Tου Γιώργου Σταμάτη, Βουλευτή Επικρατείας της ΝΔ – Γενικού Εισηγητή της Κοινοβουλευτικής Συνέλευσης του Συμβουλίου της Ευρώπης για τους Ρομά και Ταξιδευτές.
*
Η 8η Απριλίου καθιερώθηκε επίσημα ως παγκόσμια ημέρα των Ρομά το 1990 στο Σέροκ της Πολωνίας, όπου η Διεθνής Ένωση Ρομά πραγματοποίησε το τέταρτο Παγκόσμιο Συνέδριο Ρομά, προς τιμήν του πρώτου παγκόσμιου συνεδρίου στο Λονδίνο το 1971 και αποτελεί τη συμβολική εκκίνηση για πολιτική εκπροσώπηση και διεκδίκηση των δικαιωμάτων τους στη διεθνή κοινότητα. Στο πρώτο παγκόσμιο συνέδριο, υιοθετήθηκαν τα βασικά σύμβολα ταυτότητας των Ρομά, η σημαία και ο ύμνος “Gelem, Gelem”, και τέθηκαν τα θεμέλια ενός διεθνούς κινήματος για ισότητα και αξιοπρέπεια. Η ημέρα αυτή αποτελεί αφορμή για υπενθύμιση της ιστορικής διαδρομής και της συμβολής των Ρομά στην κοινή ευρωπαϊκή μας ταυτότητα, αλλά και της ευθύνης μας απέναντι στην μεγαλύτερη εθνοτική μειονότητα της Ευρώπης που υφίσταται συστηματικά διαρθρωτικές ανισότητες.
Η Ιστορία των Ρομά στην Ευρώπη, αντλεί τις ρίζες της ήδη από τον 13ο αιώνα, που έφτασαν από την Ινδία, δια μέσου της Περσίας, της Αρμενίας και της Μικράς Ασίας, και στη συνέχεια από το Βυζάντιο εξαπλώθηκαν στην γηραιά ήπειρο.
Κατά τη διάρκεια των αιώνων, οι Ρομά δεν έγιναν δεκτοί με διάθεση αποδοχής, αφού υπέστησαν μακρές περιόδους διώξεων, κοινωνικό αποκλεισμό, ακόμη και δουλεία στη Μολδαβία και τη Βλαχία μέχρι τα μέσα του 19ου αιώνα. Από το Μεσαίωνα έως τη συγκρότηση των εθνικών κρατών, οι Ρομά αντιμετωπίστηκαν συχνά ως «άλλοι», ως σώμα εκτός της κυρίαρχης ταυτότητας, γεγονός που οδήγησε σε πολιτικές εκδίωξης, αφομοίωσης ή καταστολής.
Ένα συνεκτικό στοιχείο ενότητας των Ρομά που κατέληξαν σε διάφορες ευρωπαϊκές χώρες, αποτελεί η γλώσσα Ρομανί που αναπτύχθηκε αποκλειστικά προφορικά, και παρ’ όλο που υπάρχουν σήμερα 17 διάλεκτοι, οι φυσικοί ομιλητές της γλώσσας μπορούν να καταλαβαίνουν ο ένας τον άλλον. Η Ρομανί ανήκει στην ινδοευρωπαϊκή οικογένεια και έχει μεταξύ άλλων σλαβικές, ελληνικές, ουγγρικές και άλλες επιρροές, γεγονός που αντικατοπτρίζει τον πλούτο και την πολυμορφία της πολιτισμικής κληρονομιάς των τσιγγάνων. Η αναγνώρισή της ως μέρους της ευρωπαϊκής γλωσσικής ποικιλομορφίας είναι ουσιώδης, ιδίως σε μια περίοδο όπου η προστασία της πολιτισμικής κληρονομιάς συνδέεται άμεσα με τα ανθρώπινα δικαιώματα.
Οι Ρομά, μέσα από τη γλώσσα, την Ιστορία και τον πολιτισμό τους, αποτελούν αναπόσπαστο τμήμα της κοινής ευρωπαϊκής μας Ιστορίας, συμβάλλουν στην αποδοχή της ετερότητας και εμπλουτίζουν την ευρωπαϊκή, πολιτισμική μας κληρονομιά. Η συνεισφορά των Ρομά στη μουσική, τις τέχνες, το θέατρο, αποτελεί ένα ζωντανό και δυναμικό στοιχείο της κοινής ευρωπαϊκής μας ταυτότητας.
Ειδικότερα, στη μουσική, η συμβολή των Ρομά είναι καθοριστική. Από το φλαμένκο στην Ισπανία μέχρι το gypsy jazz του Django Reinhardt, και από τη βαλκανική μουσική έως τη ρομαντική παράδοση της Κεντρικής Ευρώπης, οι Ρομά διαμόρφωσαν ή επηρέασαν καθοριστικά μουσικά ρεύματα που σήμερα θεωρούνται αναπόσπαστο μέρος της ευρωπαϊκής μουσικής μας παράδοσης. Καλλιτέχνες όπως ο Šaban Bajramović και η Esma Redžepova ανέδειξαν τη ρομανί μουσική σε διεθνές επίπεδο.
