Tου Γιώργου Σταμάτη, Βουλευτή Επικρατείας της ΝΔ – Γενικού εισηγητή για τους Ρομά και Ταξιδευτές της Κοινοβουλευτικής Συνέλευσης του Συμβουλίου της Ευρώπης.
*
Οι Ρομά και Ταξιδευτές αποτελούν αναπόσπαστο μέρος της ευρωπαϊκής Ιστορίας. Η Ρομανί ταυτότητα εμπλουτίζει την ευρωπαϊκή, πολιτισμική πολυμορφία, προάγοντας την ενότητα μέσα από την ετερότητα. Η γλώσσα, οι παραδόσεις , η μουσική τους, συνιστούν ένα ιδιαίτερα ζωντανό κομμάτι της κοινής, πολιτισμικής μας κληρονομιάς. Στην Ευρώπη ζουν περίπου 10 – 12 εκατομμύρια Σίντι και Ρομά εκ των οποίων 6 εκατομμύρια περίπου είναι πολίτες ή κάτοικοι της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Κι όμως, παρά τη σημαντική παρουσία τους και την αναμφίβολη πρόοδο που έχει επιτευχθεί τα τελευταία χρόνια, η πλειονότητα των Ρομά βρίσκεται ακόμη αντιμέτωπη με βαθιά ριζωμένες κοινωνικές προκαταλήψεις, σύνθετες και διατομεακές διακρίσεις, οι οποίες αναπαράγουν το φαύλο κύκλο της φτώχειας και της κοινωνικής περιθωριοποίησης. Όπως αποτυπώνεται σε σχετικές εκθέσεις του Οργανισμού Θεμελιωδών Δικαιωμάτων (FRA) της ΕΕ, οι διάχυτες αυτές διακρίσεις εκδηλώνονται σ’ ένα ευρύ φάσμα τομέων, από τον αποκλεισμό και διαχωρισμό στη στέγαση, τα πολλαπλά εμπόδια στην εκπαίδευση, την περιορισμένη πρόσβαση στην υγειονομική περίθαλψη, τα κοινωνικά στερεότυπα που συναντούν στην προσπάθεια τους για εργασία, την έλλειψη πρόσβασης τους σε βασικά αγαθά και υπηρεσίες.
Ακόμη και η δημόσια συζήτηση που γίνεται για την ενίσχυση της ορατότητας των Ρομά και Ταξιδευτών, επικεντρώνεται συνήθως αποκλειστικά στην κατάσταση της ευαλωτότητας τους, χωρίς να αναδεικνύονται επαρκώς η συμβολή τους στη διαμόρφωση της ευρωπαϊκής ταυτότητας, η ανθεκτικότητα τους και η δυναμική των ίδιων των κοινοτήτων. Η έλλειψη ουσιαστικής γνώσης για την ιστορία και τον πολιτισμό των Ρομά, καθώς και η απουσία αναφορών για το ολοκαύτωμα των Ρομά από τα σχολικά βιβλία, επιδεινώνουν τα στερεότυπα, τον αντιτσιγγανισμό και ενισχύουν τις διακρίσεις και τον κοινωνικό αποκλεισμό.
Είναι χαρακτηριστικό ότι σε επίπεδο ευρωπαϊκής νομολογίας, από το 2002 έως το 2024, το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου έχει διαπιστώσει παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων σε 114 αποφάσεις που αφορούσαν αιτούντες Ρομά και Ταξιδευτές, ενώ η εκτέλεση περισσότερων από 40 σχετικών αποφάσεων παραμένει μέχρι και σήμερα εκκρεμής.
Το Συμβούλιο της Ευρώπης, στο πλαίσιο του ρόλου του ως θεματοφύλακας της Δημοκρατίας και προάσπισης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, υιοθέτησε τη νέα Στρατηγική για την Ένταξη των Ρομά και Ταξιδευτών 2026-2030, που αποτελεί συνέχεια της προγενέστερης στρατηγικής, ενσωματώνοντας τα διδάγματα της προηγούμενης περιόδου και φιλοδοξώντας να εξελίξει τις αποσπασματικές εθνικές πολιτικές σε μια συνεκτική, ολιστική απάντηση της Ευρώπης στις διακρίσεις και τα στερεότυπα. Το Συμβούλιο της Ευρώπης επαναβεβαιώνει ότι η προστασία της μεγαλύτερης μειονότητας της Ευρώπης αποτελεί κοινή ευρωπαϊκή ευθύνη, απαραίτητη για τη διαφύλαξη των θεμελιωδών αξιών και της κοινωνικής συνοχής Της ηπείρου μας.
