Από τα τέλη του Δεκεμβρίου του 2025, από τότε που άρχισε η τελευταία σειρά λαϊκών αντιδράσεων κατά του καθεστώτος και η οποία ξεκίνησε από το παζάρι της Τεχεράνης, η αρθρογραφία του κόσμου όλου άρχισε να ασχολείται με σενάρια.
Σενάρια περί του τι μέλει γενέσθαι την επομένη της πιθανολογούμενης πτώσης του καθεστώτος. Όλες οι αναλύσεις γραπτές και τηλεοπτικές έχουν μια κοινή επωδό: Όσο λαβωμένο κι αν είναι το καθεστώς από τις διαχρονικές εσωτερικές εξεγέρσεις και διαμαρτυρίες, όσο στρυμωγμένο κι αν μοιάζει να είναι στο ριγκ των διεθνών αντιπαραθέσεων, κάθε φορά καταφέρνει να ανασυγκροτηθεί.
Στις γραμμές που ακολουθούν θα προσπαθήσω να αφηγηθώ υπό τον τίτλο «Έξι μήνες ακόμα. Αυτό το καθεστώς έχει έξι μήνες ακόμα» το τι συνέβαινε μέχρι τώρα σε κάθε λαϊκή εξέγερση, όπου όσοι συμμετείχαν ήλπιζαν πως κάτι θεαματικό να συμβεί, αλλά κάθε φορά το καθεστώς κατάφερνε να επιπλεύσει και να διαψεύσει τις ελπίδες των εξεγερμένων.
Στη συνέχεια υπό τον τίτλο «Ας ανθίσουν 100 λουλούδια»: η τακτική του Ιρανικού καθεστώτος μέχρι τώρα, η αφήγηση εστιάζει στον τρόπο με τον οποίο το καθεστώς μέχρι τώρα μετά από κάθε εξέγερση προσπαθούσε να σβήσει τη φωτιά. Η καθεστωτική απάντηση ήταν γεμάτη στιγμές φαινομενικού ανοίγματος που δημιουργούσαν εικασίες για μεταρρύθμιση, ακολουθούμενες από κινήσεις που επαναβεβαίωναν τον έλεγχο μόλις τα όρια της διαφωνίας γίνουν πιο σαφή.
Ακολουθεί η αφήγηση υπό τον τίτλο «Υπάρχει ένα Ιρανικό Δίκτυο που είναι έτοιμο να δράσει;». Η αφήγηση περιγράφει ό,τι ακριβώς αποτολμά ο τίτλος συμπεριλαμβανομένου του ερωτηματικού στο τέλος.
Το τελευταίο μέρος υπό τον τίτλο «Τέσσερα σενάρια σε περίπτωση πτώσης του καθεστώτος και το ιδανικό πέμπτο σενάριο που αρμόζει περισσότερο απ’ όλα στη κουλτούρα του ιρανικού λαού» επιχειρεί να παρουσιάσει τα τέσσερα πιθανά σενάρια στην περίπτωση ολικής ή μερικής αλλαγής καθεστωτικής αλλαγής.
Αφού επισκεφθείτε τα τέσσερα πιθανά σενάρια που παρατίθενται, μπείτε στον κόπο να προσεγγίσετε το πέμπτο σενάριο που είναι και το πιο δίκαιο για το Ιράν και προσευχηθείτε νοερά μαζί μου για την υπερίσχυση αυτού ακριβώς του πέμπτου σεναρίου.
Πως ξεκίνησαν όλα
Το θεοκρατικό καθεστώς στο Ιράν εγκαθιδρύθηκε το 1979 αμέσως μετά την Ισλαμική Επανάσταση που ανέτρεψε τον Σάχη Μοχαμάντ Ρεζά Παχλαβί.
Τα κύρια ορόσημα για την εγκαθίδρυση του καθεστώτος ήταν:
Η 11η Φεβρουαρίου του 1979: Η επανάσταση επικρατεί και ο Αγιατολάχ Ρουχολάχ Χομεϊνί αναλαμβάνει την ηγεσία.
Η 1η Απριλίου του 1979: Μετά από δημοψήφισμα το Ιράν ανακηρύσσεται επίσημα Ισλαμική Δημοκρατία.
Ο Δεκέμβριος του 1979: Εγκρίνεται το νέο Σύνταγμα το οποίο καθιερώνει τη θεοκρατική διακυβέρνηση (“Wilayat al-Faqih” – Η κηδεμονία του Νομομαθούς) και καθιστά τον Χομεϊνί Ανώτατο Ηγέτη.
Ήταν ο Χομεϊνί ο οποίος με «όπλο» τη θεωρία του Velayat-e Faqih εισήγαγε την ιδέα της «Κηδεμονίας του Νομομαθούς», υποστηρίζοντας ότι εφόσον ο Θεός είναι ο μόνος νομοθέτης, το κράτος πρέπει να διοικείται από ειδικούς του ισλαμικού δικαίου.
Από τότε η χώρα κυβερνάται από ένα σύστημα όπου θρησκευτικές αρχές (κληρικοί) εποπτεύουν τους εκλεγμένους θεσμούς βασιζόμενοι σε αυστηρή ερμηνεία του Κορανίου.
«Έξι μήνες ακόμα. Αυτό το καθεστώς έχει έξι μήνες ακόμα»
Οι εσωτερικές αντιδράσεις στο Ιράν ξεκίνησαν σχεδόν αμέσως μετά την επανάσταση του 1979, καθώς το νέο καθεστώς άρχισε να επιβάλλει αυστηρούς θρησκευτικούς κανόνες και να περιορίζει τις πολιτικές ελευθερίες : εδώ και πεντέμισι τουλάχιστον δεκαετίες, από την επομένη της επικράτησης της επανάστασης οι διαμαρτυρίες των Ιρανών κατά της Ισλαμικής Δημοκρατίας έχουν γίνει ένα συνηθισμένο θέαμα με εκρήξεις ανυπακοής που φωτίζουν τους δρόμους, γεμίζουν τον αέρα με ελπίδα και στη συνέχεια σβήνουν μόνο και μόνο για να γίνουν φωτιά κάτω από τις στάχτες. Κάθε διαμαρτυρία φαίνεται μεγαλύτερη, πιο γενναία και πιο ελπιδοφόρα. Ωστόσο, κάθε φορά, το σύστημα αντέχει.
Οι πρώτες ιστορικές αντιδράσεις (1979–1981):
Μάρτιος 1979: Μόλις δύο εβδομάδες μετά την επικράτηση της επανάστασης, χιλιάδες γυναίκες διαδήλωσαν στην Τεχεράνη κατά του διατάγματος του Χομεϊνί για την υποχρεωτική χρήση του χιτζάμπ.
1979–1981: Ξέσπασαν συγκρούσεις με εθνικές μειονότητες (Κούρδους, Αζέρους) και πολιτικές ομάδες (φιλελεύθερους, μαρξιστές) που είχαν στηρίξει την επανάσταση αλλά διαφωνούσαν με τη θεοκρατική της κατάληξη.
Ιούνιος 1981: Το καθεστώς προχώρησε σε βίαιη εκκαθάριση της αντιπολίτευσης, οδηγώντας στην οριστική εδραίωση του συστήματος.
Το Ιρανικό καθεστώς φαίνεται ανίκητο.
Παρόλα αυτά, η ελπίδα δεν πεθαίνει. Μπορείτε να την ακούσετε σε κάθε συζήτηση και κρυπτογραφημένο μήνυμα που προέρχεται από το Ιράν: οι άνθρωποι εξακολουθούν να πιστεύουν ότι η αλλαγή είναι δυνατή.
