Στατιστικά, θεατρικές παραστάσεις σε Φυλακή παρουσιάζονται είτε από θεατρικές ομάδες πολιτών είτε από άτομα που κατέχουν το αντικείμενο (σκηνοθέτες) που συνεργάζονται επί χρόνια με βάση συγκεκριμένες τεχνικές με τις ομάδες εγκλείστων. Σε ό,τι με αφορά δεν δηλώνω θεατρολόγος, σκηνοθέτης, σεναριογράφος, θεατρική συγγραφέας, μουσική επιμελήτρια, παραγωγός. Δηλώνω εθελόντρια με όραμα και στόχους που είναι συγκεκριμένοι και εξηγημένοι με σαφήνεια και λεπτομέρεια από την πρώτη συνάντηση.
Στόχοι που είναι μετρήσιμοι, άρα συγκρίσιμοι που επιδέχονται διαρκώς αξιολόγηση και διορθωτικές κινήσεις και προσαρμογές και άρα ρεαλιστικοί. Στην πορεία η αυτοδιόρθωση γίνεται από τους ίδιους. Στόχοι που αποδεικνύονται σημαντικοί για τους ενδιαφερόμενους, βασισμένοι στις επιθυμίες και τις ανάγκες τους για κάτι διαφορετικό που συμβαίνει για πρώτη και ίσως μοναδική φορά στη ζωή τους.
Κάποιοι διαθέτουν ταλέντα που δεν πρόλαβαν να καλλιεργήσουν ή να ανακαλύψουν εξαιτίας πολλών παραγόντων, όπως αρνητικές εκπαιδευτικές εμπειρίες, προβληματικό οικογενειακό και κοινωνικό περιβάλλον, θέματα εθισμού κλπ.
Τέλος η χρονική δέσμευση απαιτεί στοχοπροσήλωση και συγκέντρωση καθώς και εγρήγορση από την πλευρά τους κάτι που οι ίδιοι εφαρμόζουν στο ακέραιο.
Η επίδραση μιας θεατρικής παράστασης είναι καταλυτική ειδικά όταν ανεβαίνει σε ένα χώρο που θεωρείται άβατο. Είναι κάτι θεμελιώδες αναφορικά με την αλλαγή των σχέσεων μεταξύ των κρατουμένων με προστιθέμενη αξία εκείνη της εκτίμησης και του σεβασμού. Εκτός από την αξιοποίηση του άπλετου και στατικού χρόνου, αναπτύσσονται θετικά συναισθήματα που επισκιάζουν εκείνα της αναξιότητας και της ηττοπάθειας που έχουν ριζώσει λόγω ιδρυματοποίησης και αντιμετωπίζονται δραστικά κάποιες φοβίες. Κόντρα στις προβλέψεις διαψεύδει κάθε συμμετέχων πρωτίστως τον εαυτό του στο τι μπορεί να καταφέρει και δευτερευόντως όσους δεν πίστεψαν ποτέ σε εκείνον. Είναι λυτρωτικό και ανταμείβει αυτόματα.
Στο Σωφρονιστικό Κατάστημα Ναυπλίου, όπου εισήλθα τέλη Σεπτέμβρη 2018 για πρώτη φορά ως εθελόντρια για να διδάξω αγγλικά, η πρότασή μου αρχές Νοέμβρη για θεατρική παράσταση έγινε ομόφωνα αποδεκτή από τους διδασκόμενους. Ο βαθμός δυσκολίας ήταν διπλός. Αφενός ότι δεν θα παιζόταν στα ελληνικά, αλλά στα αγγλικά και αφετέρου η χρονική πίεση (περίπου 40 ημέρες) επειδή η πρεμιέρα θα γινόταν στις 20 Δεκέμβρη 2018. Όλοι αναρωτήθηκαν πώς αυτό θα μπορούσε να είναι εφικτό, τη στιγμή που δεν είχαν ούτε 2 μήνες που διδάσκονταν την ξένη γλώσσα. Είχαμε όμως άτυπα «υπογράψει» το λεγόμενο μαθητικό συμβόλαιο σχετικά με την μεταξύ μας δέσμευση και συνεργασία σε ό,τι βάζαμε στόχο. Μέχρι σήμερα η παράσταση αυτή κατέχει πανελλήνιο και πανευρωπαϊκό ρεκόρ ανεβάσματος ξενόγλωσσης θεατρικής παράστασης, δηλαδή σε γλώσσα που δεν είναι η μητρική ή η επίσημη του κράτους. Τα επόμενα Χριστούγεννα σε τηλεφωνική επικοινωνία που είχα με κάποιους από την ομάδα μου είπαν ότι ήταν πολύ διαφορετικά από τα περσινά καθώς δεν είχαν κάτι να περιμένουν.