Η Στρατηγική έχει ως κεντρικό στόχο την ουσιαστική προώθηση της ισότητας και την αποτελεσματική προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων των Ρομά και Ταξιδευτών σε όλα τα κράτη-μέλη. Η ενίσχυση και προώθηση της γνώσης και της ευαισθητοποίησης γύρω από τις κοινότητες, η καλλιέργεια αισθήματος υπερηφάνειας για την ταυτότητα των Ρομά και Ταξιδευτών, η διασφάλιση ίσων δικαιωμάτων, αξιοπρέπειας και ισότητας των φύλων, καθώς και η αύξηση της ενεργούς συμμετοχής τους στη δημόσια και πολιτική ζωή αποτελούν τις βασικές μας προτεραιότητες και δράσεις για την επόμενη ημέρα. Στην κατεύθυνση αυτήν, η ανάδειξη της Ιστορίας, της πολιτισμικής κληρονομιάς και της σύγχρονης παρουσίας των Ρομά, στην εκπαίδευση, τα μέσα ενημέρωσης και το δημόσιο λόγο, είναι αναγκαία προϋπόθεση για την αποδόμηση στερεοτύπων και τη δημιουργία κοινωνιών που βασίζονται στη γνώση, το σεβασμό και την αμοιβαία αποδοχή. Αποσκοπώντας στην ενίσχυση της γνώσης και της κοινωνικής συνείδησης, καθώς και στην καταπολέμηση του αντιτσιγγανισμού, η Στρατηγική προβλέπει μεταξύ άλλων, την ενσωμάτωση της Ιστορίας, του πολιτισμού και του ολοκαυτώματος των Ρομά στην εκπαίδευση, την υπεύθυνη και σαφή απεικόνιση των Ρομά και Ταξιδευτών και ενίσχυση της φωνής τους στα παραδοσιακά και ψηφιακά μέσα ενημέρωσης, καθώς και την αξιολόγηση των δυνατοτήτων και των κινδύνων της τεχνητής νοημοσύνης ώστε να αποτρέπεται η αναπαραγωγή διακρίσεων.
Περαιτέρω, η Στρατηγική δίνει ιδιαίτερη έμφαση στη διασφάλιση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων για τους Ρομά και Ταξιδευτές, την αξιοπρέπεια και την ισότητα των φύλων. Προωθεί την καταπολέμηση των ανισοτήτων στην εκπαίδευση και την κατάργηση του σχολικού διαχωρισμού, την άρση των διακρίσεων στη στέγαση, την υγεία, την εργασία και την κοινωνική προστασία, την πλήρη εφαρμογή της νομολογίας του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, την προστασία των δικαιωμάτων των γυναικών και κοριτσιών Ρομά που υφίστανται πολλαπλές και διασταυρούμενες διακρίσεις, το σεβασμό του νομαδικού τρόπου ζωής ορισμένων ομάδων ως στοιχείου της πολιτιστικής τους ταυτότητας και της κοινωνικής τους οργάνωσης.
Επιπρόσθετα, η Στρατηγική αναγνωρίζει ότι χωρίς ενεργό συμμετοχή των Ρομά και Ταξιδευτών στην πολιτική και δημόσια ζωή, δε μπορεί να υπάρξει ουσιαστική ένταξη και κοινωνική αλλαγή. Σε αυτήν την κατεύθυνση, προκρίνει δράσεις ενδυνάμωσης των Ρομά και Ταξιδευτών, ανάπτυξη προγραμμάτων πολιτικής εκπαίδευσης και δημοκρατικής διακυβέρνησης, καθώς και την ανάπτυξη συνεργασιών σε τοπικό, περιφερειακό και εθνικό επίπεδο.
Σε μια περίοδο κατά την οποία οι δημοκρατικές αξίες δοκιμάζονται, η νέα Στρατηγική του Συμβουλίου της Ευρώπης μας υπενθυμίζει ότι η ποιότητα της ευρωπαϊκής δημοκρατίας κρίνεται από τον τρόπο με τον οποίο προστατεύει τις μειονότητες, αναγνωρίζει την ιστορική αλήθεια και διασφαλίζει ίσες ευκαιρίες για όλους. Η επιτυχία της θα εξαρτηθεί από τη συνέπεια, τη συνεργασία και τη συλλογική βούληση να μετατραπούν οι δεσμεύσεις σε πράξη. Και αυτή η ευθύνη αφορά όχι μόνο τους θεσμούς, αλλά κυρίως το σύνολο της ευρωπαϊκής κοινωνίας.