Οι πρόσφατες διαμαρτυρίες που ξεκίνησαν από τις 28 Δεκεμβρίου του 2025 και πυροδοτήθηκαν από μια μακροχρόνια οικονομική κρίση, ιδιαίτερα την κατάρρευση του ιρανικού ριάλ και τον αυξανόμενο πληθωρισμό. Ξεκίνησαν με καταστηματάρχες που διαμαρτύρονταν στην Τεχεράνη, αλλά έκτοτε έχουν εξαπλωθεί στην πλειονότητα των επαρχιών. Σε αντίθεση με τα προηγούμενα κινήματα διαμαρτυρίας που συχνά περιορίζονταν στη μεσαία τάξη, ο πρόσφατος αυτός γύρος εξέγερσης φαίνεται πως είχε διαπεράσει τις ταξικές διαιρέσεις, εμπλέκοντας άτομα από διαφορετικό οικονομικό και εθνοτικό υπόβαθρο.
Ωστόσο, ο τρόπος με τον οποίο αντέδρασε η κυβέρνηση παρέμεινε ο ίδιος. Έχει αναφερθεί ότι έχουν σκοτωθεί πάνω από 30 διαδηλωτές και χιλιάδες άλλοι έχουν συλληφθεί, αριθμοί εξωφρενικοί, ασύλληπτοι για ένα οιονδήποτε εξωτερικό παρατηρητή. Αριθμοί που μάλλον υποδηλώνουν πως το καθεστώς πνέει τα λοίσθια και έχει αρχίσει να αμύνεται όλο και αγριότερα. Ο Ανώτατος Ηγέτης Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ έχει δηλώσει ότι «οι ταραχοποιοί πρέπει να μπουν στη θέση τους» και έχει ορκιστεί να μην «υποχωρήσει στον εχθρό».
«Όταν ξέσπασε το κύμα των ιρανικών φοιτητικών διαμαρτυριών τον Ιούλιο του 1999, ήμουν δεκατριών ετών. Άκουγα συνεχώς την ίδια φράση ξανά και ξανά από ενήλικες που ψιθύριζαν γύρω μου: «Έξι μήνες ακόμα. Αυτό το καθεστώς έχει έξι μήνες ακόμα», είχε δηλώσει πρόσφατα ένας διαδηλωτής που θέλησε εύλογα να κρατήσει την ανωνυμία του. Και συνέχισε «Έχω ακούσει αυτή ακριβώς την πρόταση να επαναλαμβάνεται για περισσότερες από δύο δεκαετίες. Και, παρά τις πρόσφατες εικόνες που συγκλονίζουν τη χώρα,το ερώτημα παραμένει: Γιατί οι επόμενοι έξι μήνες δεν έρχονται ποτέ;»
Δεν είναι ότι οι Ιρανοί δεν έχουν τη θέληση, το θάρρος ή την επιθυμία για αλλαγή. Οι άνθρωποι έχουν διαμαρτυρηθεί, έχουν θυσιαστεί και έχουν πεθάνει. Ωστόσο, καμία εξέγερση δεν έχει επιφέρει διαρκή διαρθρωτική αλλαγή.
Πολλοί Ιρανοί οι οποίοι ζουν στη ταλαιπωρημένη αυτή χώρα και υφίστανται την θεοκρατική τυραννία ελπίζουν σε εξωτερική παρέμβαση. «Χρειαζόμαστε βοήθεια και θα την πάρουμε από οποιονδήποτε», έχουν εκμυστηρευτεί σε ΜΜΕ που εμπιστεύονται. Για τους ανθρώπους αυτούς που αντιμετωπίζουν καθημερινά τη μηχανή καταπίεσης, φαίνεται αδύνατο να αλλάξουν το σύστημα από μέσα. Ένα καθεστώς που γεννήθηκε από την επανάσταση χτίστηκε για να επιβιώσει από οποιαδήποτε εξέγερση.
Οι πρόσφατες απειλές του Τραμπ – «Εάν το Ιράν πυροβολήσει και σκοτώσει βίαια ειρηνικούς διαδηλωτές… οι Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής θα έρθουν να τους σώσουν» -είχαν αναζωπυρώσει την ελπίδα μεταξύ πολλών απελπισμένων Ιρανών που είναι πρόθυμοι να υπομείνουν οτιδήποτε, αν αυτό σημαίνει το τέλος της Ισλαμικής Δημοκρατίας.
Αλλά η Ισλαμική Δημοκρατία είναι εξαιρετικά δύσκολο να ανατραπεί για τρεις κύριους λόγους: την περίπλοκη δομή εξουσίας, την ακέφαλη φύση της αντίστασης και το σιωπηλό ενδιαφέρον του έξω κόσμου για τη διατήρηση του status quo.
Σε αντίθεση με τις περισσότερες χώρες, το Ιράν λειτουργεί ως ένα πλέγμα εξουσίας με, ουσιαστικά, δύο κυβερνήσεις στοιβαγμένες η μία πάνω στην άλλη: το εκλεγμένο στρώμα που χειρίζεται την καθημερινή διοίκηση και το μη εκλεγμένο στρώμα που κατέχει την πραγματική εξουσία. Στην κορυφή κάθεται ο Χαμενεΐ, ο οποίος ελέγχει τον στρατό, τις μυστικές υπηρεσίες, τη δικαστική εξουσία και τα μέσα ενημέρωσης και μπορεί να μπλοκάρει οποιαδήποτε κυβερνητική απόφαση. Ο Ανώτατος Ηγέτης επιλέγεται από τη Συνέλευση των Εμπειρογνωμόνων – 88 κληρικοί των οποίων οι υποψήφιοι έχουν προεγκριθεί από το Συμβούλιο των Φρουρών, το οποίο ελέγχει επίσης όλες τις εκλογές. Η επιβολή αυτού του συστήματος γίνεται από το Σώμα των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης (IRGC), έναν παράλληλο στρατό που λογοδοτεί απευθείας στον Ανώτατο Ηγέτη, ο οποίος είναι υπεύθυνος για τις επιχειρήσεις, τις επιχειρήσεις πληροφοριών και την καταστολή των διαμαρτυριών.
Η Ισλαμική Δημοκρατία δεν είναι μια πυραμίδα εξουσίας. Είναι ένας λαβύρινθος. Κάθε διάδρομος μοιάζει με έξοδο μέχρι να επιστρέψει στο ίδιο κέντρο. Ο σχεδιασμός δεν είναι τυχαίος. Είναι μια αρχιτεκτονική επιβίωσης.
«Όλοι στο Ιράν εργάζονται για το IRGC», θα εκμυστηρευτεί με κάθε ευκαιρία ένας οποιοσδήποτε Ιρανός. Στο Ιράν υποτίθεται πως το αλκοόλ απαγορεύεται. Κι όμως το βρίσκεις αν το αποζητήσεις, αρκεί να «λαδώσεις»: «Όταν αγοράζω αλκοόλ από τη μαύρη αγορά, ξέρετε ποιος μου το πουλάει; Το IRGC. Για να παραμείνεις ζωντανός εδώ, πρέπει να ταΐσεις τον δράκο».
Σε αυτό το κλειστό σύστημα, ακόμη και αν κάποιος απαγάγει τον Ανώτατο Ηγέτη, το ίδιο το σύστημα θα μπορούσε κάλλιστα να παραμείνει άθικτο… !
