«Ο Έλλην δύο δίκαια
ασκεί πανελευθέρως,
ουρείν τε και συνέρχεσθαι
εις όποιο θέλει μέρος»,
(έγραφε ο Σουρής).
O εαυτός μας και ο εαυτούλης μας.
Ο δημόσιος χώρος ήταν ανέκαθεν αδιάφορος για τους πολίτες της Αθήνας και δεν έδιναν σημασία στον θεμελιώδη ρόλο που διαδραματίζει η ποιότητα του στην σωματική και ψυχική υγεία. Έτσι, παρατηρούμε ότι καθ΄ όλο τον 19ο αιώνα αλλά και μέχρι τον μεσοπόλεμο, ενώ στον ιδιωτικό του χώρο, το σπίτι του, ο καθένας φρόντιζε για τον καλλωπισμό και την καθαριότητά του, στην πόλη επικρατούσε μία απελπιστική και επικίνδυνη για την υγεία κατάσταση την οποία επέτεινε το σοβαρό πρόβλημα ύδρευσης της πόλης και το ανύπαρκτο ή υποτυπώδες αποχετευτικό δίκτυο. Τα δημόσια ουρητήρια που υπήρχαν ήταν σε άθλια κατάσταση και ο κόσμος χρησιμοποιούσε τους ελεύθερους χώρους της πόλης ως κοπρώνες. Δεν υπήρχε γωνία, τοίχος, μάντρα, ελεύθερο οικόπεδο, που να μην επικρατεί βρώμα και δυσωδία. Αυλάκια από ούρα, ακαθαρσίες διαφόρων ειδών, ψοφίμια, έρρεαν ή λίμναζαν στους δρόμους ενώ τα πολλά ρέματα της πόλης είχαν ρόλο ανοιχτού αποχετευτικού αγωγού.
Όχι αποχωρητήρια στα Ανάκτορα, εφόσον υπάρχει τόσος κήπος, διαμαρτύρεται ο υπασπιστής του Όθωνα!
Ένα Διάταγμα της 31ης Δεκεμβρίου 1836 για την εκτέλεση «των αναγκών» των πολιτών νομιμοποιούσε αυτή την κατάσταση. Κατά το άρθρο 54, του περί Δημοτικής Αστυνομίας διατάγματος της 31ης Δεκεμβρίου 1836, «δεν συγχωρείται εντός των πόλεων ή εν κοινώ εκτέλεσις των αναγκών». «Αντιθέτως», κατά το ίδιο άρθρο, «πρέπει να προσδιορίζονται γιαυτό το σκοπό ιδιαίτερα παράμερα μέρη» (!). Με αυτές τις διατάξεις του ν. του 1836 πολλά δικαστήρια αποφάνθηκαν στην συνέχεια και για πολλά χρόνια, ότι «εάν η αστυνομία στήσει κοπρώνας γενικής χρήσεως εις κεντρικά μέρη και όχι εις παράμερα, δικαιούνται οι εκ της δυσωδίας ενοχλούμενοι γείτονες να ζητήσουν δικαστικώς την απομάκρυνση αυτών»!!!!
Επίσης, όπως έγραφε το 1920 στο «Έθνος» ο δημοσιογράφος Τιμολέων Σταθόπουλος, όταν κάποιος υπασπιστής του Όθωνα είδε ότι ο αρχιτέκτονας των ανακτόρων προσδιόριζε τα αποχωρητήρια μέσα σ αυτά, έξαλλος από θυμό, του είπε: «Πώς τόλμησες να βάλεις τέτοιο πράμα στο παλάτι, αφού μάλιστα δια τας ανάγκας του παλατιού υπάρχει τόσος μεγάλος κήπος»;
Η Αστυνομία απαγόρευε αυστηρώς στους κατοίκους των Αθηνών να ρίπτουν τα περιττώματα των σπιτιών τους στους δρόμους, τα οποία μέχρι να εμφανιστεί ο οδοκαθαριστής παρέμεναν σε δημόσια θέα και ήταν εστία μόλυνσης και συνιστούσε στους πολίτες να ρίχνουν τις ακαθαρσίες τους εντός καταλλήλων δοχείων, τα οποία να τοποθετούν έξω από την πόρτα για να περάσει με το κάρο του ο οδοκαθαριστής να τα μαζέψει.
