Από τις επιθέσεις σε ευρωπαϊκές υποδομές στη «βοήθεια με το σταγονόμετρο» στην Ουκρανία και την ανάγκη μιας Κοινής Ευρωπαϊκής Άμυνας
Η αυταπάτη της ειρήνης
Για πολλούς Ευρωπαίους, ο πόλεμος στην Ουκρανία εξακολουθεί να μοιάζει με μια τραγωδία που εξελίσσεται «εκεί μακριά». Στην πραγματικότητα, όμως, η Ευρώπη βρίσκεται ήδη στο εσωτερικό ενός πολέμου, όχι συμβατικού, αλλά σκιώδους.
Τα τελευταία δύο χρόνια, η Ρωσία διεξάγει μια συστηματική εκστρατεία επιθέσεων εντός των συνόρων του ΝΑΤΟ και της Ευρωπαϊκής Ένωσης: δολιοφθορές σε σιδηροδρόμους, επιθέσεις με drones σε αεροδρόμια, παρεμβολές σε υποθαλάσσια καλώδια, απόπειρες δολοφονίας, κυβερνοεπιθέσεις και επιχειρήσεις υβριδικής αποσταθεροποίησης.
Η Ουκρανία είναι το ανοικτό μέτωπο. Αλλά η Ευρώπη είναι ήδη το δεύτερο.
Ο σκιώδης πόλεμος: επιθέσεις μέσα στην Ευρώπη
Από το 2023 και ιδίως το 2024–2025, το αποτύπωμα των ρωσικών επιχειρήσεων εντός της Ευρώπης γίνεται όλο και πιο ορατό.
Ρωσικά drones έκλεισαν μεγάλα αεροδρόμια στο Βέλγιο, στη Γερμανία, στη Δανία και στη Νορβηγία, αναγκάζοντας τα κράτη αυτά να απογειώσουν μαχητικά. Καταρριφθέντα ρωσικά drones προκάλεσαν ζημιές σε πολωνικό έδαφος. Ρωσικά πλοία έσυραν άγκυρες στον βυθό της Βαλτικής, προκαλώντας σοβαρές βλάβες σε κρίσιμα ενεργειακά και τηλεπικοινωνιακά καλώδια.
Εκρηκτικοί μηχανισμοί τοποθετήθηκαν σε ευρωπαϊκούς σιδηροδρόμους και κέντρα logistics. Ανώτατα στελέχη της ευρωπαϊκής αμυντικής βιομηχανίας γλίτωσαν οριακά από απόπειρες δολοφονίας. Ρώσοι εξόριστοι στην Ευρώπη δεν στάθηκαν το ίδιο τυχεροί.
Πρόκειται για ένα συστηματικό μοτίβο φυσικών επιθέσεων σχεδιασμένων να αποδυναμώνουν κρίσιμες υποδομές, χωρίς να προκαλούν άμεση στρατιωτική απάντηση. Αυτό ακριβώς είναι ο σκιώδης πόλεμος: μια εκστρατεία φθοράς κάτω από το κατώφλι της επίσημης σύγκρουσης.
Οι αριθμοί είναι αποκαλυπτικοί. Σύμφωνα με το International Institute for Strategic Studies και το CSIS, τα περιστατικά ρωσικού σκιώδους πολέμου στην Ευρώπη σχεδόν τριπλασιάστηκαν μεταξύ 2023 και 2024, έπειτα από τετραπλασιασμό την προηγούμενη χρονιά. Και όμως, η ευρωπαϊκή απάντηση παραμένει διστακτική.
«Πολύ λίγα και πολύ αργά»: το παράδοξο
Το ίδιο μοτίβο που χαρακτήρισε τη στρατιωτική βοήθεια προς την Ουκρανία επαναλαμβάνεται και εντός της Ευρώπης: η «πολύ λίγη και πολύ αργή» βοήθεια προς το Κίεβο δεν ήταν μόνο αποτέλεσμα έλλειψης πόρων. Ήταν προϊόν μιας βαθύτερης στρατηγικής αμφιθυμίας.
