Θυμάμαι έναν αδελφό του παππού μου που φορούσε πάντα μαύρα πουκάμισα και μαύρα παντελόνια μέσα από τις κρητικές του μπότες. Είχε κάποτε χάσει ένα μικρό παιδί. Αυτός ο θείος ήταν ο μόνος άντρας που έχω δει, που εξέφρασε για δεκαετίες το πένθος του στον τρόπο που ντυνόταν. Ήταν επιλογή του. Αντίθετα, οι αμέτρητες γυναίκες που όταν έχαναν έναν κοντινό συγγενή φορούσαν μαύρα, δεν είχαν επιλογή. Αν δεν το έκαναν, θα θεωρούνταν ανεκδιήγητες και θα εξοστρακίζονταν από την κοινότητα.
Η κοινωνία δεν αναμένει το ίδιο είδος πένθους από τον άντρα και τη γυναίκα. Σε κάποια πολιτισμικά πλαίσια έχει υπάρξει μάλιστα ανάλγητη με τις γυναίκες. Στο γνωστό μυθιστόρημα του Ιούλιου Βερν, «Ο γύρος του κόσμου σε ογδόντα ημέρες» ο Φιλέας Φογκ σώζει μια Ινδή πριγκίπισσα από την πυρά. Έπρεπε να καεί ζωντανή δίπλα στον νεκρό της σύζυγο.
Η πενθούσα γυναίκα λοιπόν έπρεπε να πάψει να ζει ή απλώς να αποσύρεται. Υπάρχει ένα έμμετρο παραμύθι από την Καστοριά (καταγραφή του Γιώργου Παλάτσιου), που μιλά για μια κοπέλα, λυπημένη για τον θάνατο των γονιών της. Σε κάποιο σημείο λέει:
Νύχτωσε και τα ζωντανά της φύσης κοιμηθήκαν
και ξύπνησαν τα πνεύματα και όλα τα δαιμόνια.
-Κόρη έλυσε τα μαλλιά που τα ‘χε πένθους τάμα
κι ο Διάολος εμήνυσε να πάμε να τη φάμε.
Σε αυτό το παραμύθι βλέπουμε την παραδοσιακή κοινωνία να περιμένει από την πενθούσα γυναίκα να καταστείλει τη θηλυκότητα της. Και αργότερα, όμως, σε πολλά λογοτεχνικά έργα ή ταινίες υπήρχε το στερεότυπο της χήρας, που αποπλανά τους άντρες, που παρουσιαζόταν ως σαγηνευτική, μα ταυτόχρονα ως ιδιαίτερα ανήθικη.
Υπάρχουν όμως και πιο «θετικά» στερεότυπα για τη γυναίκα που πενθεί. Για παράδειγμα, μία μητέρα που χάνει ένα παιδί μερικές φορές αγιοποιείται. Μπορεί να συγκριθεί ακόμη και με την Παναγία.
Η Παναγία είναι ένα θρησκευτικό πρόσωπο στα πλαίσια του ιερού, η κάθε πενθούσα μητέρα είναι τρωτός άνθρωπος με ό,τι αυτό συνεπάγεται, δηλαδή με τις αδυναμίες που χαρακτηρίζουν τον κάθε άνθρωπο και τα λάθη που είναι στη φύση μας να κάνουμε. Πολλές φορές νιώθει κανείς δέος, όταν βλέπει έναν άνθρωπο που αντιμετωπίζει με αξιοπρέπεια μια πολύ μεγάλη δυσκολία. Ωστόσο, όταν δίνουμε τον τίτλο του «αγίου» ή του «ήρωα» σε ανθρώπους που πονούν, αν και τους θαυμάζουμε, τους βαραίνουμε ταυτόχρονα με πολύ υψηλές προσδοκίες και δεν τους αφήνουμε χώρο για ανθρώπινες ανάγκες.