Στις εικαστικές τέχνες, η παρουσία των Ρομά είναι εξίσου σημαντική. Η Αυστριακή καλλιτέχνης Ceija Stojka, επιζήσασα του ολοκαυτώματος, μετέτρεψε την προσωπική της εμπειρία σε δημόσιο λόγο για τη μνήμη και τη δικαιοσύνη.
Παράλληλα, στο θέατρο και τον κινηματογράφο, δημιουργοί όπως ο Tony Gatlif ανέδειξαν τη ζωή και την κουλτούρα των Ρομά με τρόπο αυθεντικό, συμβάλλοντας σε μια πιο ουσιαστική και ανθρώπινη απεικόνιση.
Παρά όμως την αναμφίβολη συνεισφορά τους στη διαμόρφωση της ευρωπαϊκής πολιτισμικής κουλτούρας, οι κοινότητες των Ρομά βιώνουν διαχρονικά διατομεακές διακρίσεις, ρατσισμό και ρητορική μίσους. Ο αντιτσιγγανισμός έφτασε στην πιο ακραία έκφανση του κατά τον 2ο Παγκόσμιο Πόλεμο, όταν οι Ρομά μαζί με τους Εβραίους στοχοποιήθηκαν και αποτέλεσαν τα πιο τραγικά θύματα της ναζιστικής θηριωδίας. Είναι χαρακτηριστικό ότι τη νύχτα της 2ας Αυγούστου του 1944, περίπου 3000 Σίντι και Ρομά, άνδρες, γυναίκες και παιδιά, εξοντώθηκαν στους θαλάμους αερίων στο στρατόπεδο θανάτου του Άουσβιτς.
Η πτυχή αυτή του ολοκαυτώματος εναντίον των Ρομά έμεινε για δεκαετίες σχεδόν ξεχασμένη και μόλις εδώ και δέκα περίπου χρόνια μαθαίνει η κοινή γνώμη τις φρικαλεότητες που υπέστησαν οι Ρομά από το ναζιστικό καθεστώς. Η γνώση του ολοκαυτώματος των Ρομά και η διδασκαλία της Ιστορίας τους και της γενοκτονίας που υπέστησαν στα σχολεία είναι αναγκαία προϋπόθεση για την αποδόμηση στερεοτύπων και τη δημιουργία κοινωνιών που βασίζονται στη γνώση, το σεβασμό και την αμοιβαία αποδοχή. Στερεότυπα και προκαταλήψεις που δυστυχώς ακόμη είναι ριζωμένες σε ένα μεγάλο τμήμα των ευρωπαϊκών κοινωνιών και προκαλούν στιγματιστικές συμπεριφορές και διακρίσεις.
Επιπλέον, παρά την πρόοδο που έχει αναμφίβολα επιτευχθεί τα τελευταία χρόνια, οι Ρομά αντιμετωπίζουν ακόμη και σήμερα σημαντικά εμπόδια στην πρόσβαση τους σε θεμελιώδη δικαιώματα, όπως στην υγεία, την εκπαίδευση, την εργασία, τη στέγαση, με αποτέλεσμα να οδηγούνται στην περιθωριοποίηση και τον κοινωνικό αποκλεισμό.
Στο Συμβούλιο της Ευρώπης, που αποτελεί τον κατεξοχήν διεθνή οργανισμό για την προάσπιση της Δημοκρατίας και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, εργαζόμαστε συστηματικά για την ενίσχυση της ορατότητας των Ρομά, την κοινωνική τους συμπερίληψη και την προώθηση της πολιτικής τους συμμετοχής. Στην κατεύθυνση αυτήν, η νέα Στρατηγική του Συμβουλίου της Ευρώπης για την ένταξη των Ρομά και Ταξιδευτών 2026-2030 εστιάζει σε τρεις προτεραιότητες. Πιο συγκεκριμένα, επικεντρώνεται στην ενίσχυση και προώθηση της γνώσης και της ευαισθητοποίησης σχετικά με τις κοινότητες Ρομά και Ταξιδευτών, τη διασφάλιση ίσων δικαιωμάτων, αξιοπρέπειας και ισότητας των φύλων για τους Ρομά και Ταξιδευτές, και την προώθηση της δημοκρατικής διακυβέρνησης και ενίσχυση της ενεργού συμμετοχής τους στη δημόσια και πολιτική ζωή.
Η Παγκόσμια Ημέρα Ρομά, επομένως, αφορά την ίδια την Ευρώπη και την ικανότητα της να αγκαλιάζει την πολυμορφία της. Η ευρωπαϊκή ταυτότητα δεν είναι στατική ούτε μονοδιάστατη, αλλά διαμορφώνεται δυναμικά μέσα από τη συνύπαρξη και συνεργασία διαφορετικών λαών, παραδόσεων και πολιτισμών.
