντινούπολη, η Kızıl Elma ταυτίστηκε με την ίδια την Πόλη ως το απόλυτο έπαθλο της οθωμανικής επέκτασης. Μετά το 1453, όμως, το συμβολικό φορτίο μετακινήθηκε: άλλοτε προς τη Ρώμη και άλλοτε προς τη Βιέννη, ιδίως κατά τις μεγάλες εκστρατείες του 16ου και 17ου αιώνα.
Αυτό που έχει σημασία δεν είναι ποια πόλη αποτελούσε κάθε φορά τον στόχο, αλλά ότι ο στόχος δεν παρέμενε ποτέ τελικός. Η «Κόκκινη Μηλιά» λειτουργούσε ως κινούμενο σημείο αναφοράς: η κατάκτηση δεν οδηγούσε σε σταθεροποίηση, αλλά σε νέα μετατόπιση. Έτσι, αποτρεπόταν η αίσθηση ολοκλήρωσης της αποστολής και συντηρούνταν η δυναμική της επέκτασης.
Συμβολισμός και πολιτική θεολογία
Το «kızıl» (κόκκινο) παραπέμπει στην εξουσία, στη νίκη και στο αίμα της μάχης. Το «μήλο», ως σφαιρικό αντικείμενο, συνδέεται με την ιδέα της οικουμένης. Η μορφολογική αντιστοιχία με τον βυζαντινό globus cruciger – τη σφαίρα που κρατούσαν οι αυτοκράτορες ως ένδειξη παγκόσμιας κυριαρχίας και που απεικονίζεται σε μνημεία όπως η Αγία Σοφία – είναι ενδεικτική μιας κοινής συμβολικής γλώσσας ισχύος, έστω και χωρίς άμεση τεκμηρίωση επιρροής.
Παράλληλα, στην τουρκομογγολική κοσμοαντίληψη της Κεντρικής Ασίας, η παγκόσμια κυριαρχία εθεωρείτο θεϊκή επιταγή. Στην παράδοση του Τζένγκις Χαν, ο ηγεμόνας έφερε το «kut», τη θεϊκή νομιμοποίηση υπό τον Ουρανό (Tengri). Η Οθωμανική Αυτοκρατορία συγχώνευσε τη ρωμαϊκή οικουμενικότητα με αυτήν τη μεσσιανική διάσταση, δημιουργώντας ένα υβριδικό ιδεολογικό υπόβαθρο όπου η Kızıl Elma ενσάρκωνε τον διαρκή τελικό σκοπό.
Από τον αυτοκρατορικό μύθο στον εθνικισμό
Στον 20ό αιώνα, η έννοια επαναπροσδιορίστηκε. Ο Ziya Gökalp την ενέταξε στο πλαίσιο του παντουρκισμού, απογυμνώνοντάς την από τον καθαρά αυτοκρατορικό-ισλαμικό της χαρακτήρα. Η «Κόκκινη Μηλιά» έπαψε να ταυτίζεται με την κατάκτηση μιας δυτικής πρωτεύουσας και μετατράπηκε σε ιδεώδες πολιτισμικής και πολιτικής ενοποίησης του τουρκικού κόσμου. Το σύμβολο προσαρμόστηκε στις ανάγκες του έθνους-κράτους, χωρίς να χάσει τον κινητοποιητικό του πυρήνα.
Σύγχρονη πολιτική χρήση και τεχνολογικός συμβολισμός
Στον δημόσιο λόγο του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, η Kızıl Elma επανεμφανίζεται ως «μεγάλο εθνικό όραμα», συνδεδεμένο με μακροπρόθεσμες στοχεύσεις και επετειακές χρονολογίες. Η λειτουργία της είναι περισσότερο πολιτισμική και ψυχολογική παρά επιχειρησιακή: καλλιεργεί την αίσθηση συνέχειας και ιστορικής αποστολής.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η ονομασία του μη επανδρωμένου μαχητικού αεροσκάφους Bayraktar Kızılelma. Εδώ, η «Κόκκινη Μηλιά» δεν υποδηλώνει εδαφική κατάκτηση, αλλά τεχνολογική υπεροχή και στρατηγική αυτονομία. Ο μύθος μετασχηματίζεται σε βιομηχανικό και αμυντικό αφήγημα: η επιδίωξη ισχύος περνά μέσα από την καινοτομία και την αυτάρκεια.
Επιπτώσεις για την περιφερειακή ανάλυση
Η Kızıl Elma δεν συνιστά επιχειρησιακό σχέδιο με σαφές χρονοδιάγραμμα. Αποτελεί, όμως, στοιχείο στρατηγικής κουλτούρας. Δημιουργεί ένα ερμηνευτικό πλαίσιο μέσα στο οποίο η εξωτερική πολιτική, η αμυντική αναβάθμιση και η περιφερειακή διείσδυση αποκτούν ιστορικό βάθος και ιδεολογική νομιμοποίηση.
Για την ελληνική στρατηγική σκέψη, η κατανόηση αυτού του μηχανισμού είναι ουσιώδης. Δεν αρκεί η αποτίμηση επιμέρους κινήσεων· απαιτείται κατανόηση του αφηγηματικού υποστρώματος που παράγει ανθεκτικότητα και αποδοχή κόστους. Όταν ένας στόχος δεν ορίζεται ως τελικός αλλά ως σταθμός, οι βραχυπρόθεσμες αποτυχίες εντάσσονται σε μακρά ιστορική τροχιά.
Εν τέλει, η Kızıl Elma δεν δείχνει έναν συγκεκριμένο χάρτη. Φανερώνει μια νοοτροπία: την άρνηση της στασιμότητας και την προσήλωση σε διαρκή αναβάθμιση ισχύος. Και αυτό, περισσότερο από κάθε επιμέρους ρητορική αναφορά, είναι το στοιχείο που οφείλει να συνεκτιμά κάθε σοβαρή ανάλυση της τουρκικής στρατηγικής συμπεριφοράς.
