Οι διαδηλώσεις που έχουν ξεσπάσει στο Ιράν τις τελευταίες δύο εβδομάδες επιβεβαιώνουν πως το θεοκρατικό καθεστώς που κυβερνά τη χώρα για σχεδόν μισό αιώνα –από το 1979 και την Ιρανική επανάσταση- βρίσκεται πια σε αδιέξοδο, έχοντας διασχίσει μια ταραγμένη πορεία δεκαετιών. Εξάλλου, η αμφισβήτηση του θεοκρατικού καθεστώτος από την ιρανική κοινωνία είχε ξεκινήσει από τα τέλη της δεκαετίας του 1990. Τον Ιούνιο του 1997, με ένα εκλογικό αποτέλεσμα έκπληξη, οι Ιρανοί εξέλεξαν τότε νέο πρόεδρο της Ισλαμικής Δημοκρατίας τον μετριοπαθή Μοχάμεντ Χαταμί. Σχεδόν αμέσως, η μεταρρυθμιστική ατζέντα του νέου προέδρου ακυρώθηκε από τη συντηρητική στάση του Ανώτατου Ηγέτη Αλί Χαμενεΐ και των Φρουρών της Επανάστασης. Το αποκορύφωμα της αντίδρασης του θεοκρατικού καθεστώτος ήταν η καταστολή της εξέγερσης των φοιτητών στο Πανεπιστήμιο της Τεχεράνης το καλοκαίρι του 1999.
Η επόμενη μεγάλη αμφισβήτηση του καθεστώτος αναδύθηκε τον Ιούνιο του 2009, όταν υπήρξαν έντονες υποψίες για νοθεία υπέρ του προέδρου Μαχμούντ Αχμαντινετζάντ στις προεδρικές εκλογές και ξέσπασαν οι αντικαθεστωτικές διαδηλώσεις του Πράσινου Κινήματος, που πήρε την ονομασία του από το χρώμα της προεκλογικής εκστρατείας του υποψηφίου Μιρ Χουσεΐν Μουσαβί. Η δολοφονία της 21χρονης φοιτήτριας Νέντα Σολτάν συγκλόνισε τότε την ιρανική κοινωνία.
Ακολούθησε μια περίοδος ανάπαυλας, από το 2013 έως το 2016. Η εκλογή του μετριοπαθούς συντηρητικού Χασάν Ροχανί στην ιρανική προεδρία και η εξωτερική πολιτική του Αμερικανού προέδρου Μπαράκ Ομπάμα συνέβαλαν στην επίτευξη της συμφωνίας για το ιρανικό πυρηνικό πρόγραμμα και την άρση των κυρώσεων κατά της Τεχεράνης. Για λίγο, το θεοκρατικό καθεστώς έμοιαζε να ανακόπτει την πορεία σύγκρουσης με την ιρανική κοινωνία, κυρίως λόγω των οικονομικών προοπτικών που άνοιγε το τέλος των κυρώσεων.
Την ίδια περίοδο, οι Φρουροί της Επανάστασης είχαν εμπλακεί ενεργά στον εμφύλιο πόλεμο της Συρίας, όπου μαζί με την αποφασιστική συνδρομή της Χεζμπολά και στη συνέχεια της Ρωσίας, κατάφεραν να διατηρήσουν τον Μπασάρ αλ Άσαντ για ακόμη μια δεκαετία στην εξουσία και κατ’ επέκταση την ιρανική επιρροή στην Λεβαντίνη. Όμως η ανακοπή της εσωτερικής αμφισβήτησης του καθεστώτος από την ιρανική κοινωνία αποδείχθηκε σύντομη.
Η πολιτική αλλαγή στην Ουάσιγκτον και η ανάληψη των προεδρικών καθηκόντων τον Ιανουάριο του 2017 από τον Ντόναλντ Τραμπ, ο οποίος είχε ήδη ανακοινώσει την αντίθεσή του με τη συμφωνία για το ιρανικό πυρηνικό πρόγραμμα, άλλαξε δραματικά το κλίμα στο Ιράν. Η μονομερής αποχώρηση των ΗΠΑ από τη συμφωνία, τον Μάιο του 2018, σε συνδυασμό με την επαναφορά ακόμη πιο σκληρών κυρώσεων έναντι του Ιράν, σήμαναν την έναρξη της στρατηγικής της «μέγιστης πίεσης» προς το καθεστώς της Τεχεράνης. Νέες διαδηλώσεις συγκλόνισαν το Ιράν το 2018 και το 2019, αυτή τη φορά από τα χαμηλότερα στρώματα της κοινωνίας που δέχονταν το μεγαλύτερο βάρος της αύξησης των τιμών των καυσίμων και των τροφίμων, αλλά και της νέας επιδείνωσης της οικονομίας μετά την αντιστροφή του διεθνούς κλίματος. Η καταστολή ήταν άγρια, με εκατοντάδες νεκρούς.
Η δολοφονία της 22χρονης Μαχσά Αμινί από την ιρανική θρησκευτική αστυνομία τον Σεπτέμβριο του 2022 οδήγησε σε νέες, διαρκείς διαδηλώσεις, με τις Ιρανές να βρίσκονται αυτή τη φορά στο επίκεντρο, αυξάνοντας την πίεση προς το θεοκρατικό καθεστώς. Ενώ οι δραματικές περιφερειακές εξελίξεις των τελευταίων δυόμιση ετών -με τα συντριπτικά ισραηλινά πλήγματα στη Χεζμπολά, την πτώση του καθεστώτος Άσαντ στη Συρία και τον πόλεμο των 12 ημέρων του Ιράν με το Ισραήλ και τις ΗΠΑ- προσέθεσαν μια ασφυκτική εξωτερική πίεση στην κλιμακούμενη εσωτερική αμφισβήτηση που δέχεται το ιρανικό καθεστώς.
Οι διαδηλώσεις των τελευταίων ημερών βρίσκουν το θεοκρατικό καθεστώς στην πλέον δυσχερή θέση, τόσο στο εσωτερικό όπου έχει χάσει την όποια νομιμοποίηση του είχε απομείνει, όσο και στο εξωτερικό πεδίο, με την ήττα της περιφερειακής στρατηγικής που είχε ακολουθήσει για δύο δεκαετίες στη Μέση Ανατολή. Η έκβαση αυτής της νέας κρίσης στο Ιράν παραμένει αβέβαιη, καθώς ο Αλί Χαμενεΐ και οι Φρουροί θα επιχειρήσουν για ακόμη μια φορά να καταπνίξουν τις διαδηλώσεις. Είναι όμως βέβαιο πως το θεοκρατικό καθεστώς, που εδραιώθηκε μετά την Ιρανική επανάσταση το 1979, έχει εισέλθει εδώ και καιρό σε μια περίοδο έντονης αμφισβήτησης από την ιρανική κοινωνία και πλέον διανύει το λυκόφως αυτής της ταραγμένης πορείας σαρανταεπτά ετών.