Επιτέλους, απόφαση για εγκατάσταση εννέα «Αποχωρητηρίων» πολυτελείας! Αμ, δε!
Όταν, στις 22 Νοεμβρίου 1887, ο Τιμολέων Φιλήμων ανέλαβε επίσημα τα δημαρχιακά του καθήκοντα, ένα θέμα με το οποίο ασχολήθηκε αμέσως ήταν και η ανέγερση αποχωρητηρίων στην Αθήνα. Τον Φεβρουάριο του 1888, ήρθε στο ΔΣ του δήμου το θέμα και συζητήθηκαν οι προτάσεις που κατατέθηκαν για κατασκευή νέων αποχωρητηρίων καθώς και το γκρέμισμα των παλαιών, πανάθλιων ουρητηρίων.
Ο δήμος συνήψε τελικά σύμβαση με την εταιρία «Κάρολος Χορν και Σιαν» (ο εργολάβος αναφέρεται και Κάρολος Χον) με την οποία παραχωρήθηκε το προνόμιο της ανέγερσης και εκμετάλλευσης εννέα αποχωρητηρίων για δεκαπέντε χρόνια, τα οποία θα έφερνε ο εργολάβος Χον από το Παρίσι. Κάποιοι αναφορικά με την σύμβαση του δήμου με τον Χορν, μιλούσαν για σκάνδαλο που «μυρίζει άσχημα», υποστηρίζοντας ότι υπήρχαν πιο συμφέρουσες προσφορές από αυτή που επελέγη. Συγχρόνως, δι αστυνομικής διατάξεως, καλούντο άπαντες οι ιδιοκτήτες οικιών και καταστημάτων της πόλεως, μέσα σε δύο μήνες να κατασκευάσουν αποχωρητήρια εντός των οικιών τους χάριν υγιεινής.
Τα αποχωρητήρια αντί να λύσουν, δημιουργούν πρόβλημα. Κανείς δεν τα θέλει κοντά του, στην γειτονιά του
Ο Χόρν έφερε, όπως δεσμευόταν από την σύμβασή του, τα αποχωρητήρια από το Παρίσι και μάλιστα έλεγε ότι είχε επιλέξει τα καλύτερα που υπήρχαν στην Γαλλία. Όμως, με την έναρξη των εργασιών εγκατάστασης τους άρχισαν τα προβλήματα και τα εμπόδια εξ αιτίας της επιλογής των θέσεων χωροθέτησης τους.
Το παραδοσιακό ομαδικό παιχνίδι την «Κολοκυθιά» που παίζαμε κάποιοι, όταν υπήρξαμε παιδιά, θύμισαν οι αντιδράσεις όπως εξελίχθηκαν.
-Θα γίνουν στην Ομόνοια τα αποχωρητήρια!
-Όχι να μην γίνουν στην Ομόνοια!
-Και πού να γίνουν;
-Να γίνουν στο Μοναστηράκι!
-Και γιατί να γίνουν στο Μοναστηράκι;
-Και πού θέλετε να γίνουν;
-Να γίνουν στη Νέα Αγορά! (Και ούτω καθεξής…)
Οι στίχοι στην εφημερίδα «Άστυ», αποτυπώνουν γλαφυρά το θέμα:
Αποχωρητήρια
Φαγώθηκεν με τ΄ αποχωρητήρια,
Σύμβουλοι, νομάρχαι, δικαστήρια
Μικροί μεγάλοι ο καθείς υπάλληλος
Θέλει αυτός να κρίνει ως κατάλληλος.
Ειρήν΄ υμίν, ω αδελφοί, ειρήνη!
Αφήστε τον κυρ Θόδωρο να κρίνει
Είναι ορθή η ιδική του κρίσις
Εις τα παρά – υπό – αποχωρήσεις.