Η Ευρώπη φοβήθηκε την κλιμάκωση περισσότερο απ’ όσο φοβήθηκε τη ρωσική επιθετικότητα. Περιόρισε τα όπλα μεγάλου βεληνεκούς. Απαγόρευσε πλήγματα εντός Ρωσίας. Καθυστέρησε άρματα μάχης, μαχητικά, αντιαεροπορικά. Υιοθέτησε συνειδητά μια απάντηση μουδιασμένη.
Το αποτέλεσμα ήταν να επιτρέψει στην Ουκρανία να επιβιώσει, όχι να νικήσει.
Το ίδιο σφάλμα επαναλαμβάνεται σήμερα έναντι των επιθέσεων στην Ευρώπη. Οι περισσότερες κυβερνήσεις αντιμετωπίζουν δολιοφθορές και επιθέσεις σε καλώδια ως «προβλήματα δημόσιας ασφάλειας» ή «ποινικές υποθέσεις», όχι ως πράξεις κρατικής επιθετικότητας. Οι διαδικασίες του Άρθρου 4 του ΝΑΤΟ παραμένουν η εξαίρεση, όχι ο κανόνας. Έτσι, κάθε νέα επίθεση αυξάνει την ανοχή κινδύνου της Μόσχας.
Η Συμμαχία του ΝΑΤΟ οφείλει, σε πρώτο στάδιο, να καταλήξει σε σαφώς προσδιορισμένα κριτήρια για την ενεργοποίηση των διαδικασιών του Άρθρου 4, τις οποίες κάθε κράτος-μέλος μπορεί να κινήσει όταν εκτιμά ότι απειλείται «η εδαφική ακεραιότητα, η πολιτική ανεξαρτησία ή η ασφάλεια οποιουδήποτε Συμμάχου».
Οι διαβουλεύσεις θα πρέπει να αποτελούν την κανονική απάντηση στη σκιώδη επιθετικότητα και όχι μια σπάνια εξαίρεση. Από την ίδρυση του ΝΑΤΟ το 1949, το Άρθρο 4 έχει ενεργοποιηθεί μόλις εννέα φορές και μόνο δύο από αυτές σε απάντηση στη ρωσική σκιώδη πολεμική δραστηριότητα, όταν ρωσικά μαχητικά και στρατιωτικά μη επανδρωμένα αεροσκάφη παραβίασαν τον εναέριο χώρο της Εσθονίας και της Πολωνίας τον περασμένο Σεπτέμβριο.
Τέτοιες διαβουλεύσεις θα πρέπει να καθιερωθούν ως πάγια πρακτική ακόμη και όταν η Ρωσία επιχειρεί έμμεσα, μέσω πληρεξουσίων και δικτύων που επιτρέπουν την άρνηση ευθύνης.
Ο κίνδυνος της μεγάλης αστοχίας
Η μεγαλύτερη απειλή του σκιώδους πολέμου δεν είναι η άμεση ζημιά. Είναι η αναπόφευκτη αστοχία.
Ένα ρωσικό drone μπορεί κάποτε να καταρρίψει επιβατικό αεροσκάφος. Μια κυβερνοεπίθεση μπορεί να καταρρεύσει κρίσιμο σύστημα υγείας ή θέρμανσης. Εκατοντάδες, ίσως χιλιάδες, θα πεθάνουν όχι στην Ουκρανία, αλλά σε κράτος-μέλος του ΝΑΤΟ.
Τότε, η πίεση για στρατιωτική απάντηση θα είναι τεράστια. Και ο πόλεμος που σχεδιάστηκε για να παραμείνει «σκιώδης» μπορεί να μετατραπεί σε ανοιχτή σύγκρουση.
Η σημερινή ευρωπαϊκή στρατηγική, αντί να μειώνει τον κίνδυνο, τον συσσωρεύει.
Από την αποτροπή στην αδράνεια
Η Ρωσία αντιλαμβάνεται ήδη τον εαυτό της σε πόλεμο με τη Δύση. Για το Κρεμλίνο, η Ουκρανία, οι κυρώσεις, η προστασία Ρώσων εξορίστων και οι επιθέσεις στην Ευρώπη θεωρούνται τρία μέτωπα του ίδιου πολέμου.
