Το Ιράν αυτές τις μέρες που δέχτηκε την επίθεση Ηνωμένων Πολιτειών και Ισραήλ, δεν αντεπιτίθεται και συγκρούεται με τις χώρες του Κόλπου για έναν μόνο λόγο. Δεν είναι μόνο το πετρέλαιο. Δεν είναι μόνο οι ΗΠΑ. Δεν είναι μόνο οι Σιίτες και οι Σουνίτες. Είναι ένα πλέγμα ισχύος όπου η ενέργεια, η ιδεολογία, η περιφερειακή ηγεμονία και η στρατηγική αποτροπής μπλέκονται σε μια διαρκή μάχη επιρροής. Και κάθε φορά που η ένταση ανεβαίνει, ολόκληρη η παγκόσμια οικονομία κρατά την ανάσα της.
Όταν το Ιράν στοχεύει χώρες του Κόλπου, το κάνει συνήθως για να μεταφέρει το κόστος μιας σύγκρουσης και σε κράτη-«κόμβους» της αμερικανικής παρουσίας, της ενέργειας, των μεταφορών και του εμπορίου. Άλλοτε επιδιώκει αποτροπή, άλλοτε αντίποινα, άλλοτε διαπραγματευτικό μοχλό. Και πολύ συχνά δεν χτυπά «με τη σημαία του», αλλά μέσω δικτύου συμμάχων και πολιτοφυλακών που λειτουργούν ως προέκταση ισχύος. Για να τιμωρήσει ή να αποτρέψει κράτη που φιλοξενούν αμερικανικές υποδομές
Οι χώρες του Κόλπου φιλοξενούν βάσεις, αεροπορικές διευκολύνσεις, συστήματα αεράμυνας και υποστήριξη επιχειρήσεων των ΗΠΑ. Σε περιόδους μεγάλης έντασης, το Ιράν επιδιώκει να «σπάσει» την αίσθηση ασφάλειας αυτών των κρατών και να στείλει μήνυμα: η συμμετοχή (ή η ανοχή) έχει κόστος. Σε πρόσφατη κλιμάκωση, καταγράφηκαν πλήγματα/απειλές που επηρέασαν κρίσιμες υποδομές και την αεροπορική κίνηση σε κράτη του Κόλπου, με στόχο να αυξηθεί η πίεση προς Ουάσιγκτον και συμμάχους της. Για να «εξάγει» τη σύγκρουση και να ανεβάσει το κόστος για όλους
Η λογική είναι κλασική στη Μέση Ανατολή: όταν μια σύγκρουση γίνεται υπαρξιακή (ή παρουσιάζεται ως τέτοια), η πλευρά που πιέζεται προσπαθεί να τη μετατρέψει σε περιφερειακό πρόβλημα. Ο Κόλπος είναι ιδανικός στόχος, επειδή η παραμικρή αστάθεια επηρεάζει τις τιμές ενέργειας, την ασφάλεια ναυσιπλοΐας, τις αλυσίδες εφοδιασμού, τις αερομεταφορές και τις επενδύσεις.
Οι μοναρχίες του Κόλπου, κυρίως η Σαουδική Αραβία, τα Ηνωμένα αραβικά Εμιράτα και το Κατάρ, είναι ενεργειακές υπερδυνάμεις.
Το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο: χρηματοδοτούν τα κρατικά τους μοντέλα,στηρίζουν την κοινωνική σταθερότητα, τους δίνουν διεθνή επιρροή.
Όταν το 2019 επλήγησαν εγκαταστάσεις της SaudI Aramco στο Abqaiq, η παγκόσμια αγορά ταρακουνήθηκε. Η επίθεση προκάλεσε προσωρινή απώλεια περίπου 5% της παγκόσμιας προσφοράς πετρελαίου. Το μήνυμα ήταν σαφές: οι ενεργειακές αρτηρίες δεν είναι άτρωτες.
Για την Τεχεράνη, η ενέργεια είναι διαπραγματευτικό όπλο. Υπό κυρώσεις και περιορισμούς εξαγωγών, η λογική που συχνά αποδίδεται στην ιρανική στρατηγική είναι απλή:
Αν το δικό μου πετρέλαιο δεν κυκλοφορεί ελεύθερα, κανείς δεν πρέπει να θεωρεί δεδομένη τη ροή της περιοχής.
Τα Στενά του Ορμούζ: Ο «λαιμός» της παγκόσμιας οικονομίας
1Από τα Στενά του Ορμούζ περνά περίπου το 20% του παγκόσμιου εμπορίου πετρελαίου. Είναι το στρατηγικό choke point του πλανήτη.