Σε κείμενα δικά μου, αποκλειστικά γραμμένα για εγκλείστους, οι «Καθρέφτες των καιρών» θα έκαναν πρεμιέρα στις 30 Μαΐου 2025 στο Ε.Σ.Κ.Ο.Ε. Κορίνθου ενώπιον περιορισμένου κοινού με ατομικές προσκλήσεις που ταξίδεψε για να παρακολουθήσει τους Άφιλτρους (το όνομα του θιάσου) και που αποτελούνταν από εκπαιδευτικούς, συγγραφείς, επιχειρηματίες και το κυριότερο τους οικείους τους που έλαβαν ειδική άδεια προσέλευσης για να τους καμαρώσουν. Η παράσταση παίχτηκε προς τιμή του Γιάννη Πανούση, με την ιδιότητα του ως π. Υπουργός Προστασίας Πολίτη και έλκοντας την καταγωγή από τον Ν. Κορίνθου.
Οκτώ φυλακισμένοι προερχόμενοι από διαφορετικά υπόβαθρα αποφορτίζονταν συναισθηματικά και απασχολούνταν δημιουργικά κατά τη διάρκεια των διακοπών του Πάσχα και όλου του Μαΐου. Δεκαεπτά καθρεφτικοί αντίλογοι στη σύγχρονη Βαβέλ και 2 χορικά που λειτούργησαν ως δίπολα, εφαπτόμενες και παράλληλες διηγήσεις για 8 συνομιλούντες, ξεδίπλωσαν μεγάλες αξίες της ζωής (αρετή-κακία) και ξαναέθεσαν επί τάπητος αρχέγονα υπαρξιακά ερωτήματα (ζωή-θάνατος). Μεταξύ πρώτου και δεύτερου μέρους, τα 2 χορικά ενέτειναν την αναζήτηση του νοήματος της ανθρώπινης ύπαρξης.
Η αγωνία αν τελικά θα καταφέρουν να σταθούν στο ύψος της περίστασης και το τρακ που τέθηκε υπό έλεγχο την τελευταία στιγμή δικαίωσαν κάθε λεπτό άοκνης επανάληψης. Στην τελική πρόβα είχαν καταληφθεί από τελειομανία… Απαγγέλθηκαν δυο ποιήματα, εκ των οποίων το πρώτο γράφτηκε κατά τη διάρκεια των προβών με τίτλο «Το κακάο του Βλάση» και το δεύτερο «Ο Αριστείδης στην Κόρινθο», από την ποιητική συλλογή μου «Το στίγμα των βάλτων» – Ποιήματα της φυλακής (εκδ. ΑΩ), που βραβεύτηκε το 2025 από το Ίδρυμα Κώστα και Ελένης Ουράνη υπό την αιγίδα της Ακαδημίας Αθηνών.
Η παράσταση αυτή πήρε το πράσινο φως και ανέβηκε στο Σωφρονιστικό Κατάστημα Τρικάλων στις 18/10/2025. Η δυναμική του χώρου έδωσε διαφορετική ατμόσφαιρα στα πάντα. Επί υπερυψωμένης σκηνής και στο βάθος η βιβλιοθήκη ένωσε γραμμικά 12+1 κρατούμενους. Πρόβες που διήρκησαν Αύγουστο, Σεπτέμβρη και Οκτώβρη με εντελώς διαφορετικά σκηνικά, φωτισμό και μικροφωνική εγκατάσταση στάθηκαν ως αφορμή τα μέλη του θιάσου να ξυπνάνε με καλή διάθεση και να φεύγουν με ακόμη καλύτερη.
Η αυτοβελτίωση ήταν σε εξέλιξη. Το ηχόχρωμα τους προοδευτικά δεν ήταν αυτό μιας στείρας ανάγνωσης, αλλά της θεατροποιημένης απόδοσης των κειμένων. Οι αυτοσχεδιασμοί προσέθεσαν προσωπικά στοιχεία. Ενωμένοι σαν μια γροθιά είχαν βγει πλέον από τον λήθαργο και ενεργοποιούνταν. Την παράσταση τίμησε με την παρουσία του ο Υπουργός Ψηφιακής Διακυβέρνησης κ. Δημήτρης Παπαστεργίου, στον οποίο και αφιερώθηκε, με την ιδιότητα της καταγωγής του από τα Τρίκαλα (προσωπική επιλογή της γράφουσας), ο Περιφερειάρχης Θεσσαλίας κ. Κουρέτας, που πρώτη φορά εισήλθε στο συγκεκριμένο Σωφρονιστικό Κατάστημα, θεσμικοί παράγοντες του Νομού αλλά και άτομα που ταξίδεψαν από διάφορες περιοχές για να την παρακολουθήσουν.
