Μπορούν οι στρατηγικές επιλογές της αρχαίας Αθήνας και οι συνέπειες εφαρμογής τους να αποτελέσουν ένα ιστορικό δίδαγμα για τις Ηνωμένες Πολιτείες του Ντόναλντ Τραμπ;
Ο Πελοποννησιακός πόλεμος, που διεξήχθη πριν από περίπου 2500 χρόνια, ανάμεσα σε δυο συμμαχίες ελληνικών πόλεων-κρατών, έχει χρησιμοποιηθεί επανειλημμένα ως διδακτικό υλικό στον χώρο της πολιτικής θεωρίας και ανάλυσης διεθνών σχέσεων. Η εξιστόρηση του Αθηναίου στρατηγού Θουκυδίδη, έχει αναδειχθεί σε παράδειγμα προς μίμηση και συμμόρφωση για όλους εκείνους που υποστηρίζουν ότι η ισχύς είναι ο καθοριστικός παράγοντας σε όλες τις σχέσεις. Ένα από τα βασικά σημεία η κλασικά διλήμματα είναι η διπλή διάσταση του δημοκρατικού κράτους που ασκεί ηγεμονική εξωτερική πολιτική. Στην εξιστόρηση του Θουκυδίδη αυτό το δίλημμα, ιδιαίτερα της δημοκρατικής Αθήνας είναι καταγεγραμμένο ακόμα και πριν από την έναρξη του πολέμου και στη δημόσια συζήτηση της εποχής, ενώ οι Αθηναίοι αποφάσιζαν να πάνε σε πόλεμο στο όνομα της αθηναϊκής δημοκρατίας. Ενώ ο ταλαντούχος ρήτορας Περικλής στον λόφο της Πνύκας και στο τέλος του πρώτου έτους του πολέμου, εμψύχωνε στον επικήδειο τους δύσπιστους Αθηναίους προβάλλοντας τις αξίες του πολιτεύματος της Αθήνας. Η πραγματικότητα δεν άργησε για τους Αθηναίους, ενώ η διάρκεια του πολέμου δεν ήταν σύντομη, όπως τους είχε υποσχεθεί τον δεύτερο χρόνο. Ήρθαν αντιμέτωποι με την πανδημία, που τους κόστισε ένα μεγάλο μέρος του πληθυσμού τους αλλά και τις αξίες τους, όπως μας περιγράφει ο ίδιος ο Θουκυδίδης προς το τέλος του δευτέρου του βιβλίου. Η κορύφωση βέβαια του διλήμματος μεταξύ δημοκρατίας και αυτοκρατορία και τα δραματικά αποτελέσματα για την δημοκρατική Αθήνα είναι ο διάλογος των Μηλίων στα μέσα του τριακονταετούς πολέμου, στο 416 π.Χ.
Όταν οι δημοκρατικοί Αθηναίοι ζήτησαν υποταγή, από τους σχετικά ουδέτερους και αδυνάμους Μηλίους, τους υπόβαλαν να παραδοθούν με το επιβλητικό ότι οι ισχυροί πράττουν και αδύναμοι υποτάσσονται. Οι Μήλιοι μάταια αναφέρθηκαν στα δημοκρατικά συναισθήματα και αξίες των Αθηναίων, που τους ασκούσαν επιβολή ως ηγεμόνες και όχι ως δημοκράτες. Ο Αθηναίος Θουκυδίδης στην περιγραφή του είναι σαφής πως ο μεγάλος ηττημένος της Μήλου, δεν είναι οι Μήλιοι που σφαγιάστηκαν από τους Αθηναίους, αλλά η Αθήνα που περιγράφει ο Περικλής στον επικήδειο δεκαπέντε χρόνια νωρίτερα. Η δημοκρατική Αθήνα πεθαίνει στην Μήλο, στο βωμό της ηγεμονικής Αθήνας την παραμονή της εκστρατείας στην Σικελία. Η θυσία της Μήλου για τους Αθηναίους τους φέρνει πιο κοντά στην νέμεση και στην καταστροφή των Συρακουσών. Ο τραγωδός Ευριπίδης, κλονισμένος από τα γεγονότα της Μήλου, παρουσιάζει την καθαρτική τραγωδία Τρωάδας τον επόμενο χρόνο στα Διονύσια της Αθήνας θέλοντας να ευαισθητοποιήσει τους Αθηναίους για το αποτρόπαιο έγκλημα που διέπραξαν στην Μήλο και να τους παροτρύνει να αλλάξουν πλεύση.
Το σημαντικό του Πελοποννησιακού Πολέμου δεν είναι μόνον η εξιστόρηση των γεγονότων, αλλά και η διαχρονικότητα των παραδειγμάτων. Η πιθανή ύβρις της ισχύος και οι επακόλουθη νέμεσις, τίσις και κάθαρσις, όπως και τα δελεαστικά διλήμματα, έχουν δοκιμάσει ανθρώπους και κράτη τις χιλιετίες και αιώνες που ακολουθήσαν.
Σήμερα, στην εποχή της ηγεμονικής Αμερικής, τα ονόματα και οι τοποθεσίες έχουν αλλάξει, αλλά οι μεγάλες δυνάμεις συνεχίζουν να επιβάλουν την ισχύ τους σε φαινομενικά αδύναμες νησίδες, χωρίς επιλογές, με την πιθανή εξαφάνιση των τελευταίων στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων. Όπως και στην Μήλο το 416 π.Χ. έτσι και σήμερα, νησιά όπως το Πουέρτο Ρίκο, η Κούβα ακόμη και η Γροιλανδία δεν έχουν την δύναμη να αντισταθούν στα τελεσίγραφα υπερδυνάμεων, αλλά όπως και στην εποχή των Μηλίων στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων δεν είναι μόνον η εδαφική τους ακεραιότητα, αλλά ο αξιακός κώδικας των ισχυρών που θέτουν τα διλήμματα ισχύος. Ιδιαίτερα στην περίπτωση εκείνων που πρεσβεύουν την δημοκρατία.