Κάθε απειλή.ανεβάζει τιμές, επηρεάζει πληθωρισμό, δημιουργεί πολιτική πίεση στη Δύση και την Ασία.
Η γεωγραφία είναι σύμμαχος του Ιράν. Με σχετικά περιορισμένα μέσα (πυραύλους, drones, ναυτικές παρενοχλήσεις), μπορεί να δημιουργήσει παγκόσμια αναστάτωση.
Ο γεωπολιτικός ανταγωνισμός: Ποιος ηγείται της Μέσης Ανατολής;
Η σύγκρουση δεν αφορά μόνο αγωγούς και βαρέλια. Αφορά την ηγεμονία. Το Ιράν επιδιώκει να είναι καθοριστικός παίκτης στην περιφερειακή αρχιτεκτονική ασφαλείας. Οι χώρες του Κόλπου, από την πλευρά τους, συνδέονται στενά με τις ΗΠΑ και τη Δύση.
Όταν το Ιράν χτυπά – άμεσα ή έμμεσα – στέλνει μήνυμα: Καμία περιφερειακή εξίσωση δεν μπορεί να διαμορφωθεί χωρίς εμένα.
Η θρησκευτική διάσταση: Σιίτες και Σουνίτες
Η αντιπαράθεση έχει και ιδεολογικό βάθος. Το Ιράν αυτοπροσδιορίζεται ως προστάτης του σιιτικού Ισλάμ. Η Σαουδική Αραβία αποτελεί τον βασικό σουνιτικό πόλο και θεματοφύλακα των ιερών τόπων.
Σε χώρες όπως το Μπαχρέιν όπου ο πληθυσμός είναι κατά πλειοψηφία σιιτικός αλλά κυβερνά σουνιτική μοναρχία, η ένταση αποκτά εσωτερικές διαστάσεις.
Όμως η θρησκεία δεν λειτουργεί μόνη της. Χρησιμοποιείται ως: εργαλείο νομιμοποίησης, δίκτυο επιρροής, μηχανισμός κινητοποίησης πληθυσμών.
Δεν πρόκειται για «ιερό πόλεμο». Πρόκειται για πολιτική σύγκρουση που ντύνεται με θρησκευτικά σύμβολα.
Ο πόλεμος δι’ αντιπροσώπων (proxy war)
Η Τεχεράνη δεν χρειάζεται πάντα να δρα απευθείας. Έχει επενδύσει σε πυραυλικά προγράμματα, drones, συμμάχους και πολιτοφυλακές στην περιοχή.
Η ασύμμετρη στρατηγική της επιτρέπει να πιέζει χωρίς να εμπλέκεται σε κλασικό, ολοκληρωτικό πόλεμο με ανώτερες στρατιωτικά δυνάμεις.
Η εσωτερική κατανάλωση: νομιμοποίηση, κύρος και επίδειξη ισχύος
Σε κρίσιμες στιγμές, η ηγεσία στην Τεχεράνη χρειάζεται να δείξει στο εσωτερικό ακροατήριο ότι απαντά σε πλήγματα, δεν απομονώνεται και μπορεί να επιβάλει κόστος σε αντιπάλους.
Αυτό το στοιχείο δεν εξηγεί μόνο του τη στρατηγική, αλλά συχνά καθορίζει το timing και τη θεατρικότητα των ενεργειών.
Γιατί τώρα; Το στοιχείο της αποτροπής
Κάθε κλιμάκωση έχει και στοιχείο αποτροπής. Το Ιράν επιδιώκει να δείξει ότι μπορεί να επιβάλει κόστος, δεν είναι απομονωμένο, διαθέτει μοχλούς επιρροής.
Παράλληλα, οι χώρες του Κόλπου επιδιώκουν να διατηρήσουν την εικόνα ασφαλούς επενδυτικού και ενεργειακού κόμβου.
Η σύγκρουση, λοιπόν, είναι και σύγκρουση εικόνας.
Η Μέση Ανατολή δεν κινείται από μία μόνο αιτία. Κινείται από ισορροπίες φόβου, ισχύος και συμφέροντος. Και κάθε φορά που ο Κόλπος φλέγεται, η επίδραση δεν μένει στην περιοχή, φτάνει μέχρι και τα πρατήρια καυσίμων της Ευρώπης. Και αυτό το κακό το αισθάνονται όλα τα νοικοκυριά και οι πάσης φύσεως επιχειρήσεις που εξαρτώνται από τα καύσιμα.