Ένας άλλος λόγος για τον οποίο το σύστημα επιβιώνει είναι ο φόβος. Με την πάροδο των δεκαετιών, η Ισλαμική Δημοκρατία έχει δημιουργήσει μια τάξη ανθρώπων που επωφελούνται από το καθεστώς και μια άλλη τάξη που το επιβάλλει. Καταλαβαίνουν ότι αν το σύστημα καταρρεύσει, θα είναι οι πρώτοι που θα αντιμετωπίσουν σύλληψη και δίκη, ή χειρότερα, εκτέλεση, ενώ οι πιο ισχυρές προσωπικότητες θα διαφύγουν στο εξωτερικό, στη Μόσχα για παράδειγμα. Γι’ αυτό όσο πιο κοντά είναι η κατάρρευση, τόσο πιο δυνατά επιτίθεται το καθεστώς όχι επειδή αισθάνεται σίγουρο, αλλά επειδή αισθάνεται στρυμωγμένο.
Έτσι, όταν οι άνθρωποι διαμαρτύρονται, η αστυνομία και οι πολιτοφυλακές απαντούν βίαια, πραγματοποιώντας μαζικές συλλήψεις χωρίς να λογοδοτούν. Άνθρωποι εξαφανίζονται. Τα δικαστήρια επιβάλλουν σκληρές ποινές: φυλάκιση ή εκτέλεση χωρίς καμία νόμιμη διαδικασία. Τα κρατικά μέσα ενημέρωσης αναδιατυπώνουν τα γεγονότα ως έργο ξένων εχθρών.
Σε αυτό το κλίμα, όποιος αναδεικνύεται σε ηγέτη συλλαμβάνεται ή δολοφονείται γρήγορα. Αλλά τα κινήματα χωρίς ηγέτη δεν μπορούν να διαπραγματευτούν ή να καταλάβουν την εξουσία, και ζώντας υπό συνεχή φόβο, κανείς δεν είναι πρόθυμος να κάνει ένα βήμα μπροστά. Οι διαμαρτυρίες χωρίς ηγέτη είναι γενναίες, αλλά εύθραυστες. Εξασθενούν επειδή δεν υπάρχει ασφαλής εσωτερική χωρικά δομή για να τις στηρίξει.
Η έλλειψη μιας χαρισματικής πολιτικής προσωπικότητας που να ενώσει τη χώρα έχει δημιουργήσει ένα κενό, αφήνοντας μόνο μία σχετικά ορατή προσωπικότητα: τον εξόριστο πρίγκιπα του Ιράν, Ρεζά Παχλεβί, γιο του έκπτωτου Σάχη. Πολλοί Ιρανοί μέσα στο Ιράν τον θεωρούν την μόνη πιθανή επιλογή. Αυτό είναι εμφανές στα συνθήματα που προέρχονται από τις πρόσφατες διαμαρτυρίες, όπως: «Αυτή είναι η τελική μάχη, ο Παχλεβί θα επιστρέψει» και «Ρεζά Σαχ, ο Θεός να ευλογεί την ψυχή σου». Οι παλαιότερες γενιές συνδέουν τον Παχλεβί με τη σταθερότητα και την ευημερία που κάποτε γνώριζαν. Οι νεότερες μπροστά στην απόγνωση που νοιώθουν και καθώς το «αίμα τους βράζει» τον βλέπουν ως μια σχετικά ενωτική προσωπικότητα, πιεζόμενοι από την υποτιθέμενη έλλειψη καλυτέρας λύσεως.
Αν σας είχε δοθεί η διακριτική ευχέρεια να απευθυνθείτε σε νέες Ιρανές και σε νέους Ιρανούς αν θεωρούν τον Παχλεβί ως ηγέτη, η αυθόρμητη απάντηση που θα λαμβάνατε θα ήταν «Μπορεί να μην μας αρέσει, αλλά έχουμε κάποια εναλλακτική λύση;». Κι αν εμπλακείτε σε μια εκτενέστερη συζήτηση θα σας έλεγαν «Δεν υπάρχει οργανωμένη αντιπολίτευση αυτή τη στιγμή, μόνο η δυνατότητα οικοδόμησης μιας. Και η οικοδόμηση μιας απαιτεί κόμματα, πλατφόρμες, νομιμότητα και χρόνο. Η άρνηση υποστήριξης του Παχλεβί σημαίνει υποστήριξη της Ισλαμικής Δημοκρατίας». Κι όσο κι αν ακούγεται περίεργο, η ισχυρότερη αντίθεση στον Παχλεβί, εν τω μεταξύ, προέρχεται συχνά από τη διασπορά, η οποία τον βλέπει τόσο ως ένα βήμα προς τα πίσω όσο και ως πιθανή μαριονέτα των δυτικών συμφερόντων.
Είναι απόλυτα κατανοητό ότι πολλοί Ιρανοί δυσκολεύονται να εμπιστευτούν τους ξένους ή τις ξένες χώρες, δεδομένης της ιστορίας της χώρας. Τα τελευταία 47 χρόνια, οι παγκόσμιες δυνάμεις έχουν χρησιμοποιήσει το Ιράν ως μοχλό πίεσης. Οι γείτονες επωφελούνται από την αστάθεια και τις διακυμάνσεις στην αγορά πετρελαίου. Η εξωτερική πίεση σπάνια στοχεύει στον τερματισμό του συστήματος. Κυρίως επιδιώκει να το διαχειριστεί. Ένα αποδυναμωμένο Ιράν είναι χρήσιμο για τον κόσμο. Ένα ελεύθερο Ιράν είναι απρόβλεπτο.
Ένας μεσήλικας διαδηλωτής κατά την διάρκεια των τελευταίων διαδηλώσεων απευθύνθηκε σ’ ένα δυτικό δημοσιογράφο λέγοντας «Λένε ότι η Αμερική θα έρθει και θα κλέψει το πετρέλαιό μας. Αφήστε τους. Η Ισλαμική Δημοκρατία κλέβει τις ζωές μας κάθε μέρα».
Δεν επιχειρηματολογούσε υπέρ της ξένης παρέμβασης. Εξέφραζε εξάντληση. Όταν η επιβίωση γίνεται καθημερινή μάχη, το ερώτημα μετατοπίζεται από το ποιος μας εκμεταλλεύεται στο ποιος μας πνίγει. Γίνεται ένα δύσκολο φιλοσοφικό ερώτημα: Ποια απώλεια είναι πιο υποφερτή; Η απώλεια πόρων ή η απώλεια της ίδιας της ζωής;
Το πολιτικό μέλλον είναι αδύνατο να προβλεφθεί. Μια ξαφνική παρέμβαση, μια θαυματουργή πτώση ή μια καθαρή μετάβαση είναι όλα απίθανα. Αλλά η αλλαγή είναι αναπόφευκτη. Οι γενεαλογικές αλλαγές και εκατομμύρια σιωπηλές αρνήσεις δημιουργούν ρωγμές. Το έχουμε ήδη δει να συμβαίνει αυτό με δεκαετίες αντίστασης και με το πρόσφατο κίνημα «Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία» που ξεκίνησε το 2022, όταν το καθεστώς χαλάρωσε σιωπηλά τον έλεγχο του στην υποχρεωτική επιβολή της χιτζάμπ.
Η ανατροπή του καθεστώτος δεν έχει να κάνει με το θάρρος ή τους αριθμούς. Ούτε απλώς με την εξωτερική παρέμβαση. Πρόκειται για την κατανόηση του είδους του συστήματος ενάντια στο οποίο αγωνίζεσαι.
Και έτσι τη φράση που άκουγε ο διαδηλωτής από την εποχή της παιδικής του, σε κάθε εξέγερση «Έξι μήνες ακόμα. Σε αυτό το καθεστώς απομένουν έξι μήνες», έμελλε να την ακούσει για άλλη μια φορά
Ο συγχρονισμός ήταν λάθος μέχρι στιγμής, αλλά το πνεύμα πίσω από αυτό παραμένει αδιάσπαστο.
