Γράφει ο Γ. Στείρης Καθηγητής και Πρόεδρος του Τμήματος Φιλοσοφίας του ΕΚΠΑ
*
Στην πρώιμη χριστιανική γραμματεία ο Χριστός παρουσιάζεται ως ιατρός, γεγονός που αντανακλά την πίστη των Χριστιανών στη θεραπευτική Του δράση, τόσο στην περίπτωση σωματικών όσο και ψυχικών παθήσεων. Ο Αυγουστίνος (354-430 μ.Χ.), αξιοποιώντας μια παράδοση που ξεκινά από τον Ωριγένη (π.185-251 μ.Χ.), εστιάζει σε δύο χωρία: «δεν έχουν ανάγκην από ιατρό οι υγιείς, αλλά οι ασθενείς» (Κατά Λουκάν, 5.31)∙ «και περιόδευε ο Ιησούς όλες τις πόλεις και τα χωριά… θεραπεύοντας κάθε ασθένεια και κάθε αδυναμία του λαού» (Κατά Ματθαίον, 9.35).
Κατά τον Αυγουστίνο, ο κόσμος είναι ένας γιγάντιος ασθενής, εξαιτίας της αμαρτίας, και έχει ανάγκη ιατρού (Enarrationes in Psalmos, 35.17). Παρότι αρκετοί μελετητές έχουν συνδέσει τη χριστιανική επιμέλεια ψυχών με την ελληνιστική παράδοση της «ψυχαγωγίας» -ως πνευματικής και ηθικής μέριμνας- ο Αυγουστίνος αξιοποιεί πρωτίστως την πλατωνική αντίληψη της φιλοσοφίας ως θεραπείας της ψυχής και της «αμαρτίας» ως ασθένειας.
Σε αρκετούς πλατωνικούς διαλόγους ο Σωκράτης παρουσιάζει τη φιλοσοφία ως θεραπεία της ψυχής. Ο ιατρός καταλαβαίνει ποιο σώμα ασθενεί και αντίστοιχα ο φιλόσοφος διαγιγνώσκει ποια ψυχή δεν είναι υγιής (Γοργίας, 464b-c). Επίσης, η φιλοσοφία συνδέεται με τη θεραπεία της ψυχής (Πρωταγόρας, 313e) και υποστηρίζεται ότι η υγεία της ψυχής έχει μεγαλύτερη αξία από εκείνη του σώματος, οπότε οι άνθρωποι οφείλουν να ακολουθούν τις υποδείξεις του ιατρού-φιλοσόφου, όπως αντίστοιχα πράττουν στις σωματικές ασθένειες (Κρίτων, 47d-48a). Ο Σωκράτης δηλώνει, επίσης, ότι έργο του είναι η επιμέλεια των ψυχών (Απολογία, 29e). Τέλος, η αρμονία των τριών μερών της ψυχής περιγράφεται με τρόπο αντίστοιχο της θεωρίας του Ιπποκράτη για τους τέσσερεις χυμούς του σώματος (Πολιτεία, 443d-445c). Ο Σωκράτης, λοιπόν, είναι ένας «ιατρός» και η φιλοσοφία θεραπεία της ψυχής.
Ο Πλάτων όμως δεν διστάζει να βάλει στο στόμα του Σωκράτη μια πιο ριζοσπαστική θεώρηση: «Θεωρώ φυσικό ένας άνδρας, που όντως ασχολήθηκε στη ζωή του με τη φιλοσοφία, να έχει θάρρος μπροστά στο θάνατο και να είναι γεμάτος ελπίδα ότι εκεί, μετά το θάνατο του, τον περιμένουν μέγιστα καλά… Φαίνεται πως ο κόσμος δεν προσέχει ότι όσοι ασχολούνται με την ουσία της φιλοσοφίας δεν επιδιώκουν τίποτα άλλο παρά μόνο το να πεθαίνουν και να είναι νεκροί. Εάν ο ισχυρισμός είναι αληθής, φαίνεται παράλογο αυτοί οι άνθρωποι να δείχνουν ζήλο, όλη τη ζωή τους, για ένα μόνο πράγμα, και όταν αυτό έλθει πλάι τους να αγανακτούν για το πράγμα που εζήλωσαν και ήταν η επιδίωξη τους» (Φαίδων, 64a). Οι πραγματικοί φιλόσοφοι θανατώνουν τον εαυτό τους με το χωρισμό της ψυχής από το σώμα, με την απελευθέρωσή της δηλαδή από τις αδυναμίες και τους περιορισμούς της ύλης.
Αντίστοιχα, ο Χριστός λέγει: «Διότι, όποιος θέλει, αρνούμενος εμένα, να σώσει την πρόσκαιρη ζωή του, θα χάσει την αιώνια και μακάρια ζωή δίπλα στον Θεό. Εκείνος που θα θυσιάσει τη ζωή του προς χάρη μου, θα σώσει την ψυχή του στην αιώνια ζωή» (Κατά Λουκάν, 9.24). Ο Χριστός θεραπεύει, επίσης, μέσω του θανάτου, όπως παρατηρεί ο Stróżyński.
Παρότι το νόημα των λόγων του Σωκράτη δεν ταυτίζεται με την αντίληψη των Χριστιανών για το θάνατο και τη μεταθανάτια ζωή, ο Αυγουστίνος, αξιοποιώντας σαφώς την πλατωνική παράδοση, παρουσιάζει τον Χριστό ως Ιατρό ψυχών και σωμάτων (Christus Medicus), ενσωματώνοντας στοιχεία από τη λατρεία του Ασκληπιού. Ο Χριστός «για να θεραπεύσει τον άνθρωπο, αφιερώθηκε ο ίδιος στην ίασή του, όντας συγχρόνως και ιατρός και φάρμακο» (Αυγουστίνος, De doctrina Christiana, I.14.13).
Και στις δύο παραδόσεις, πλατωνική και χριστιανική, η καθαυτό θεραπεία συνίσταται σε κάποιου είδους θάνατο. Αλλά ο Χριστιανισμός αποτελεί μεταστροφή της πλατωνικής οπτικής. Στην πλατωνική παράδοση η θεραπεία συνίσταται στην ανάβαση της ψυχής από τον αισθητό στο νοητό κόσμο∙ στη χριστιανική ο Λόγος κατέρχεται και σαρκώνεται στο πρόσωπο του Χριστού, προκειμένου η ψυχή να επιτύχει την ανάβασή της από τον αισθητό στο νοητό κόσμο.
