Η ιδέα ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση είναι το βασικό πρόβλημα της Ευρώπης έχει πάψει να είναι περιθωριακή. Από τη δεξιά του «κυριαρχισμού» μέχρι τμήματα της ριζοσπαστικής αριστεράς, διατυπώνεται όλο και πιο συχνά η άποψη ότι η λύση είναι λιγότερη Ευρώπη και περισσότερη εθνική αυτονομία.
Το επιχείρημα είναι απλό. Αν τα κράτη ανακτήσουν πλήρως τον έλεγχο, θα είναι πιο ισχυρά. Το πρόβλημα είναι ότι αυτή η υπόθεση δεν ελέγχεται απέναντι στην πραγματικότητα του διεθνούς συστήματος.
Σε έναν κόσμο υπερδυνάμεων και εταιρικών γιγάντων, το ερώτημα δεν είναι ποιος έχει τυπικά την αρμοδιότητα. Το ερώτημα είναι ποιος έχει το βάρος να επιβάλλει όρους.
Ένας κόσμος υπερδυνάμεων και εταιρικών γιγάντων
Το διεθνές σύστημα δεν είναι πεδίο ίσων κρατών. Οι Ηνωμένες Πολιτείες λειτουργούν ως στρατιωτικός και τεχνολογικός πόλος. Η Κίνα επεκτείνει συστηματικά την οικονομική και βιομηχανική της επιρροή. Η Ρωσία χρησιμοποιεί την ενέργεια και την ασφάλεια ως μοχλό πίεσης. Η Ινδία αναδεικνύεται σε αυτόνομο στρατηγικό παίκτη.
Παράλληλα, η ισχύς δεν συγκεντρώνεται μόνο σε κράτη. Τεχνολογικοί κολοσσοί και πολυεθνικές εταιρείες διαθέτουν οικονομική δύναμη μεγαλύτερη από το ΑΕΠ αρκετών κρατών-μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Ελέγχουν δεδομένα, ψηφιακές υποδομές, αλυσίδες εφοδιασμού και κρίσιμες τεχνολογίες.
Σε αυτό το περιβάλλον, η ισχύς ασκείται σε επίπεδο κλίμακας. Όποιος δεν διαθέτει μέγεθος, προσαρμόζεται στους όρους που θέτουν άλλοι.
Χωρίς την Ευρωπαϊκή Ένωση, τα κράτη-μέλη δεν θα λειτουργούσαν ως συλλογικός πόλος. Θα διαπραγματεύονταν ξεχωριστά με υπερδυνάμεις και εταιρικούς γίγαντες. Η εθνική κυριαρχία χωρίς επαρκή κλίμακα θα μεταφραζόταν σε περιορισμένη διαπραγματευτική ισχύ. Και περιορισμένη ισχύς σημαίνει εξάρτηση.
Από κανονιστικός παράγοντας σε αποδέκτη κανόνων
Σήμερα η Ευρωπαϊκή Ένωση, με όλες τις αδυναμίες της, μπορεί να επηρεάζει κανόνες. Η ενιαία αγορά των 450 εκατομμυρίων πολιτών επιτρέπει στην Ευρώπη να θέτει ρυθμιστικά πρότυπα για την προστασία δεδομένων, τον ανταγωνισμό, τις ψηφιακές υπηρεσίες και το περιβάλλον. Αυτή η κανονιστική ισχύς δεν προκύπτει από ιδεολογική ανωτερότητα αλλά από οικονομικό βάρος.
Χωρίς αυτό το συλλογικό μέγεθος, τα ευρωπαϊκά κράτη δεν θα διαμόρφωναν πρότυπα. Θα τα αποδέχονταν. Θα προσαρμόζονταν σε τεχνολογικές πλατφόρμες που σχεδιάζονται αλλού και σε εμπορικούς κανόνες που αποφασίζονται χωρίς τη συμμετοχή τους.
Η ενεργειακή κρίση μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία έδειξε τι σημαίνει κλίμακα στην πράξη. Καμία χώρα δεν θα μπορούσε μόνη της να εξασφαλίσει εναλλακτικές ροές με βιώσιμους όρους. Το ίδιο ισχύει για τις κρίσιμες πρώτες ύλες και τις στρατηγικές τεχνολογίες. Το διακύβευμα δεν είναι αν έχεις φωνή. Είναι αν η φωνή σου έχει βάρος.
Η ψευδαίσθηση της ανεξαρτησίας
Το παράδειγμα της Ουγγαρίας φωτίζει μια κρίσιμη αντίφαση. Η Βουδαπέστη προβάλλει συχνά ρητορική εθνικής ανεξαρτησίας και σύγκρουσης με τις Βρυξέλλες. Όμως αυτή η πολιτική ασκείται εντός ενός πλαισίου που της εξασφαλίζει πρόσβαση στην ενιαία αγορά, ευρωπαϊκούς πόρους και θεσμική σταθερότητα.
Η δυνατότητα να υψώνεις τον τόνο είναι ευκολότερη όταν υπάρχει ευρωπαϊκό δίχτυ ασφαλείας. Εκτός της Ένωσης, μια χώρα μεσαίου μεγέθους θα έπρεπε να διαπραγματευτεί μόνη της με υπερδυνάμεις και πολυεθνικές πολλαπλάσιου βάρους. Η ρητορική ανεξαρτησίας θα συναντούσε τα όρια της οικονομικής και γεωπολιτικής πραγματικότητας.
Η γεωπολιτική δεν συγχωρεί τον κατακερματισμό. Όταν μια περιοχή δεν συγκροτείται ως πόλος ισχύος, μετατρέπεται σε πεδίο επιρροής. Η δορυφοροποίηση δεν επιβάλλεται θεαματικά. Εγκαθίσταται σταδιακά μέσω ενεργειακών εξαρτήσεων, τεχνολογικών προτύπων και αμυντικών δεσμεύσεων.
Το πραγματικό δίλημμα
Η Ευρωπαϊκή Ένωση χρειάζεται μεταρρυθμίσεις και μεγαλύτερη στρατηγική συνοχή. Η συζήτηση για την αποτελεσματικότητά της είναι θεμιτή. Η αποδόμησή της όμως δεν είναι λύση. Είναι στρατηγικό λάθος.
Η επιλογή δεν είναι ανάμεσα σε μια ατελή Ένωση και μια ρομαντική εθνική αυτοδυναμία. Η επιλογή είναι ανάμεσα σε συλλογική ισχύ και σε κατακερματισμένη ευαλωτότητα.
Σε έναν κόσμο όπου υπερδυνάμεις και εταιρικοί γίγαντες καθορίζουν τους κανόνες, όποιος αποσύρεται από την κλίμακα μετατρέπεται σε αποδέκτη αποφάσεων. Αν η Ευρώπη αποδυναμώσει το μόνο πλαίσιο που της δίνει μέγεθος, δεν θα ανακτήσει κυριαρχία. Θα περιορίσει την επιρροή της.
Το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν η Ευρωπαϊκή Ένωση είναι τέλεια. Το πραγματικό ερώτημα είναι αν οι ευρωπαϊκές κοινωνίες θέλουν να λειτουργούν ως πόλος ισχύος ή ως σύνολο κρατών που διαπραγματεύονται από θέση αδυναμίας.
Χρήστος Αβδελλάς
Σύμβουλος, Α΄ Δημοτική Κοινότητα Θεσσαλονίκης
Σύμβουλος Ευρωπαϊκών Πολιτικών