(Υπογραφή: Καλαμβιρίδης εφημ. «Άστυ»)
Η πρώτη έντονη αντίδραση εκδηλώθηκε όταν άρχισαν οι εργασίες για τις τουαλέτες, στην πλατεία Ομονοίας και την πλατεία Συντάγματος. Τόσο μεγάλος σάλος δημιουργήθηκε, ώστε ο δήμαρχος Φιλήμων αναγκάστηκε να καλέσει τον υπουργό Εσωτερικών Στ. Δραγούμη να μεταβούν στην πλατεία Ομονοίας θέλοντας επί τόπου να τον πείσει – με τί τρόπο άραγε;- ότι η θέση δεν ήταν λάθος. Ο υπουργός έθεσε το θέμα σε επιτροπή μηχανικών να το μελετήσει. Ώσπου να συνταχθεί η έκθεσή τους, το Υπουργείο διέταξε την αστυνομία να απαγορεύσει τα έργα στις πλατείες.
Τελικά οι θέσεις που είχαν προταθεί από τον εργολάβο ήταν:
α. στη δυτική πύλη της νέας αγοράς και της Bαρβακείου (πέντε μέτρα μέσα από το πεζοδρόμιο της πλατείας και με πρόσοψη και είσοδο από την Αθηνάς.
β. Στο Μοναστηράκι μεταξύ των δύο υπαρχόντων ουρητηρίων εντός του περιβολιού και μεταξύ των δένδρων με πρόσοψη και είσοδο από την Ερμού
γ. ‘Εξω από την Χρυσοσπηλιώτισσα στο παραπλεύρως της κρήνης οπωροπωλείο, τρία μέτρα μέσα από το πεζοδρόμιο και πρόσοψη και είσοδο από την οδό Χρυσοσπηλιωτίσσης.
δ. Στην βορειοανατολική γωνία του υπουργείου Οικονομικών με πρόσοψη και είσοδο από την οδό Σταδίου
ε. στην πλατεία Ψυρρή και μέσα σε κατάστημα του δήμου
στ. στο ανατολικό μέρος της πλατείας του Αναβρυτηρίου (ή Δημοπρατηρίου, στο Μοναστηράκι) με πρόσοψη και είσοδο από την οδό Αιόλου ή επί ανατολικομεσημβρινής γωνίας της παλιάς αγοράς, εάν τούτο επιτραπεί από την Αρχαιολογική Εταιρία.
Κι ενώ ο Χορν επιμένει στην ανέγερση αποχωρητηρίων στις δύο πλατείες, θα προκύψει και δεύτερη μεγάλη αντίδραση για τα αποχωρητήρια δίπλα στις εκκλησίες του Αγίου Φιλίππου και της Χρυσοσπηλιώτισσας αλλά και στο Μοναστηράκι. «Ανοσιούργημα!» ωρύονται οι περίοικοι. Οι καμπάνες χτυπάνε. Ο κόσμος μαζεύεται και αρχίζουν επεισόδια και τσακωμοί άγριοι με τους εργάτες. Επεμβαίνει η αστυνομία για να ηρεμήσει τα πνεύματα.
Η έκθεση της επιτροπής, τελικά, θα είναι καταπέλτης για τον δήμαρχο. «Οι θέσεις που πρότεινε ο δήμαρχος είναι οι περισσότερες ακατάλληλες» αναφέρει. Η επιτροπή έστειλε το πόρισμά της στο υπουργείο, το υπουργείο το έστειλε στον νομάρχη και ο νομάρχης το έστειλε στον δήμαρχο. «Ευτυχώς το Υπουργείο ανέκοψε την «αποχωρητική μανία» του δημάρχου διατάσσοντας την παύση των εργασιών» γράφουν οι εφημερίδες. Σκέψη διατυπώθηκε να γίνουν σε οικόπεδα του Δημοσίου ή ιδιωτικά. Ο Φιλήμων θα ρίξει την ευθύνη στην Νομαρχία διότι, όπως δηλώνει, όταν κατατέθηκαν οι προτάσεις του εργολάβου, ο δήμος τις απέστειλε στο Νομάρχη ο οποίος δεν διατύπωσε καμία αντίρρηση και τις ενέκρινε.