Κι επίσης, μήπως η αγιοποίηση και η ηρωοποίηση της μητρότητας κάπως αδικεί τον πατρικό ρόλο, συντηρώντας την άποψη ότι τα παιδιά είναι αποκλειστικότητα των μητέρων;
Τι συμβαίνει, όμως, με το πένθος στον άντρα; Στον άντρα για πάρα πολλά χρόνια επιτρεπόταν να εκφράζει μόνο τον θυμό του. Οποιοδήποτε συναίσθημα λύπης ή φόβου ήταν απαγορευμένο, αυτόματα τον έβαζε σε μία υποδεέστερη θέση αδύναμου, που δεν εκπλήρωνε τις απαιτήσεις του φύλου του. Το κλάμα ήταν επίσης απαγορευμένο. Πολλοί άντρες δυσκολεύονται να κλάψουν σε μια κηδεία, σε αντίθεση με τις γυναίκες, από τις οποίες είναι αναμενόμενο.
Η κοινωνία λοιπόν δεν περιμένει -και ίσως δεν επιτρέπει- στον άντρα να αποσυρθεί μετά από ένα πένθος. Αντίθετα, αναμένεται να παραμείνει δραστήριος, ενεργητικός, γιατί «οι άντρες είναι δυνατοί». Ακόμη κι αν συνειδητοποιεί άλλα συναισθήματα, όπως βαθιά θλίψη ή αίσθημα κενού ή φόβου, συχνά δεν τα μοιράζεται ούτε με τα πιο κοντινά του πρόσωπα.
Αντίθετα, ο θυμός, η δυναμικότητα στην πενθούσα γυναίκα είναι κάτι που ξενίζει. Ερμηνεύονται σαν έλλειψη αληθινού πόνου. Άλλωστε, ο θυμός και η δυναμικότητα ποτέ δεν υπήρξαν ιδιαίτερα επιτρεπτά χαρακτηριστικά στη γυναίκα.
Στην πραγματικότητα, ο θυμός είναι ένα αναπόσπαστο μέρος του πένθους κι αυτό το γνωρίζουν όσοι έχουν έστω και στοιχειώδεις γνώσεις Ψυχολογίας. Το στάδιο του θυμού είναι ένα από τα βασικά στάδια του πένθους, που έχει περιγράψει η Elizabeth Kübler-Ross. Σήμερα τα στάδια αυτά δεν θεωρούνται γραμμικά, όπως υπέδειξε εκείνη, αλλά φάσεις που επανέρχονται ως κύματα.
Εν κατακλείδι, τα στερεότυπα, όσο κι αν μας βοηθούν να βάζουμε μια τάξη μέσα στο μυαλό μας, πολύ συχνά μας περιορίζουν. Μας κάνουν αυστηρούς ή άδικους με τους άλλους ή με τον εαυτό μας. Ο άνθρωπος που πενθεί θα βιώσει άρνηση, θυμό, θλίψη και ο στόχος είναι να φτάσει στην αποδοχή και στην ανεύρεση ενός νέου νοήματος, ενός νέου τρόπου να ζει συμφιλιωμένος με την απώλεια.
Οι άνθρωποι, όμως, πενθούν με βάση τις ψυχικές τους δυνάμεις, επηρεασμένοι από εμπειρίες του παρελθόντος και τραύματα καθώς και από το πώς έχουν μάθει να διαχειρίζονται από παιδιά τον πόνο.
Αναρωτιέμαι, έτσι, αν είναι δόκιμο να περιμένουμε να πενθούν οι άλλοι όπως περιμένουμε ή όπως θεωρούμε εμείς ως λογικό ή σωστό. Είναι σαν να νομίζουμε πως έχουμε δικαίωμα στον πόνο τους. Άραγε ορίζεται από τρίτους ο πόνος ενός ανθρώπου, μετριέται ή ζυγίζεται; Μήπως πληροί προδιαγραφές ή έχει κανένα νόημα να συγκρίνεται με κάποιο άλλο πόνο;