Αντίθετα, η Ευρώπη εξακολουθεί να διαχωρίζει τεχνητά «ειρήνη» και «πόλεμο». Αντιμετωπίζει τις επιθέσεις ως μεμονωμένα εγκλήματα. Απαντά με δηλώσεις, βίζες, κυρώσεις χαμηλής έντασης.
Το αποτέλεσμα είναι ένα στρατηγικό παράδοξο: όσο πιο προσεκτική είναι η Ευρώπη, τόσο πιο τολμηρή γίνεται η Μόσχα.
Η ευρωπαϊκή αφύπνιση και το όριο της
Το 2025 υπήρξε χρονιά αφύπνισης. Η απομείωση της αμερικανικής βοήθειας προς την Ουκρανία, η αμφισβήτηση του ΝΑΤΟ από τον Πρόεδρο Τραμπ και η επιστροφή στη λογική σφαιρών επιρροής κατέστησαν σαφές ότι η Ευρώπη δεν μπορεί πλέον να βασίζεται αποκλειστικά στις ΗΠΑ.
Οι επενδύσεις στην αμυντική βιομηχανία αυξάνονται. Η χρήση παγωμένων ρωσικών περιουσιακών στοιχείων μπαίνει στην ημερήσια διάταξη. Η συνεργασία μέσω ΝΑΤΟ και NSATU ενισχύεται.
Όμως όλα αυτά παραμένουν μία αντίδραση. Η Ευρώπη διορθώνει ελλείψεις, αλλά δεν αλλάζει ακόμη αρχιτεκτονική.
Γιατί η Κοινή Ευρωπαϊκή Άμυνα δεν είναι πλέον επιλογή, αλλά ανάγκη
Σε αυτό το περιβάλλον, η πρόταση της Ένωσης Ευρωπαίων Φεντεραλιστών για ένα Κοινό Ευρωπαϊκό Αμυντικό Σύστημα (EDS) αποκτά νέα, δραματική επικαιρότητα: το EDS θα αποτελείται από τους εθνικούς στρατούς των κρατών‑μελών και έναν 28ο Ευρωπαϊκό Στρατό, ενταγμένους σε ενιαία δομή σχεδιασμού, διοίκησης και επιχειρήσεων. Θα είναι συμβατό με το ΝΑΤΟ και δύναται να αποτελέσει τον ευρωπαϊκό του πυλώνα.
Η πρόταση προβλέπει:
- Μαζικές κοινές επενδύσεις στην άμυνα, κοινή έρευνα και κοινές προμήθειες.
- Επέκταση των αποστολών της Κοινής Πολιτικής Ασφάλειας και Άμυνας σε αποστολές εδαφικής άμυνας και ασφάλειας στη γειτονιά της Ένωσης.
- Δημιουργία Δύναμης Ταχείας Ανάπτυξης 60.000 στρατιωτών, η οποία θα εξελιχθεί σε 28ο Ευρωπαϊκό Στρατό, συμπληρωματικό προς τους 27 εθνικούς στρατούς που παραμένουν αρμόδιοι για την εδαφική άμυνα.
- Ευρωπαϊκοποίηση των γαλλικών πυρηνικών δυνατοτήτων, με κοινή χρηματοδότηση από πρόθυμα κράτη‑μέλη.
Για τη χρηματοδότηση του EDS προτείνεται η εξαίρεση των αμυντικών επενδύσεων από τον υπολογισμό των ελλειμμάτων στο πλαίσιο του Συμφώνου Σταθερότητας και Ανάπτυξης, ιδίως για κοινά ευρωπαϊκά έργα. Παράλληλα, ζητείται η έκδοση νέων ευρωπαϊκών ομοσπονδιακών ομολόγων, με εγγύηση νέων ίδιων πόρων, καθώς και η χρήση του ψηφιακού ευρώ για τη δημιουργία Τράπεζας Άμυνας.