Για άλλη μια φορά, λοιπόν, οι Ιρανοί βγήκαν στους δρόμους. Ξεκινώντας από τα τέλη Δεκεμβρίου, η κατακόρυφη πτώση του εθνικού νομίσματος, μαζί με την άνοδο του κόστους ζωής, ήταν ο καταλύτης για το νέο κύμα διαμαρτυριών. Ένα κύμα διαμαρτυριών που πολύ σύντομα έγινε πολιτικό.
Σε ορισμένες από τις προηγούμενες διαμαρτυρίες υπήρχε πάντα ένα μείγμα ελπίδας και θυμού. Αυτή τη φορά, υπήρχε πολύ περισσότερος θυμός, επειδή οι άνθρωποι γνωρίζουν ότι θέλουν το τέλος αυτού του καθεστώτος, αλλά δεν μπορούν να βρουν έναν εύκολο δρόμο… : Υπάρχει πολύ περισσότερη απελπισία.
Όπως είναι ήδη γνωστό η κυβέρνηση έσπευσε να καταστείλει με τον πλέον ωμό τρόπο, με φονικό μένος τις διαδηλώσεις. Ταυτόχρονα, το καθεστώς έχει υποστεί μερικά πολύ σοβαρά πλήγματα τον τελευταίο χρόνο. Έτσι, οι διεθνείς αναλυτές αναρωτιούνται αν η τελευταία εξέγερση θα μπορούσε να είναι το κίνημα εκείνο που θα τερματίσει οριστικά τη βασιλεία του θεοκρατικού καθεστώτος.
Οι διαδηλωτές πάντως δεν έχουν την πειθαρχημένη πολιτική ηγεσία που χρειάζεται για να επιφέρει αυτό το είδος αλλαγής. Αρκετοί πιστεύουν πως οι εξελίξεις στο Ιράν πιθανότατα θα έχουν το χρώμα ενός πραξικοπήματος, ίσως ακόμη περισσότερο από μια επανάσταση και θα καθοδηγούνται από προσωπικότητες που βρίσκονται αυτή τη στιγμή εντός του καθεστώτος.
Ο πρόεδρος των ΗΠΑ, είχε προειδοποιήσει το ιρανικό καθεστώς να μην καταπιέσει βίαια τις διαμαρτυρίες. Η εκδίωξη του Μαδούρο στη Βενεζουέλα ενός βασικού συμμάχου του Ιράν από τις αμερικανικές δυνάμεις ήταν μια υπενθύμιση στους Ιρανούς ότι ο Τραμπ δεν μπλοφάρει και ότι θα μπορούσε να αναλάβει δράση εναντίον τους.
Από την 1η Ιανουαρίου 2026 και μετά άρχισε ένα συνεχές πινγκ-πονγκ δηλώσεων Τραμπ και Ιρανών αξιωματούχων. Ο πρόεδρος των ΗΠΑ απειλούσε συχνά-πυκνά με κάποιας μορφής επέμβαση το Ιράν – γεγονός που εμψύχωνε τους διαδηλωτές να συνεχίσουν τον αγώνα τους, οι Ιρανοί αξιωματούχοι άλλοτε διέψευδαν τον πρόεδρο των ΗΠΑ και συνέχιζαν τις εκτελέσεις των συλληφθέντων κι άλλοτε φαινομενικά σταματούσαν το αιμοσταγές τους έργο.
«Ας ανθίσουν 100 λουλούδια»: η τακτική του Ιρανικού καθεστώτος μέχρι τώρα
«Ας ανθίσουν 100 λουλούδια»: τι μπορούν να μας πουν ο Μάο και ο Χρουστσόφ για το Ιράν σήμερα;
Οι πρόσφατες χειρονομίες φαινομενικής ευελιξίας της Τεχεράνης, από την πιο χαλαρή επιβολή του χιτζάμπ έως την υιοθέτηση εθνικιστικού συμβολισμού, θυμίζουν στιγμές στην κομμουνιστική ιστορία όπου ένα σύντομο άνοιγμα αποκάλυψε κινδύνους που το σύστημα τελικά κινήθηκε για να περιορίσει.
Το 1956, ο Σοβιετικός ηγέτης Νικίτα Χρουστσόφ άφησε άναυδο τον κομμουνιστικό κόσμο καταγγέλλοντας τα εγκλήματα του Ιωσήφ Στάλιν σε μια ομιλία κεκλεισμένων των θυρών στο Συνέδριο του Κομμουνιστικού Κόμματος.
Η ομιλία, που αργότερα διέρρευσε, δημιούργησε προσδοκίες ότι το σοβιετικό σύστημα θα μπορούσε να μεταρρυθμιστεί από μέσα. Σε αντίθεση με τις προσδοκίες, αποκάλυψε πιέσεις που η ηγεσία αγωνίστηκε να περιορίσει, συμβάλλοντας σε αναταραχές στο εσωτερικό και σε εξεγέρσεις στο εξωτερικό, ιδίως στην Ουγγαρία, και τελικά ενισχύοντας τα όρια της επιτρεπόμενης αλλαγής.
Αυτό το μοτίβο, τακτική χαλάρωση υπό πίεση, ακολουθούμενη από περικοπές προσφέρει ένα χρήσιμο πρίσμα για την κατανόηση της τρέχουσας στιγμής του Ιράν.
Από τον 12ήμερο πόλεμο του Ιουνίου με το Ισραήλ και τις Ηνωμένες Πολιτείες, η Ισλαμική Δημοκρατία πορεύεται προς αυτό που οι αξιωματούχοι περιγράφουν κατ’ ιδίαν ως σύγκλιση εξωτερικής απειλής και εσωτερικής αστάθειας.
Σε διεθνές επίπεδο, η Τεχεράνη αντιμετωπίζει αυξανόμενη απομόνωση και μια κυβέρνηση των ΗΠΑ που έχει δείξει προθυμία να χρησιμοποιήσει βία. Στο εσωτερικό, οι μετασεισμοί της εξέγερσης «Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία» του 2022 συνεχίζουν να διαμορφώνουν τη δημόσια συμπεριφορά και το άγχος της ελίτ.
Το καθεστώς αναζητά τη σωτηρία του μέσω του πατριωτισμού. Σε αυτό το πλαίσιο, το κράτος έχει υιοθετήσει μια διπλή στρατηγική:
Από τη μία πλευρά, έχει επιδιώξει να αμβλύνει τα σημεία ανάφλεξης-ιδιαίτερα την επιβολή της χιτζάμπ- που θα μπορούσαν να αναζωπυρώσουν την αναταραχή στους δρόμους. Οι αστυνομικές περιπολίες έχουν γίνει λιγότερο ορατές, η επιβολή της νομοθεσίας πιο άνιση και οι αξιωματούχοι έχουν δώσει έμφαση στις «πολιτισμικές» παρά στις καταναγκαστικές μεθόδους.
Από την άλλη πλευρά, η ηγεσία έχει προσανατολιστεί σε μια μορφή κρατικά χρηματοδοτούμενου εθνικισμού που βασίζεται επιλεκτικά στο προϊσλαμικό παρελθόν του Ιράν.
Τον περασμένο μήνα, οι αρχές αποκάλυψαν ένα άγαλμα στην Τεχεράνη που απεικονίζει τον Ρωμαίο αυτοκράτορα Βαλεριανό να γονατίζει ενώπιον του Σασσανίδη βασιλιά Σαπούρ Α’, τιμώντας μια περσική νίκη επί της Ρώμης τον τρίτο αιώνα!!!