Πώς ήταν όμως αυτά τα πολυτελή αποχωρητήρια;
Υπάρχει μία λεπτομερής περιγραφή του πολυτελούς αποχωρητηρίου που γλίτωσε και αναγέρθηκε το 1889 στην ανατολική γωνία του κήπου του υπουργείου Οικονομικών, το οποίο στεγαζόταν τότε στο σημείο που είναι σήμερα η πλατεία Κλαυθμώνος.
Το νέο αποχωρητήριο περιγράφεται ως κομψό περίπτερο, υαλόφρακτο, με σκελετό θυρών και παραθύρων από καρυδιά με υψηλή στιλπνότητα. Είχε δύο πόρτες με πρόσοψη στο υπουργείο οι οποίες είχαν χαραγμένες σε γυαλί τις λέξεις «δεκαπεντάλεπτα» η μία και «δεκάλεπτα» η άλλη. «Και δω διακρίσεις», επισημαίνει το δημοσίευμα. Μέσα είχε έξι διαχωρίσματα, τρία δεκαπεντάλεπτα και 3 δεκάλεπτα. Το πάτωμα ήταν πλακοστρωμένο και σε κάθε διαχώρισμα υπήρχε, εκτός των άλλων χρεωδών, καθρέφτης και νιπτήρας. Υπήρχε μάλιστα και καζανάκι, «σιδηρά δεξαμενή (depot) ύδατος, η οποία διοχέτευε με διαφόρους σωλήνας νερό σε έκαστον διαχώρισμα προς καθαρισμόν». Υπήρχε ακόμα αριθμομηχανή στην είσοδο που έδειχνε στον εισερχόμενο τα κενά διαχωρίσματα!
Τελικά, το θέμα θα πάρει θυελλώδεις διαστάσεις καθώς ο Χορν εμποδιζόμενος από την αστυνομία να εγκαταστήσει εξι από τα αποχωρητήριά του, θα προσφύγει δικαστικά κατά του δήμου ζητώντας αποζημίωση 350.000 δρχ.
Η υπόθεση θα λήξει το 1903, επί δημαρχίας Μερκούρη, ο οποίος θα συνάψει με νέο εργολάβο πεντηκονταετή σύμβαση με την οποία παραχωρήθηκε το προνόμιο της εκμετάλλευσης είκοσι αποχωρητηρίων, καθώς και σύμβαση 10ετίας για εξήντα κάρα καθαριότητας και εξήντα «ψωραλέους» ίππους – όπως γράφτηκε – και με την προϋπόθεση ο νέος εργολάβος να αποζημιώσει τον Χορν.
Άτεγκτη η συνήθεια, δεν άφηνε να αλλάξουν τα πράγματα για πολλά χρόνια
Κάποιοι αγανακτισμένοι λόγω της εξακολούθησης της άθλιας κατάστασης του ουρείν δημοσίως, αναρτούσαν επιγραφές σε τοίχους: «Απαγορεύεται το ουρείν και δια ροπάλου», απειλώντας τους αδιόρθωτους με τον νόμο του Λυντς. Σε μία επιγραφή υπήρχε και εικαστική παρέμβαση: «Απαγορεύεται δια ροπάλου και ιδού το σχήμα του» και είχε ζωγραφισμένο με πίσσα ένα ραμπαδόξυλο! Στον τοίχο μάλιστα του μεγάρου Καυταντζόγλου, στην Ομόνοια, υπήρχε μία επιγραφή η οποία έδινε και εναλλακτική λύση στους αγανακτισμένους: «Απαγορεύεται δια ροπάλου και κουμπούρας»!