Η εγκαθίδρυση Κοινής Ευρωπαϊκής Άμυνας συνιστά πολιτική που, μαζί με τη νομισματική πολιτική, ορίζει τον πυρήνα ενός ομοσπονδιακού κράτους. Συνεπώς, όποια διαδρομή κι αν επιλεγεί, θα αποτελέσει αποφασιστικό βήμα προς μια Ευρωπαϊκή Ομοσπονδία, υπό ανεξάρτητο και δημοκρατικό έλεγχο από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα της νέας ευρωπαϊκής πραγματικότητας αποτελεί η Πολωνία, η οποία έχει ήδη περάσει σε καθεστώς προετοιμασίας για διαρκή υβριδικό πόλεμο με τη Ρωσία. Η Βαρσοβία ανέπτυξε το σύστημα San, αντιαεροπορικό και αντι‑drone δίκτυο ύψους 2 δισ. ευρώ, ενσωματωμένο σε πολυεπίπεδη αρχιτεκτονική αεράμυνας (Wisła, Narew, Pilica Plus). Παράλληλα ενεργοποίησε κινητά αντιαεροπορικά συστήματα, ανέπτυξε 10.000 στρατιώτες για τη φύλαξη κρίσιμων υποδομών, δημιούργησε εφαρμογές πολιτών για την αναφορά υβριδικών απειλών και υλοποιεί το πρόγραμμα “East Shield” για 700 χιλιόμετρα οχυρώσεων και ψηφιακής άμυνας. Το πολωνικό παράδειγμα καταδεικνύει ότι ο υβριδικός πόλεμος αποτελεί ήδη κεντρικό μέτωπο της ευρωπαϊκής ασφάλειας και ότι η Κοινή Ευρωπαϊκή Άμυνα οφείλει να ενσωματώσει άμεσα αντιαεροπορική άμυνα, αντι‑drone ικανότητες και ενεργητική αποτροπή.
Βιομηχανική και τεχνολογική διάσταση
Οι ευρωπαϊκές αμυντικές δαπάνες το 2024 ανήλθαν σε 457 δισ. δολάρια, ενώ οι ρωσικές σε όρους ισοδυναμίας αγοραστικής δύναμης έφθασαν τα 461,6 δισ. δολάρια. Ο κατακερματισμός της ευρωπαϊκής αμυντικής βιομηχανίας προκαλεί ετήσιες απώλειες άνω των 25 δισ. ευρώ και οδηγεί σε επικαλύψεις, κενά δυνατοτήτων και εξαρτήσεις από τρίτους.
Προτείνεται στόχος 50% κοινής έρευνας, ανάπτυξης και προμηθειών, πλήρης αξιοποίηση των προγραμμάτων ASAP, EDIRPA και EDIP και πλήρης ένταξη της Ουκρανίας, της Μολδαβίας και της Γεωργίας στον ευρωπαϊκό αμυντικό χώρο.
Στρατηγική, επιχειρησιακή και θεσμική αρχιτεκτονική
Το EDS θα στηρίζεται:
- Στην ενίσχυση των αποστολών ΚΠΑΑ στα Δυτικά Βαλκάνια, την Ουκρανία, τη Μολδαβία και τον Καύκασο.
- Στην ανάπτυξη μόνιμου 28ου Ευρωπαϊκού Στρατού.
- Στη δημιουργία κοινής δομής C4ISTAR και ευρωπαϊκού στρατηγείου.
Η Συνθήκη της Λισαβόνας επιτρέπει την εγκαθίδρυση κοινής άμυνας μέσω ομόφωνης απόφασης ή μέσω PESCO ως πρωτοπορίας πρόθυμων κρατών.
Η EDS θα μπορούσε επίσης να αποτελέσει τον «Ευρωπαϊκό Πυλώνα του ΝΑΤΟ», εκπληρώνοντας τις ακόλουθες προϋποθέσεις:
- Σε πολιτικό επίπεδο: Δημιουργία ενός Ευρωατλαντικού Συμβουλίου Ασφάλειας (Euro-Atlantic Security Council – EASC), αποτελούμενου από τον Γενικό Γραμματέα του ΝΑΤΟ, τον Ύπατο Εκπρόσωπο της ΕΕ για Θέματα Εξωτερικής Πολιτικής και Πολιτικής Ασφάλειας (HRVP) και τους Υπουργούς Άμυνας των κρατών-μελών της ΕΕ και του ΝΑΤΟ.