Το συνοδευτικό σύνθημα – «Θα γονατίσετε ξανά ενώπιον του Ιράν» – επαναλήφθηκε σε εικόνες που απεικονίζουν τον πρωθυπουργό του Ισραήλ σε παρόμοια στάση. Ένας τέτοιος συμβολισμός θα ήταν αδιανόητος για μεγάλο μέρος της ιστορίας της θεοκρατίας, όταν η προ-ισλαμική εικονογραφία αντιμετωπίστηκε με καχυποψία ή άμεση εχθρότητα.
Ο Ανώτατος Ηγέτης Αλί Χαμενεΐ ενίσχυσε αυτή τη μετατόπιση τον Ιούλιο, όταν, στην πρώτη του δημόσια εμφάνιση μετά τον πόλεμο, ζήτησε από έναν θρησκευτικό επικήδειο να ερμηνεύσει το «Ey Iran», ένα εθνικιστικό τραγούδι που συνδέεται με την προ-επαναστατική εποχή!!!
Η χειρονομία αυτή εξελήφθη , τόσο εντός του Ιράν όσο και στο εξωτερικό, σαν μια προσπάθεια να θολώσει τα όρια μεταξύ θρησκευτικής εξουσίας και εθνικής ταυτότητας και από ορισμένους, ως ένα σημάδι πιθανής αναπροσαρμογής.
«Ας ανθίσουν εκατό λουλούδια», λοιπόν:
Η Ιστορία υποδηλώνει προσοχή. Τα αυταρχικά συστήματα συχνά επιδιώκουν την ελεγχόμενη απελευθέρωση ή τη συμβολική ένταξη σε στιγμές έντονης πίεσης, μόνο και μόνο για να αντιστρέψουν την πορεία τους μόλις υποχωρήσει ο άμεσος κίνδυνος.
Η εκστρατεία «Εκατό Λουλούδια» του Μάο Τσε Τουνγκ το 1957 , που ξεκίνησε εν μέρει για να διαχειριστεί τις επιπτώσεις της αποσταλινοποίησης του Χρουστσόφ, προκάλεσε, όπως είναι γνωστό, κριτική πριν δώσει τη θέση της σε μια σαρωτική καταστολή όταν η διαφωνία ξεπέρασε τις επίσημες προσδοκίες.
Η πορεία του Ιράν τους τελευταίους μήνες ακολούθησε μια παρόμοια καμπύλη. Ακόμα και όταν οι αξιωματούχοι μιλούσαν για ενότητα και αυτοσυγκράτηση, η νομοθεσία προχώρησε για να αυστηροποιήσει τους περιορισμούς στην έκφραση, να επεκτείνει την θανατική ποινή για πράξεις διαφωνίας και να διευρύνει την αρμοδιότητα των υπηρεσιών ασφαλείας στο διαδίκτυο.
Οι δε συλλήψεις και οι εκτελέσεις συνεχίζονται με σταθερό ρυθμό και η πίεση σε δημοσιογράφους, ακτιβιστές και μειονοτικές κοινότητες έχει ενταθεί.
Νωρίτερα αυτόν τον μήνα, ο Χαμενεΐ απέρριψε την κριτική για τους νόμους περί χιτζάμπ ως μέρος μιας δυτικής ιδεολογικής εκστρατείας, προειδοποιώντας τα εγχώρια μέσα ενημέρωσης να μην εντείνουν τέτοιες απόψεις. Ο επικεφαλής της δικαστικής εξουσίας ακολούθησε γρήγορα το παράδειγμά του, ανακοινώνοντας μια πιο συντονισμένη προσπάθεια που περιλαμβάνει την αστυνομία και τους εισαγγελείς, ένα σημάδι υποχώρησης παρά αναδιοργάνωσης.
Το επεισόδιο αυτό υπογραμμίζει μια επαναλαμβανόμενη δυναμική στην ιστορία της Ισλαμικής Δημοκρατίας: στιγμές φαινομενικού ανοίγματος που δημιουργούν εικασίες για μεταρρύθμιση, ακολουθούμενες από κινήσεις που επαναβεβαιώνουν τον έλεγχο μόλις τα όρια της διαφωνίας γίνουν πιο σαφή.
Απτό πρόσφατο παράδειγμα: Πρώτα οι χιλιάδες σφαγές προκειμένου να τρομοκρατηθούν και να σωπάσουν οι εξεγερμένοι, εν συνεχεία η παραχώρηση του δικαιώματος στις γυναίκες να οδηγούν δίκυκλα σκούτερ, κάτι το οποίο συνέβαινε παράνομα έτσι κι αλλιώς ως τώρα. Μετά την καταστολή των διαδηλώσεων ήρθε η νομιμοποίηση της οδήγησης δίκυκλων για τον γυναικείο πληθυσμό.
Υπάρχει ένα Ιρανικό Δίκτυο που είναι έτοιμο να δράσει;
Τον περασμένο μήνα, ένας Ιρανός εξόριστος ονόματι Τζάμπερ Ρατζάμπι προσπάθησε να υποστηρίξει κάτι μεταξύ του βομβαρδισμού του Ιράν μέχρι την εξαφάνιση του καθεστώτος και της αναμονής για την κατάρρευση του καθεστώτος.
Το ερώτημα αν θα βομβαρδιστεί η Ισλαμική Δημοκρατία του Ιράν μέχρι την εξαφάνισή της απασχολεί πολύ τους υπεύθυνους λήψης αποφάσεων στην Ουάσινγκτον.
Η πιο προφανής εναλλακτική λύση είναι να αφεθεί η Τεχεράνη να βυθιστεί μόνη της προς την εξαφάνιση. Το νόμισμα του Ιράν ολισθαίνει προς το μηδέν. Η στρατιωτική στρατηγική που φαινόταν αήττητη μόλις πριν από δύο χρόνια, έχει καταστραφεί από μια ισραηλινή εκστρατεία δολοφονιών, βομβαρδισμών και εκρηκτικών ηχητικών σημάτων. Ο λαός του θέλει να σκοτώσει τον ανώτατο ηγέτη, Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ, και ανησυχεί ότι η βιολογία (είναι ένας 86χρονος επιζών από καρκίνο) θα τον φτάσει πρώτος.
«Δεν υπάρχει πίεση χρόνου: Το καθεστώς έχει ήδη εξαφανιστεί», σύμφωνα με έναν αναλυτή, ο οποίος ηγήθηκε της ανάλυσης του Ιράν για λογαριασμό της Ισραηλινής Υπηρεσίας Πληροφοριών Άμυνας. Το πρόβλημα είναι η απουσία ενός συνασπισμού που μπορεί να αναλάβει την κυβέρνηση.
Οι διαδηλωτές στην Τεχεράνη φώναζαν το όνομα του Ρεζά Παχλαβί, γιου του τελευταίου σάχη του Ιράν, ο οποίος κατοικοεδρεύει στην Ουάσινγκτον, αλλά ο Παχλαβί έχει «μηδενική επιρροή στο έδαφος» στο Ιράν, δήλωσε σύμφωνα πάντοτε με τον αναλυτή.
Χωρίς μια κυβέρνηση αντικατάστασης, το αποτέλεσμα μιας επίθεσης θα μπορούσε να είναι εμφύλιος πόλεμος. «Υπάρχουν κακές και χειρότερες επιλογές αυτή τη στιγμή, και μια επίθεση, όταν δεν έχεις μια βιώσιμη αντιπολίτευση, είναι σίγουρα χειρότερη».
Ο Ιρανός εξόριστος ονόματι Τζάμπερ Ρατζάμπι, ζούσε μέχρι πρόσφατα στο Ντουμπάϊ Το Ιράν ανακτούσε την ψυχραιμία του μετά τις διαμαρτυρίες του Ιανουαρίου και είχε υπαινιχθεί ότι μπορεί να χτυπήσει το Ντουμπάϊ εάν προκληθεί: Κάτι το οποίο έγινε έστω και συμβολικά.
