Οι Ιρανοί δεν είναι απλώς ένας ακόμη λαός της Μέσης Ανατολής που μιλά για γεωπολιτική με θρησκευτικούς όρους. Είναι φορείς μιας μνήμης που προηγείται του Ισλάμ, προηγείται των Αράβων χαλιφών, προηγείται ακόμη και της ίδιας της έννοιας «Μέση Ανατολή». Και αυτή η μνήμη δεν διαγράφεται με μια προσευχή στα αραβικά.
Πολύ πριν από το 632 μ.Χ., πριν ακόμη η διαδοχή του Μωάμεθ διχάσει τον ισλαμικό κόσμο και γεννήσει θεολογικά ρεύματα, υπήρχε ήδη μια παγιωμένη αυτοκρατορική πραγματικότητα. Η Περσία. Οι Αχαιμενίδες δεν δημιούργησαν απλώς ένα εκτεταμένο κράτος. Οικοδόμησαν μια διοικητική μηχανή που εκτεινόταν από τον Ινδό ποταμό έως τα παράλια της Μικράς Ασίας. Ο Κύρος ο Μέγας δεν έμεινε στην Ιστορία μόνο ως στρατηλάτης, αλλά ως ηγεμόνας που αντιλήφθηκε την αξία της ανεκτικότητας και της πολυεθνικής διακυβέρνησης. Ο Δαρείος θεμελίωσε δομές. Σατραπείες, οργανωμένο οδικό δίκτυο, συστηματική φορολογία.
Όταν αναφερόμαστε στο Ιράν δεν μιλάμε μια χώρα με εθνικό ρομαντισμό εκ των υστέρων. Πρόκειται για κρατική εμπειρία με βάθος είκοσι πέντε αιώνων. Για μια αίσθηση συνέχειας που επιβιώνει ακόμη και όταν αλλάζουν οι θρησκείες και τα καθεστώτα. Όταν τον 7ο αιώνα οι αραβικές στρατιές κατέλυσαν τη Σασσανιδική Αυτοκρατορία, η Περσία υπέστη στρατιωτική ήττα. Δεν υπέστη πολιτισμική εξάλειψη. Η περσική γλώσσα διατηρήθηκε, η γραμματεία αναγεννήθηκε, η μνήμη οργανώθηκε σε αφήγηση. Το «Σαχναμέ» του Φερντοσί, τον 10ο αιώνα, δεν αποτελεί απλώς εθνικό έπος. Συνιστά συνειδητή πράξη πολιτισμικής αυτοεπιβεβαίωσης. Μια διακήρυξη ότι η περσική ιστορία δεν αρχίζει με την αραβική κατάκτηση και δεν τελειώνει με αυτήν.
Εδώ βρίσκεται το θεμελιώδες χάσμα με τους γείτονες. Το Ιράν εξισλαμίστηκε αλλά δεν αραβοποιήθηκε. Οι Άραβες έφεραν τη νέα θρησκεία. Οι Πέρσες την αφομοίωσαν και την προσάρμοσαν. Η θεολογία πέρασε μέσα από το φίλτρο μιας ήδη ανεπτυγμένης κρατικής παράδοσης. Η επιλογή του σιιτισμού ως επίσημου δόγματος τον 16ο αιώνα από τη δυναστεία των Σαφαβιδών δεν ήταν τυχαία. Ήταν πολιτική πράξη διαφοροποίησης από την οθωμανική, σουνιτική αυτοκρατορία. Ήταν δήλωση ταυτότητας. Από τότε, η θρησκευτική διαφορά έγινε και γεωστρατηγική.