Αλλά επειδή, ως γνωστόν, ο ερωτευμένος δεν ορρωδεί προ ουδενός, θα επιστρατευθεί η λαϊκή ερωτική μούσα:
«Από την πόρτα σου περνώ
Βήχω και ξεροβήχω
Κι αν δε γυρίσεις να με δεις
Σου κατουρώ τον τοίχο»!
Το 1895, ο σπουδαίος δημοσιογράφος και συγγραφέας, Νικόλαος Σπανδωνής θα περιγράψει στην «Ακρόπολη» την κατάσταση που συνέχιζε να επικρατεί στην πρωτεύουσα:
«Η Αθήνα σας και η Αθήνα μας είναι πόλις:
Χωρίς υπονόμους
Χωρίς ιδιωτικά αποχωρητήρια
Χωρίς δημόσια αποχωρητήρια
Χωρίς σφαγεία
Χωρίς δρόμους
Χωρίς πεζοδρόμια
Χωρίς υγειονόμους
Χωρίς νεροχύτας
Χωρίς υπηρεσίαν καθαριότητος
Χωρίς αγοράς
Χωρίς επίβλεψη τροφίμων
Χωρίς, χωρίς, χωρίς
Σας τα γράφω έτσι όλα το ένα από κάτω απ το άλλο δια να αθροίσετε, όπως οι μπακάληδες τα βερεσέδια τους και να αποτελέσετε ένα μεγάλο αριθμό καμωμένο όλο από μηδενικά. Αυτά τα μηδενικά μπορείτε να τα μεταβάλετε σε ένα κολοσσιαίο βρόχο ο οποίος θα σας στέκει βεβαίως καλύτερα από τους λαιμοδέτες του Βασίλη του Ζαργάνη*
Η Αγορά η μεγάλη, βρωμά και ζέχνει
Αι υπόνομοι είναι γεμάτοι από κόπρον
Οι απόπατοι εκβάλλουν στις υπονόμους».
*(διάσημο πιλοπωλείο με μεγάλη ποικιλία γραβατών στην οδό Σταδίου).
Το 1920, γίνεται επίκληση από τον Τύπο να συστηθεί επιτροπή από το Ιατροσυνέδριο, η οποία να επιβάλει, πρωτίστως, στα ξενοδοχεία, να αλλάξουν την διαρρύθμιση σε δωμάτια προσθέτοντας τουαλέτες ή αν δεν μπορούν λόγω του διατάγματος του 1836, να μετατρέψουν κάποια απ αυτά σε τουαλέτες. Ακολούθως να επιβληθεί η ίδια απόφαση στα υπόλοιπα καταστήματα, όπως τα καφενεία. Επίσης να επιβληθεί η χρήση χαρτιού καθαριότητας. Να απαγορευθεί η «επαίσχυντος χρήσις εφημερίδος» που κάποιες φορές, όπως επισημαίνεται, δεν υπάρχει ούτε κι αυτή και την πληρώνει ο…τοίχος.
Σε ΦΕΚ του 1936 με διατάγματα «περί κανονισμού εσωτερικών υδραυλικών εγκαταστάσεων για Αθήνα, Πειραιά, Θεσσαλονίκη, Βόλο και Λάρισα, διαβάζουμε: «Κτίρια στα οποία υπάρχουν αποχωρητήρια πρέπει να εφοδιάζονται με νερό (…)».
Το 1950 ο δήμος της Αθήνας είχε εβδομήντα τουαλέτες. Σήμερα υπάρχουν περίπου τόσες, αλλά τα καταστήματα εστίασης, κυρίως, εξυπηρετούν τις «ανάγκες» των πολιτών χωρίς οι παλιές συνήθειες του προπερασμένου αιώνα να έχουν εγκαταλειφθεί εντελώς.
Το 2001 καθιερώθηκε «Ημέρα δημόσιας τουαλέτας» και «τιμάται» στις 19 Νοεμβρίου κάθε χρόνο. Σημασία έχει τί κάνουμε όλο τον υπόλοιπο χρόνο με το θέμα καθαριότητας και πόσο σεβόμαστε τον δημόσιο χώρο.
Χριστίνα Ν. Φίλιππα