Ο Ρατζάμπι ήταν για το μεγαλύτερο μέρος δύο δεκαετιών πιστός υπηρέτης της Ισλαμικής Δημοκρατίας, στο Ιράν και στο εξωτερικό, και πέρασε χρόνια εργαζόμενος με πολιτοφυλακές που προσπαθούσαν να σκοτώσουν Αμερικανούς στο Ιράκ. Σαν σιίτης, πολέμησε για το ιρανικό καθεστώς και συναναστράφηκε κοινωνικά με την ηγεσία του. Στο Κομ, το κέντρο της κληρικής μάθησης του Ιράν, ήταν συνεργάτης μελέτης του γιου και πιθανού διαδόχου του ανώτατου ηγέτη, Μοτζτάμπα Χαμενεΐ, και γνώριζε τον ίδιο τον ανώτατο ηγέτη μέσω αυτής της σύνδεσης. Τώρα είναι αντίπαλος του καθεστώτος, διακηρύσσοντας από την εξορία πως υπάρχουν τέσσερα σενάρια για το Ιράν και ενασχολούμενος με μια επικερδή επιχειρηματική καριέρα μετά τη στρατιωτική του θητεία.
Τέσσερα σενάρια σε περίπτωση πτώσης του καθεστώτος και το ιδανικό πέμπτο σενάριο που αρμόζει περισσότερο απ’ όλα στη κουλτούρα του ιρανικού λαού
Ο πρωταρχικός κίνδυνος δεν είναι το αναπόφευκτο χάος της κατάρρευσης της κυβέρνησης, αλλά μια μη διαχειριζόμενη αναδιανομή της εξουσίας.
Για χρόνια, οι συζητήσεις για το Ιράν περιστρέφονταν γύρω από ένα μόνο ερώτημα: Θα πέσει το καθεστώς; Εν μέσω εντεινόμενων διαμαρτυριών και οικονομικής πίεσης, αυτό το ερώτημα έχει ανακτήσει την επείγουσα σημασία του. Η Ιστορία, ωστόσο, υποδηλώνει ότι αυτή η διατύπωση είναι ατελής. Το πιο σημαντικό ερώτημα είναι: Τι θα συμβεί εάν πέσει το καθεστώς;
Η κυβέρνηση του Ιράν είναι οργανωμένη γύρω από τον ανώτατο ηγέτη, Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ, και την οικογένειά του, και υποστηρίζεται από κληρικούς και έναν συχνά βάναυσο μηχανισμό ασφαλείας (χιλιάδες έχουν σκοτωθεί σε αυτές τις τελευταίες διαμαρτυρίες). Αυτή η ρύθμιση θα είναι δύσκολο να σπάσει. Η προσωποποίηση της εξουσίας γύρω από τον Χαμενεΐ, η βία των δυνάμεων ασφαλείας και του στρατού, το θεοκρατικό δίκτυο που νομιμοποιεί την κρατική καταστολή και ένα σύστημα κρατικής προπαγάνδας που αποκρύπτει τις φρικαλεότητες και διαδίδει παραπληροφόρηση – όλα αυτά διατηρούν το καθεστώς.
Και ακόμα κι αν οι μαζικές διαμαρτυρίες πυροδοτούσαν την κατάρρευση του καθεστώτος, το Ιράν θα εξακολουθούσε να έχει λειτουργικά υπουργεία, εδραιωμένες γραφειοκρατίες και βαθιά ενσωματωμένα δίκτυα εξουσίας. Ο πρωταρχικός κίνδυνος, επομένως, δεν είναι το αναπόφευκτο χάος, αλλά μια μη διαχειριζόμενη αναδιανομή εξουσίας.
Εάν η Ισλαμική Δημοκρατία καταρρεύσει, υπάρχουν τέσσερα πιθανά σενάρια, κανένα από τα οποία δεν θα οδηγήσει στο να γίνει το Ιράν δημοκρατία από τη μια μέρα στην άλλη. Το πρώτο, και πιο πιθανό, είναι μια διαχειριζόμενη μετάβαση που θα καθοδηγείται από τον κατακερματισμό των ελίτ. Η απομάκρυνση ή η ανικανότητα της ανώτατης ηγεσίας θα δημιουργήσει ένα κενό εξουσίας στην κορυφή, ενώ μεγάλο μέρος του κράτους θα παραμείνει άθικτο. Οι αξιωματούχοι ασφαλείας και οι πολιτικές παρατάξεις θα διασπαστούν, αλλά θα αποφύγουν την άμεση αντιπαράθεση μεταξύ τους. Οι ανώτεροι γραφειοκράτες θα συνεχίσουν να διοικούν το κράτος. Μια προσωρινή κυβέρνηση θα αναδυθεί μέσω της συνωστισμού των ελίτ, όχι με λαϊκή εντολή. Αυτό θα απαιτήσει αυτοσυγκράτηση από όλες τις πλευρές – μια δύσκολη αποστολή δεδομένης της πρόσφατης βίας. Οι αξιωματούχοι θα χρειαστούν εγγυήσεις ασφάλειας. Οι διαδηλωτές θα πρέπει να αποδεχτούν ότι δεν μπορούν να κυβερνήσουν μόνοι τους. Αν και βαθιά ατελές, αυτό θα προσφέρει τουλάχιστον μια ευκαιρία να τερματιστεί η κληρική διακυβέρνηση, διατηρώντας παράλληλα ένα λειτουργικό κράτος.
Στο δεύτερο σενάριο, η κληρική εξουσία θα καταρρεύσει πρώτη. Δεδομένης της διάβρωσης της θρησκευτικής νομιμότητας τα τελευταία χρόνια, το κατεστημένο ασφαλείας μπορεί κάλλιστα να θυσιάσει τον κληρικό ομόλογό του, συμπεριλαμβανομένου του ίδιου του Χαμενεΐ, για να διατηρήσει την εξουσία. Οι καταναγκαστικοί θεσμοί θα παρέμβαιναν για να αποτρέψουν την αναταραχή. Ο μηχανισμός ασφαλείας θα παρουσιαζόταν ως ο θεματοφύλακας της σταθερότητας, της εθνικής ενότητας και της εδαφικής ακεραιότητας, ενώ θα αποστασιοποιούνταν από την επαναστατική θεολογία. Τα συνθήματα του καθεστώτος θα αντικαθίσταντο από ρεαλιστικές εκκλήσεις για τάξη. Το Ιράν θα έμοιαζε με τη Ρωσία μετά τον Γέλτσιν, όπου η κρατική αναποτελεσματικότητα και οι μυριάδες κρίσεις επέτρεψαν την άνοδο του Βλαντιμίρ Πούτιν.
Η τρίτη και πιο επικίνδυνη πιθανότητα είναι ο περαιτέρω κατακερματισμός. Αυτό θα συνέβαινε εάν η πολιτική εξουσία και ο καταναγκαστικός έλεγχος κατέρρεαν ταυτόχρονα. Αντίπαλες ομάδες στο Σώμα των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης (IRGC) – το παρακλάδι των ενόπλων δυνάμεων του Ιράν που έχει την εντολή να προστατεύει το καθεστώς και να εξάγει την επανάσταση – θα ανταγωνίζονταν για την κυριαρχία, όπως και οι πολιτικές παρατάξεις. Η διακυβέρνηση θα σταματούσε. εξωτερικοί παράγοντες θα μπορούσαν να παρέμβουν.
