Υπάρχει κάτι σχεδόν καθησυχαστικό στον τρόπο που εξελίσσεται η δίκη για τα Τέμπη. Όχι γιατί αποδίδεται δικαιοσύνη – αυτό μένει να αποδειχθεί – αλλά γιατί επιβεβαιώνεται, για άλλη μια φορά, ότι το σύστημα λειτουργεί ακριβώς όπως το περιμέναμε.
Στο εδώλιο δεν κάθονται πολιτικοί. Κάθονται οι «από κάτω».
Και αν αυτό δεν προκαλεί εντύπωση, είναι ακριβώς επειδή το έχουμε συνηθίσει.
Η ιστορία είναι γνωστή: όταν κάτι πάει καλά, υπάρχουν ονόματα, χαμόγελα, εγκαίνια και δηλώσεις. Όταν κάτι πάει τραγικά λάθος, τα ονόματα εξαφανίζονται και στη θέση τους εμφανίζονται κάτι βολικές έννοιες -«παθογένειες», «χρόνιες αδυναμίες», «διαχρονικά προβλήματα». Λες και το σύστημα είναι ένας ζωντανός οργανισμός που αρρωσταίνει μόνος του, χωρίς κανείς να έχει ευθύνη για τη φροντίδα του.
Στην περίπτωση των Τεμπών, η αφήγηση είναι σχεδόν τέλεια στη δομή της. Ένα δυστύχημα που προέκυψε από λάθη. Ανθρώπινα λάθη. Τεχνικά λάθη. Λάθη που, βεβαίως, έγιναν σε ένα περιβάλλον που κάποιος το είχε διαμορφώσει – αλλά αυτό το «κάποιος» παραμένει πάντα θολό.
Έτσι, στο εδώλιο βρίσκονται σταθμάρχες, υπάλληλοι, τεχνικοί. Άνθρωποι που όντως είχαν ρόλο. Αλλά όχι άνθρωποι που αποφάσισαν αν θα υπάρχουν σύγχρονα συστήματα ασφαλείας. Όχι άνθρωποι που έκριναν αν ένα έργο θα καθυστερήσει ή θα προχωρήσει. Όχι άνθρωποι που διαχειρίστηκαν προτεραιότητες και κονδύλια.
Με άλλα λόγια: αυτοί που εκτέλεσαν, όχι αυτοί που αποφάσισαν.
Και εδώ αρχίζει η ειρωνεία.
Γιατί στην πολιτική, η ευθύνη λειτουργεί σαν διακόπτης. Στις καλές στιγμές, είναι πάντα ανοιχτός. «Εμείς το κάναμε», «εμείς το πετύχαμε», «εμείς προχωράμε τη χώρα μπροστά». Στις κακές στιγμές, ο διακόπτης πέφτει. Και ξαφνικά, κανείς δεν ήταν εκεί.
Ή μάλλον, όλοι ήταν – αλλά τόσο γενικά και αόριστα, που τελικά δεν ήταν κανείς συγκεκριμένα.
Κάπου εδώ μπαίνει στο παιχνίδι και η περίφημη φράση «η Δικαιοσύνη θα αποφασίσει». Σωστό. Έτσι πρέπει να γίνεται. Με στοιχεία, με διαδικασίες, με αποδείξεις. Αλλά αυτό δεν απαντά στο βασικό ερώτημα: πώς γίνεται σε ένα τόσο μεγάλο, τόσο σύνθετο σύστημα, οι αποφάσεις κορυφής να μην παράγουν ποτέ ποινικές ευθύνες;
Είναι όλοι τόσο προσεκτικοί; Ή είναι το πλαίσιο φτιαγμένο έτσι ώστε να μην αγγίζει ποτέ προς τα πάνω;
Γιατί αν ισχύει το δεύτερο, τότε δεν μιλάμε απλώς για μια δίκη. Μιλάμε για έναν μηχανισμό προστασίας.
Και ίσως αυτό είναι το πιο καυστικό σημείο απ’ όλα: ότι η απουσία πολιτικών προσώπων δεν μοιάζει με εξαίρεση. Μοιάζει με κανόνα.
Έναν κανόνα που λέει ότι η ευθύνη κατεβαίνει, αλλά δεν ανεβαίνει.
Ότι όσο πιο κοντά βρίσκεσαι στο σημείο του λάθους, τόσο πιο πιθανό είναι να λογοδοτήσεις. Και όσο πιο κοντά βρίσκεσαι στο σημείο της απόφασης, τόσο πιο εύκολα απομακρύνεσαι από τις συνέπειες.
Δεν είναι απαραίτητα θέμα κακής πρόθεσης. Είναι θέμα δομής. Ένα σύστημα που έχει μάθει να απορροφά τους κραδασμούς χωρίς να αγγίζει τον πυρήνα του.
Και κάπως έτσι, η τραγωδία μετατρέπεται σε μια ακόμα υπόθεση όπου θα βρεθούν ευθύνες – αλλά μέχρι ενός σημείου. Μέχρι εκεί που δεν αμφισβητείται το σύνολο.
Το πρόβλημα είναι ότι οι άνθρωποι δεν ψάχνουν μόνο για νομικές απαντήσεις. Ψάχνουν για μια αίσθηση δικαιοσύνης. Για το αν κάποιος, κάπου, θα πει «ναι, αυτό ήταν και δική μου ευθύνη».
Μέχρι στιγμής, αυτό που βλέπουμε είναι κάτι διαφορετικό: μια προσεκτική κατανομή ευθυνών, αρκετή για να προχωρήσει η διαδικασία, αλλά όχι αρκετή για να ταράξει τις ισορροπίες.
Και αυτό, όσο κι αν παρουσιάζεται ως θεσμική κανονικότητα, αφήνει ένα ερώτημα να αιωρείται:
Αν ούτε σε μια τέτοια τραγωδία δεν φτάνει η ευθύνη μέχρι την κορυφή, τότε πότε φτάνει;