Με το Ιράκ, οι συγκρούσεις έχουν βάθος αιώνων. Σαφαβίδες εναντίον Οθωμανών για τον έλεγχο της Μεσοποταμίας. Στον 20ό αιώνα, οι διαφωνίες για τα σύνορα στον ποταμό Σατ αλ-Αράμπ. Και έπειτα ο πόλεμος του 1980-1988. Ο Σαντάμ Χουσεΐν επιχείρησε να εκμεταλλευτεί το χάος της Ιρανικής Επανάστασης. Οκτώ χρόνια χαρακωμάτων, χημικών όπλων, νεκρών στρατιωτών που έπεφταν σε κύματα επιθέσεων. Περίπου ένα εκατομμύριο ζωές χάθηκαν. Καμία συμφιλίωση δεν μπορεί να διαγράψει τόσο αίμα και πόνο.
Με τη Σαουδική Αραβία η αντιπαλότητα είναι λιγότερο ευθεία, αλλά πιο υπαρξιακή. Το Ριάντ θεμελιώνει τη νομιμοποίησή του στη φύλαξη της Μέκκας και της Μεδίνας και στην ουαχαμπιτική ερμηνεία του σουνιτισμού. Η Τεχεράνη στηρίζεται στη θεωρία της «Βελαγιάτ ε-Φακίχ», όπου ο ανώτατος θρησκευτικός ηγέτης έχει πολιτική εξουσία. Δύο διαφορετικά μοντέλα για το ποιος έχει το δικαίωμα να μιλά εξ ονόματος του Ισλάμ. Δεν είναι απλώς ιδεολογική απόσταση. Είναι ανταγωνισμός ηγεμονίας.
Και έπειτα υπάρχουν οι ενδιάμεσοι σταθμοί: Λίβανος, Συρία, Υεμένη. Περιοχές όπου το Ιράν επένδυσε σε συμμαχίες με σιιτικές ή προσκείμενες οργανώσεις. Για τις μοναρχίες του Κόλπου, αυτό μεταφράζεται ως περικύκλωση. Για την Τεχεράνη, ως στρατηγικό βάθος. Η ίδια πράξη, δύο ερμηνείες.
Υπάρχει κοινός τόπος; Κοινά στοιχεία πολιτισμού; Αναμφίβολα ναι. Η κουλτούρα της φιλοξενίας, η σημασία της οικογένειας, η εμπορική παράδοση των παζαριών, η γαστρονομία που διασταυρώνεται από τη Βαγδάτη έως το Ισφαχάν. Μουσικές κλίμακες που μοιάζουν. Κοινωνικές δομές που θυμίζουν η μία την άλλη. Οι λαοί επικοινωνούν πιο εύκολα απ’ ό,τι οι κυβερνήσεις.
Αλλά η ιστορία δεν λειτουργεί με συνταγές κουζίνας. Λειτουργεί με ισχύ.
Το Ιράν κουβαλά την αυτοεικόνα μιας παλαιάς αυτοκρατορίας που δεν αποδέχεται εύκολα ρόλο δευτεραγωνιστή. Οι αραβικές χώρες του Κόλπου, ενισχυμένες από την ενεργειακή τους δύναμη και τις συμμαχίες με τη Δύση, δεν προτίθενται να εκχωρήσουν επιρροή. Το αποτέλεσμα είναι μια διαρκής διελκυστίνδα.
Τι μας διδάσκει το παρελθόν; Ότι οι ταυτότητες επιβιώνουν των κατακτήσεων. Ότι η κοινή θρησκευτική αναφορά δεν εξαλείφει τον ανταγωνισμό. Ότι η μνήμη είναι πολιτικό εργαλείο. Και ότι σε μια περιοχή όπου η ιστορία είναι πάντα παρούσα, κανείς δεν ξεχνά ποιος υπήρξε τι. Οι Ιρανοί είναι Πέρσες που μπήκαν στο Ισλάμ με τη δική τους σφραγίδα. Οι γείτονές τους είναι Άραβες που κουβαλούν το κέντρο της ισλαμικής αφήγησης. Συγγενείς σε πολλά, ανταγωνιστές σε περισσότερα.
Και στη Μέση Ανατολή, η συγγένεια δεν απέτρεψε ποτέ τη φιλοδοξία.