Οι σκεπτικιστές της αλλαγής καθεστώτος επικαλούνται συχνά αυτό το σενάριο, αλλά το Ιράν δεν είναι Λιβύη ή Συρία. Είναι μια χώρα με μακροχρόνια γραφειοκρατία, ισχυρή εθνική ταυτότητα και περιορισμένη κοινωνική όρεξη για εμφύλιο πόλεμο. Η σύγκρουση πιθανότατα θα περιοριζόταν σε παραμεθόριες επαρχίες, όπως το Σιστάν και το Μπαλουχιστάν, που συνορεύουν με το Αφγανιστάν και το Πακιστάν, ή το Κουρδιστάν στα σύνορα με το Ιράκ. Τα γειτονικά κράτη, συμπεριλαμβανομένης της Τουρκίας, θα αντιταχθούν στην αστάθεια, πιθανώς με στρατιωτικά μέσα. Ακόμα και υπό αυτές τις συνθήκες, ο εμφύλιος πόλεμος δεν είναι αναπόφευκτος.
Το τέταρτο σενάριο, που θεωρείται από αρκετούς διαδηλωτές ως το πιο επιθυμητό, είναι η επιστροφή της δυναστείας των Παχλεβί. Εδώ, το καθεστώς θα κατέρρεε γρήγορα καθώς οι διαμαρτυρίες, πιθανώς ευθυγραμμισμένες με ξένη επέμβαση, θα απέβαλλαν ανώτερους κληρικούς και διοικητές ασφαλείας και στρατιωτικούς. Ο πρίγκιπας Ρεζά Παχλεβί θα επέστρεφε στο Ιράν από την Ουάσινγκτον, όπου ζει, και θα αναλάμβανε την εξουσία με την υποστήριξη των ΗΠΑ και του Ισραήλ, αποκαθιστώντας τη μοναρχία που ανατράπηκε κατά την επανάσταση του 1979. Μερικοί κληρικοί θα μετανάστευαν στο Ιράκ, ένα κέντρο του Σιιτικού Ισλάμ, και το προσωπικό ασφαλείας θα κατέφευγε στη Ρωσία. Το μεγαλύτερο μέρος του IRGC θα απορροφηθεί στον τακτικό στρατό.
Την τελευταία δεκαετία, η υποστήριξη προς τον Παχλεβί έχει αυξηθεί. Υπό την διακυβέρνησή του, το Ιράν πιθανότατα θα γίνει ένα κοσμικό, φιλοδυτικό, ακόμη και φιλοισραηλινό κράτος, μια αλλαγή που καθοδηγείται από το εκτεταμένο αντιθρησκευτικό αίσθημα, την εχθρότητα προς την ισλαμιστική διακυβέρνηση μετά από δεκαετίες, και την δυσαρέσκεια προς τη Ρωσία και την Κίνα, καθώς και την επιθυμία για ομαλοποίηση με τη Δύση.
Οι διαδηλώσεις του Ιράν είναι το αποτέλεσμα μιας μεγάλης ρήξης μεταξύ της κοινωνίας και του κράτους. Η θεοκρατική διακυβέρνηση έχει χάσει τη νομιμότητά της στα μάτια πολλών. Ωστόσο, η απώλεια νομιμότητας δεν παράγει αυτόματα πολιτική τάξη. Και τώρα αυτή η τάξη πρέπει να επιτευχθεί εν μέσω αβεβαιότητας.
Η πιο αποφασιστική στιγμή μπορεί να έρθει την επόμενη μέρα από την κατάρρευση του καθεστώτος. Είτε αυτό οδηγήσει σε διαπραγματεύσεις, η αποκατάσταση του αυταρχισμού είτε η περαιτέρω διάσπαση θα εξαρτηθεί λιγότερο από τα συνθήματα διαμαρτυρίας και περισσότερο από τις αποφάσεις που θα ληφθούν αργότερα, κεκλεισμένων των θυρών.
Το ιδανικό πέμπτο σενάριο που αρμόζει περισσότερο απ’ όλα στη κουλτούρα του ιρανικού λαού
Το ιδανικό αυτό σενάριο δεν το είδα να το συζητάει κανένα ΜΜΕ , δεν το είδα να υποστηρίζεται από καμμιά πλευρά της κατακερματισμένης αντιπολίτευσης. Κι όμως αυτό το σενάριο είναι το πιο ελκυστικό και βρίσκεται σε αγαστή αρμονία με την ψυχοσύνθεση του ταλαιπωρημένου αυτού λαού και την λατρεία που τρέφει για την τέχνη, τη λογοτεχνία, τη ποίηση, τις εικαστικές τέχνες, τη θεατρική και κινηματογραφική δημιουργία, τη μουσική έμπνευση.
Είναι εφικτή η δημιουργία μιας επιτροπής προσωπικοτήτων που να προέρχεται από τον καλλιτεχνικό και λογοτεχνικό κόσμο και εν γένει προσωπικοτήτων με διεθνή ακτινοβολία και αναγνωρισιμότητα ικανή να διοικήσει προσωρινά και να οδηγήσει στη δημοκρατία ;
Η ιδέα μιας «κυβέρνησης των πνευματικών ανθρώπων» (Intelligentsia) είναι ιστορικά ελκυστική, αλλά στην περίπτωση του Ιράν παρουσιάζει σημαντικές πρακτικές προκλήσεις.
Ενώ μια τέτοια επιτροπή θα είχε την ηθική νομιμοποίηση και τη διεθνή στήριξη για να λειτουργήσει ως «γέφυρα», η μετάβαση από τη θεοκρατία στη δημοκρατία απαιτεί έλεγχο μηχανισμών που οι καλλιτέχνες συνήθως δεν διαθέτουν.
Τα πλεονεκτήματα ενός τέτοιου σεναρίου:
Διεθνής Αναγνώριση: Προσωπικότητες όπως η βραβευμένη με Νόμπελ Narges Mohammadi ή ο σκηνοθέτης Jafar Panahi έχουν το κύρος να συνομιλήσουν με τον ΟΗΕ και τη Δύση.
Εθνική Ενότητα: Καλλιτέχνες και λογοτέχνες μπορούν να υπερβούν τις εθνοτικές και θρησκευτικές διαιρέσεις που ταλανίζουν το Ιράν (Κούρδοι, Μπαλούχοι, Αζέροι).
Συμβολισμός: Μια επιτροπή από τον κόσμο του πολιτισμού θα αποτελούσε το απόλυτο αντίβαρο στον σκοταδισμό των Μουλάδων.
Τα εμπόδια:
Ο έλεγχος των όπλων: Μια προσωρινή διοίκηση πρέπει να μπορεί να ελέγξει τους Φρουρούς της Επανάστασης (IRGC) και τον τακτικό στρατό. Χωρίς τη στήριξη μέρους των ενόπλων δυνάμεων, μια επιτροπή διανοουμένων θα παρέμενε μια «κυβέρνηση στα χαρτιά».
Η «Γκιλοτίνα» της Οικονομίας: Το Ιράν είναι μια οικονομία που βασίζεται στο πετρέλαιο και ελέγχεται από κρατικά καρτέλ. Η διαχείριση της ακρίβειας και των κυρώσεων απαιτεί τεχνοκράτες, όχι μόνο οραματιστές.
Εσωτερικός Διχασμός: Η ιρανική αντιπολίτευση είναι κατακερματισμένη. Οι διανοούμενοι του εσωτερικού συχνά έχουν διαφορετική ατζέντα από τους διάσημους της διασποράς (π.χ. ηθοποιοί στο Hollywood), κάτι που το καθεστώς εκμεταλλεύεται για να τους παρουσιάζει ως «ξένα όργανα».