Στη Μήλο το 416 δεν ηττήθηκε το νησί αλλά η Αθήνα του Περικλή, εκείνη που είχε περιγράψει στον επικήδειο χρόνια πριν. Έτσι και σήμερα, η Γροιλανδία και η Κούβα δεν έχουν στην πραγματικότητα την δυνατότητα να αμυνθούν της αμερικάνικης υπερδύναμης, αλλά η απειλή δεν είναι για την εδαφική τους ακεραιότητα, αλλά στην πραγματικότητα για την ίδια την αμερικανική δημοκρατία.
Ο πρόεδρος Τραμπ, πολλές φορές τον τελευταίο χρόνο αναφέρεται σε παγκόσμια γεγονότα και σε εστίες πολέμου ως καταστάσεις που κληρονόμησε και πολέμους που θα τερματίσει στο όνομα της ειρήνης και της δημοκρατίας. Η θλιβερή πραγματικότητα όμως είναι πως η ειρήνη και η δημοκρατία είναι δευτερεύουσας σημασίας και πολλές φορές θυσιάζονται στην γεωπολιτική σκακιέρα, όπως και οι πολίτες στους οποίους επιβάλλονται κυρώσεις και πιέσεις υποταγής. Αυτό ακριβώς συμβαίνει και στην περίπτωση της Κούβας αυτόν τον καιρό, στην πολυτάραχη Καραϊβική. Μια περιοχή που έχει υποστεί την ιστορικά καταγεγραμμένη γεωπολιτική επιρροή αυτοκρατοριών από το 1492, και τα τελευταία 130 χρόνια, ενώ πίστεψε την υπόσχεση της αλλαγής, αντιθέτως συνέχισε να είναι θύμα και να υφίσταται εξωγενείς ιδεολογικές συγκρούσεις.
Η σημερινή κατάσταση στην Κούβα και στην Αϊτή, δυο νησιωτικές χώρες με μεγάλη ιστορική διάσταση, με πληθυσμούς περίπου σαν εκείνους της Ελλάδας, υφίστανται πιέσεις, ενός εξοντωτικού αποκλεισμού και την διάλυση της κοινωνίας που αποσκοπεί στην περαιτέρω εξαθλίωση και την επακόλουθη πίεση προς την πτώση του καθεστώτος. Η βία της εξαθλίωσης προς ένα λαό, δεν είναι ποτέ το προοίμιο προς την συνοχή της κοινωνίας και της εδραίωσης της δημοκρατίας. Αντιθέτως η πείνα, η δυστυχία και ο μαρασμός οδεύουν στον κοινωνικό κανιβαλισμό και στον αυταρχισμό ως κατασταλτικό παράγοντα. Η διάλυση του κοινωνικού ιστού και της εμπιστοσύνης γίνονται χρόνιες πολιτειακές παθήσεις και οδηγούν μακριά από κάθε ελπίδα δημοκρατίας. Δεν χρειαζόμαστε, να ανατρέξουμε στον λοιμό των Αθηναίων που περιγράφει ο Θουκυδίδης, αλλά στην πρόσφατη ιστορία του 20ου αιώνα και ιδιαίτερα της Καραϊβικής. Μια περιοχή που έχει υποστεί διαχρονικές γενοκτονικές πολιτικές στο όνομα εσωτερικών και εξωτερικών συμφερόντων. Και όσον αφορά τον κ. Τράμπ, δεν έχει σημασία εάν εκείνος ευθύνεται για τις προηγούμενες πολιτικές επιλογές, εκείνος είναι η συνέχεια του θώκου που σήμερα κατέχει, ως πρόεδρος μιας ηγεμονικής δημοκρατίας, και το πιο δύσκολο είναι να αποφύγει την ύβρις της ισχύος.
Πριν από λίγες μέρες κατά την διάρκεια του φαντασμαγορικού Super Bowl, ο Πορτορικανός τραγουδιστής Bad Bunny, ως ένας νέος Ευριπίδης παρουσίασε μέσα από τα τραγούδια του την συμφορά και την τραγωδία του μικρού νησιού του, το οποίο εδώ και 130 χρόνια προσμένει την υπόσχεση της δημοκρατίας, αλλά στην πραγματικότητα φοβάται τον αφανισμό, όπως η Μήλος. Lo que le paso a Hawaii (Δεν θέλω να γίνω σαν την Χαβάη) είναι τίτλος του τραγουδιού του, με αναφορά στην αμερικανική πολιτεία η οποία υπέστη την ίδια μοίρα. Μπορεί ο Bad Bunny να μην γνώριζε το παράδειγμα της Μήλου, αλλά η αμερικανική δημοκρατία, δημιουργήθηκε και εδραιώθηκε από εκείνους που γνώριζαν και θαύμαζαν την Αθήνα του Περικλή όπως και τον Πελοποννησιακό πόλεμο. Ας μην γίνει η Αμερική η Αθήνα του 21ου αιώνα.
* Πέτρος Βαμβακάς, αναπληρωτής καθηγητής Τμήματος Πολιτικών Επιστημών & Διεθνών Σχέσεων, Emmanuel College, Διευθυντής στο Ινστιτούτο Μελετών Ανατολικής Μεσογείου, μέλος Γνωμοδοτικού Συμβουλίου ΕΝΑ – Η ανάλυση περιλαμβάνεται στο νέο Δελτίο Διεθνών & Ευρωπαϊκών Εξελίξεων του Ινστιτούτου ΕΝΑ