Η Διευθύντρια, ο Αρχιφύλακας και οι σωφρονιστικοί υπάλληλοι είχαν φροντίσει να λάβουν όλα τα απαραίτητα μέτρα ασφαλείας για την άψογη διεξαγωγή της εκδήλωσης. Η αίθουσα λειτούργησε σαν μια όαση όχι μόνο για το κοινό, αλλά και τους συντελεστές της παράστασης. Αρκετοί συνομίλησαν μαζί τους διαπιστώνοντας ότι κάποιοι είναι ξεχασμένοι από τις οικογένειες, δεν έχουν επισκεπτήριο ούτε οικονομική βοήθεια για να εκτίσουν την ποινή τους. Η επαφή με την κοινωνία ήταν καταλυτική καθώς για λίγο όλοι ξέχασαν ότι ήταν κρατούμενοι και πολίτες. Από τις συζητήσεις τους φάνηκε η αναθεώρηση των επιλογών που τους οδήγησαν στις λάθος αποφάσεις. Απαγγέλθηκαν τα ποιήματα «Καφενείο Ο Ληθαίος» που γράφτηκε από την εθελόντρια κατά τη διάρκεια των προβών του Σεπτεμβρίου και «Οι απέναντι» από την ποιητική συλλογή «Το στίγμα των βάλτων», την οποία ζήτησε να δανειστεί για λίγες ώρες ο Φίλιππος, ένας από τους συμμετέχοντες. Μετά το ενθουσιώδες χειροκρότημα που εισέπραξαν και τα εγκωμιαστικά σχόλια από τους επίσημους, το άτομο αυτό ζήτησε ξαφνικά τον λόγο. Αναφέρθηκε στο ποίημα με τίτλο «Ο Αριστείδης στην Κόρινθο» και στον στίχο «Ξέχασα που βρίσκομαι σήμερα». Η συμμετοχή του στην παράσταση τον είχε κάνει να ξεχάσει για λίγο την μοναξιά και την εγκατάλειψη μέσα στη μουντάδα του κτιρίου.
Το θέατρο αποτελεί μια βαθιά μεταμορφωτική εμπειρία στους κρατούμενους είτε είναι βιωματικό είτε όχι. Κάποιοι από αυτούς δηλώνουν πως στο μέλλον θα ήθελαν να συμμετέχουν σε κάποιον ερασιτεχνικό θίασο ή να κάνουν σχετικά μαθήματα ή να δοκιμάσουν ένα διαφορετικό είδος τέχνης για να ασχοληθούν. Είναι τότε που η ψυχοσυναισθηματική εξέλιξη αναιρεί την αβάσταχτη αίσθηση της ματαιότητας και την εκτοπίζει. Είναι τότε που το παρόν και το μέλλον είναι πιο σημαντικά από το παρελθόν, το οποίο σε μεγάλο βαθμό δεν θα καθορίσει ξανά τη ζωή τους. Είναι που για κάθε «μπράβο» που εισέπραξαν θα ήθελαν πολύ να φανούν αντάξιοι μετά την αποφυλάκιση.
Η Φυλακή δεν είναι χώρος εγκλεισμού αλλά και πολιτισμού. Το μεγάλο στοίχημα δεν είναι μόνο να μειωθούν οι υποτροπές, αλλά η επάνοδος να προκύψει έχοντας αλλάξει το πρόσημο της κοινωνίας απέναντί τους, με το ποινικό τους μητρώο να είναι διαβατήριο εισόδου και όχι εξόδου από αυτήν.
Υ.Γ. Εντός του 2026 ακόμη μια θεατρική παράσταση θα πάρει σάρκα και οστά σε μια άλλη Φυλακή. Ήδη οι δηλώσεις συμμετοχής έχουν ξεπεράσει κάθε προηγούμενο…
Η Γκέλη Ντηλιά είναι καθηγήτρια αγγλικών, ποιήτρια βραβευμένη Ιδρύματος Ουράνη Ακαδημίας Αθηνών και συγγραφέας, εθελόντρια επιμορφωμένη εκπαιδεύτρια ενηλίκων Σωφρονιστικών Καταστημάτων από το 2018.