Το ρεαλιστικό μοντέλο του πέμπτου σεναρίου:
Η ιστορία (π.χ. η Βελούδινη Επανάσταση του Βάτσλαβ Χάβελ στην Τσεχοσλοβακία) δείχνει ότι μια τέτοια επιτροπή μπορεί να πετύχει μόνο αν λειτουργήσει ως συμβουλευτικό σώμα ή εγγυητής, πλαισιωμένη από: Τεχνοκράτες (για την οικονομία), Μεταρρυθμιστές αξιωματικούς (για την ασφάλεια), Νομικούς (για τη σύνταξη νέου Συντάγματος).
Η δημιουργία μιας τέτοιας επιτροπής αποτελεί κεντρικό σημείο συζήτησης μεταξύ των ιρανικών αντιπολιτευτικών κύκλων. Παρόλο που μια «κυβέρνηση προσωπικοτήτων» διαθέτει την ηθική ισχύ να εμπνεύσει, η επιτυχία της εξαρτάται από τη σύνθεση ατόμων που γεφυρώνουν το εσωτερικό με το εξωτερικό του Ιράν.
Ακολουθούν οι επικρατέστερες προσωπικότητες που συχνά αναφέρονται ως πυλώνες μιας τέτοιας προσπάθειας:
1. Ηθικοί και Πνευματικοί Ηγέτες (Εντός Ιράν)
Αυτά τα πρόσωπα διαθέτουν τη μέγιστη νομιμοποίηση λόγω της δράσης τους μέσα στη χώρα, συχνά υπό καθεστώς φυλάκισης:
Narges Mohammadi: Η βραβευμένη με Νόμπελ Ειρήνης (2023) ακτιβίστρια, η οποία από τη φυλακή Εβίν αποτελεί το σύμβολο του κινήματος «Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία». Έχει ζητήσει ρητά τη μετάβαση σε μια κοσμική δημοκρατία μέσω δημοψηφίσματος.
Mostafa Tajzadeh: Πρώην κυβερνητικό στέλεχος που μετατράπηκε σε έναν από τους πιο θαρραλέους επικριτές του Χαμενεΐ, ζητώντας δομική αλλαγή του πολιτεύματος.
Mir Hossein Mousavi: Ο ηγέτης του «Πράσινου Κινήματος» (2009), ο οποίος αν και υπό κατ’ οίκον περιορισμό για χρόνια, έχει ταχθεί υπέρ της πλήρους αναθεώρησης του Συντάγματος.
2. Προσωπικότητες της Διασποράς (Διεθνής Ακτινοβολία)
Πρόκειται για πρόσωπα που μπορούν να κινητοποιήσουν τη διεθνή κοινότητα και να λειτουργήσουν ως διπλωματικοί εκπρόσωποι:
Shirin Ebadi: Η πρώτη Ιρανή κάτοχος Νόμπελ Ειρήνης και νομικός, η οποία παρέχει το απαραίτητο θεσμικό και νομικό υπόβαθρο για μια δημοκρατική μετάβαση.
Hamed Esmaeilion: Κοινωνικός ακτιβιστής που έγινε η φωνή των οικογενειών της πτήσης PS752, έχοντας μεγάλη απήχηση στη μεσαία τάξη και τη διασπορά.
3. Καλλιτεχνικός και Αθλητικός Κόσμος
Αυτές οι προσωπικότητες λειτουργούν ως «ενοποιητικοί κρίκοι» για τη νεολαία:
Golshifteh Farahani: Η διεθνούς φήμης ηθοποιός που συμμετέχει ενεργά σε πολιτικές πρωτοβουλίες ενότητας.
Ali Karimi: Ο «Μαραντόνα της Ασίας», παλαίμαχος ποδοσφαιριστής με τεράστια επιρροή στα λαϊκά στρώματα και τους νέους.
Toomaj Salehi: Ο ράπερ που έγινε το σύμβολο της αντίστασης της νέας γενιάς (Z generation) μέσα από τους στίχους του.
Το μοντέλο που φαίνεται να ταιριάζει περισσότερο στην ιρανική ιδιοσυγκρασία και την τρέχουσα κοινωνική πραγματικότητα είναι ένας συνδυασμός του Τσεχοσλοβακικού (Βελούδινη Επανάσταση) και του Πολωνικού (Στρογγυλή Τράπεζα), για τους εξής λόγους:
1. Η «Βελούδινη» Έφεση στον Πολιτισμό (Τσεχοσλοβακία)
Ο ιρανικός λαός τρέφει βαθύτατο σεβασμό για τους ποιητές, τους φιλοσόφους και τους καλλιτέχνες του. Στην ιρανική κουλτούρα, η πνευματική ηγεσία θεωρείται συχνά πιο «καθαρή» από την πολιτική.
Γιατί ταιριάζει: Όπως ο Χάβελ ένωσε τους Τσέχους μέσω του λόγου και της ηθικής στάσης, έτσι και προσωπικότητες όπως ο σκηνοθέτης Asghar Farhadi ή η ακτιβίστρια Narges Mohammadi μπορούν να εμπνεύσουν την οριζόντια ενότητα που χρειάζεται μια χώρα με πολλές εθνότητες (Πέρσες, Κούρδοι, Αζέροι).
2. Η Αναγκαιότητα της «Στρογγυλής Τράπεζας» (Πολωνία)
Παρά την επιθυμία για ριζική αλλαγή, το Ιράν έχει ένα πανίσχυρο «βαθύ κράτος» (Φρουροί της Επανάστασης).
Γιατί ταιριάζει: Η μετάβαση στην Πολωνία πέτυχε επειδή η αντιπολίτευση δέχτηκε να καθίσει στο τραπέζι με τμήματα του παλιού συστήματος για να αποφευχθεί το λουτρό αίματος. Στο Ιράν, μια επιτροπή προσωπικοτήτων θα έπρεπε πιθανώς να διαπραγματευτεί με τις τακτικές ένοπλες δυνάμεις (Artesh) για να εξασφαλίσει ότι δεν θα υπάρξει εμφύλιος.
Το «Ιρανικό Ιδιόμορφο»:
Η ειδοποιός διαφορά με τα ευρωπαϊκά μοντέλα είναι η διάσταση εσωτερικού-εξωτερικού. Μια επιτυχημένη επιτροπή για το Ιράν θα έπρεπε να είναι «υβριδική»:
Ηθικό Κέντρο: Στην Τεχεράνη (φυλακισμένοι ακτιβιστές, εργατικά σωματεία).
Διπλωματικό Κέντρο: Στη Δύση (προσωπικότητες με διεθνή πρόσβαση).
Καθώς λοιπόν, ισχύει ότι ο ιρανικός λαός τρέφει βαθύτατο σεβασμό για τους ποιητές, τους φιλοσόφους και τους καλλιτέχνες του καικαθώς επίσηςισχύει ότι στην ιρανική κουλτούρα, η πνευματική ηγεσία θεωρείται συχνά πιο «καθαρή» από την πολιτική, δεν βλέπω τον λόγο να μην υποστηριχθεί και να μην επικρατήσει αυτό το σενάριο που κατά την κρίση του υπογράφοντος και ελπίζω πολλών εκ των αναγνωστών του άρθρου αυτού είναι το δικαιότερο και αρμόζει στη ψυχοσύνθεση αυτού του υπέροχου και ηρωικού λαού με τις τόσο αδικημένες Γυναίκες που έχουν υποστεί τα πάνδεινα και παρά την σε βάρος τους διαχρονική καθεστωτική βιαιότητα, βρίσκονταν αδιάλειπτα ανεξαρτήτως ηλικίας στην πρώτη γραμμή της αντίστασης αποτελώντας την ποίηση και τον γωνιόλιθο κάθε εξέγερσης.
Μιχάλης Κονιόρδος , εκπαιδευτικός https://www.core-econ.org/