- Σε στρατηγικό επίπεδο: Συμφωνία σε πρωτόκολλο συντονισμού μεταξύ ΝΑΤΟ και EDS, που θα περιλαμβάνει την ανταλλαγή διαβαθμισμένων πληροφοριών.
- Σε επιχειρησιακό επίπεδο: Χρήση των προτύπων, εγχειριδίων και εκτιμήσεων δυνάμεων του ΝΑΤΟ και ευθυγράμμιση με τη Διαδικασία Αμυντικού Σχεδιασμού του ΝΑΤΟ (NATO Defence Planning Process – NDPP).
Η EDS θα μπορεί, συνεπώς, να κινητοποιείται από την ΕΕ σε περίπτωση μη ενεργοποίησης του ΝΑΤΟ.
Η δημιουργία της EDS θα συνεπάγεται επίσης μια πιο ισορροπημένη διατλαντική εταιρική σχέση. Θα μπορούσε ακόμη να εξεταστεί η προσχώρηση της ΕΕ στη Συνθήκη του Βορείου Ατλαντικού (όχι στη στρατιωτική δομή), χωρίς να θίγεται η ανάγκη θέσπισης των απαραίτητων ειδικών ρυθμίσεων για τα κράτη-μέλη της ΕΕ που δεν είναι μέλη του ΝΑΤΟ.
Πυρηνική αποτροπή
Η ευρωπαϊκή ασφάλεια απαιτεί ανεξάρτητη πυρηνική αποτροπή. Προτείνεται η ευρωπαϊκοποίηση των γαλλικών πυρηνικών δυνατοτήτων με κοινή χρηματοδότηση και πολιτικό έλεγχο από πρόθυμα κράτη‑μέλη.
Χρηματοδότηση και διακυβέρνηση
Προτείνονται:
- Ενίσχυση της εντολής της Ευρωπαϊκής Τράπεζας Επενδύσεων
- Έκδοση ευρωπαϊκών ομολόγων
- Δημιουργία Τράπεζας Άμυνας
- Εξαίρεση αμυντικών επενδύσεων από το Σύμφωνο Σταθερότητας
Ο Ύπατος Εκπρόσωπος θα συντονίζει το EDS, ενώ το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο θα ασκεί πλήρη πολιτικό και δημοκρατικό έλεγχο.
Όπως έγραψε ο Φρίντριχ Χέλντερλιν, «εκεί όπου βρίσκεται ο κίνδυνος, εκεί φυτρώνει και η σωτήρια δύναμη». Σήμερα, όπως και το 1950, η Ευρώπη καλείται να επιδείξει δημιουργικότητα αντάξια των κινδύνων που αντιμετωπίζει. Η Κοινή Ευρωπαϊκή Άμυνα δεν αποτελεί απλώς επιλογή πολιτικής, αποτελεί όρο επιβίωσης της ευρωπαϊκής δημοκρατίας και της διεθνούς τάξης κανόνων.
Το διακύβευμα δεν είναι μόνο η Ουκρανία
Ο πόλεμος στην Ουκρανία δεν είναι απλώς σύγκρουση δύο κρατών. Είναι δοκιμασία ολόκληρης της ευρωπαϊκής αρχιτεκτονικής ασφάλειας.
Η Ρωσία έχει ήδη μεταφέρει τον πόλεμο στην Ευρώπη σιωπηλά, σταδιακά, υπολογισμένα.
Το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν η Ευρώπη απειλείται. Είναι αν θα αποκτήσει εγκαίρως τη στρατηγική βούληση και τα θεσμικά εργαλεία για να αμυνθεί.
Διότι αν η Δύση επιτρέψει να παγιωθεί το μήνυμα ότι η επιθετικότητα μπορεί να ασκείται χωρίς κόστος, τότε ο σκιώδης πόλεμος δεν θα μείνει σκιώδης.
Θα γίνει η νέα κανονικότητα της ευρωπαϊκής ασφάλειας.
