Το παράδειγμα ενός viral fake news δείχνει πώς η παραπληροφόρηση διαδίδεται μέσω social media και γιατί ο έλεγχος της πληροφορίας είναι απαραίτητος.
Ένα viral post για τον Ρόμπερτ Ντε Νίρο και ένα «100% δωρεάν νοσοκομείο για αστέγους στην Αμερική» έκανε τον γύρο των social media. Το πρόβλημα; Η είδηση δεν ήταν ποτέ αληθινή. Κι όμως, χιλιάδες άνθρωποι την αναπαρήγαγαν χωρίς έλεγχο, γιατί απλώς… ήθελαν να την πιστέψουν.
Και ξαφνικά, φίλοι, ενεργοί πολίτες, εκπαιδευτικοί άρχισαν να διαδίδουν, μέσω της επιλογής share, ότι ο διάσημος ηθοποιός άνοιξε «το πρώτο 100% δωρεάν νοσοκομείο για αστέγους στην Αμερική!».
Τι ωραίο νέο για τον καινούργιο χρόνο που ξεκινά — και τι θλιβερό, πρωταπριλιάτικο ψέμα, παντός καιρού, που εκμεταλλεύεται την ανθρώπινη ανάγκη για ελπίδα, δικαιοσύνη και χαρά.
Το ίδιο το ψευδές αφήγημα ισχυριζόταν, μάλιστα, με θρασύτητα ότι είχε δημιουργήσει 38,7 δισεκατομμύρια εμφανίσεις μέσα σε οκτώ ώρες, μέσω Twitter — τη «μεγαλύτερη ανθρωπιστική τάση που υπήρξε ποτέ».
Δηλαδή, είχε εξαπατήσει δισεκατομμύρια φορές. Γιατί όχι και εμάς; Ποιοι είμαστε εμείς να αμφισβητήσουμε τα εκατομμύρια που «ξέρουν» και να πάμε κόντρα στο ρεύμα;
Στο αφήγημα υπήρχε και ανθρώπινη ιστορία: ένας 61χρονος βετεράνος του Ναυτικού, ονόματι Τόμας, που δεν είχε δει γιατρό εδώ και 14 χρόνια και θα ήταν, υποτίθεται, ο πρώτος ασθενής. Ένα όνομα κοινό, μια ιστορία συγκινητική, αλλά χωρίς καμία πραγματική υπόσταση. Και φυσικά, μια φράση-σφραγίδα που αποδόθηκε στον ηθοποιό: «Αυτή είναι η κληρονομιά που θέλω να αφήσω πίσω».
Η είδηση έφτασε και στην Ελλάδα. Σε ανάρτηση στο Facebook συγκέντρωσε 21.000 likes, 1.100 σχόλια και 3.000 shares. Πολλοί έσπευσαν να συγχαρούν τον ηθοποιό, να τον αποθεώσουν και να εκφράσουν την ελπίδα ότι κι άλλοι θα ακολουθήσουν το παράδειγμά του. Ευτυχώς, κάποιοι επεσήμαναν ότι πρόκειται για ψευδή είδηση.
Αυτό, όμως, δεν ενόχλησε τους δημιουργούς της. Γιατί η λογική είναι απλή: ντόρος να γίνεται, κι όποιος τσιμπήσει, τσίμπησε. Η παραπληροφόρηση στο αποκορύφωμά της — όχι με φόβο, αλλά με «καλές προθέσεις».
Οι λεγόμενες «καλές ειδήσεις» δεν είναι πάντα τόσο αθώες όσο φαίνονται. Συχνά στοχεύουν στη μαζική προσοχή και την αλληλεπίδραση, αξιοποιώντας την ανάγκη μας για ελπίδα. Δεν μας φοβίζουν και γι’ αυτό είναι επικίνδυνες: καλλιεργούν εφησυχασμό και μας εκπαιδεύουν να μοιραζόμαστε πληροφορίες χωρίς έλεγχο, αρκεί να μας κάνουν να νιώθουμε καλά. Όταν η παραπληροφόρηση ντύνεται με θετικά συναισθήματα, υπονομεύει σιωπηλά την κριτική σκέψη και, σωρευτικά, τον δημόσιο διάλογο.
Πίσω από τα «αθώα» clickbait κρύβεται σχεδόν πάντα οικονομικό όφελος: κάθε κλικ και share μεταφράζεται σε έσοδα, αλγοριθμική προβολή και χτίσιμο κοινού. Το clickbait δεν ενημερώνει — μετατρέπει τη συγκίνηση σε χρήμα.
Πώς ξεχωρίζουμε την αλήθεια από το ψέμα
Για να μη σπαταλάμε τον χρόνο μας, να μη γεμίζουμε το μυαλό μας με άχρηστες ψευδείς πληροφορίες και -το κυριότερο- να μη τις αναμεταδίδουμε, χρειάζεται να θυμόμαστε μερικούς βασικούς κανόνες.
1. Έλεγχος τίτλου (headline check)
Τα fake news έχουν βαρύγδουπους, συγκινητικούς τίτλους. Χρησιμοποιούν απόλυτους όρους όπως «πρώτο», «100%», «δωρεάν», συχνά με κεφαλαία γράμματα και αίσθηση επείγοντος. Ο συνδυασμός «διάσημος + τεράστια φιλανθρωπική πράξη» φωνάζει clickbait. Οι σοβαρές ειδήσεις δεν γράφονται έτσι.
2. Έλεγχος πηγών (source check)
Ποιο site το δημοσίευσε; Υπάρχει όνομα συντάκτη, ημερομηνία, παραπομπές σε επίσημες πηγές; Τα περισσότερα τέτοια άρθρα είναι ανυπόγραφα, προέρχονται από ανώνυμες σελίδες ή sites τύπου «viral stories», χωρίς σύνδεση με θεσμούς ή επίσημους φορείς.
3. Αναζήτηση εκτός social media (cross–check)
Αν μια τόσο μεγάλη είδηση ήταν αληθινή, θα υπήρχε διεθνής κάλυψη από μεγάλα ΜΜΕ και ειδησεογραφικά πρακτορεία. Αν δεν υπάρχει ούτε μία τέτοια αναφορά, απλώς δεν υπάρχει η είδηση.
4. Έλεγχος πραγματολογικών στοιχείων
Πού βρίσκεται το νοσοκομείο; Ποιος το διαχειρίζεται; Πότε άνοιξε; Υπάρχει επίσημο site; Στη δημοσιογραφία, τα μεγάλα claims συνοδεύονται από απτά δεδομένα.
5. Έλεγχος δηλώσεων και αποσπασμάτων
Τα fake news συχνά επινοούν «ωραία» quotes — πλέον και με τη βοήθεια της τεχνητής νοημοσύνης. Αν μια δήλωση είναι αληθινή, θα υπάρχει σε συνέντευξη, ομιλία ή επίσημη ανακοίνωση.
Οι «καλές» ψευδείς ειδήσεις ακολουθούν συγκεκριμένο μοτίβο: διασημότητες, μεγάλες πράξεις ανθρωπιάς, καμία απόδειξη και μαζικό share, γιατί μας κάνουν να νιώθουμε καλά. Ψυχολογικά, θέλουμε να τις πιστέψουμε. Και συχνά δεν τις ελέγχουμε.
Η συγκεκριμένη ψευδής είδηση πήρε τέτοιες διαστάσεις που απασχόλησε και το Greece Fact Check. Πρόκειται για ένα θεσμικά και δημοσιογραφικά αξιόπιστο εργαλείο επαλήθευσης. Όμως, κανένα εργαλείο δεν αντικαθιστά τη δική μας κρίση. Η κριτική σκέψη δεν ανατίθεται — καλλιεργείται.
Στην εποχή της «δημοσιογραφίας των πολιτών», όπου τα νέα έρχονται από παντού και από το πουθενά, έχουμε ευθύνη απέναντι στον εαυτό μας και στους άλλους να ελέγχουμε τι διαβάζουμε πριν το αναμεταδώσουμε.
Κάποτε ένας σπουδαίος επαγγελματίας μού είχε πει: «είσαι ό,τι γράφεις». Σήμερα, θα έλεγα ότι είσαι και ό,τι διαβάζεις, ελέγχεις και διαβιβάζεις. Γιατί αν οι ψευδείς «καλές ειδήσεις» δημιουργούν μια πλασματική πραγματικότητα, ας αναρωτηθούμε τι κόσμο χτίζουν οι κακόβουλες ψευδείς ειδήσεις που διαστρεβλώνουν την αλήθεια και υπονομεύουν το μέλλον.
