Η Ουάσινγκτον επικαλείται το πυρηνικό πρόγραμμα. Άλλοι δείχνουν τα πετρέλαια. Το Ισραήλ βλέπει το θεοκρατικό καθεστώς ως υπαρξιακή απειλή. Σενάρια πολλά, ερμηνείες άπειρες. Όμως μέσα σε αυτή τη γεωπολιτική καταιγίδα, ο πυρήνας χάνεται. Στο Ιράν, η «τάξη» χτίζεται πάνω στη συστηματική άρνηση ελευθεριών και πάνω στην πειθαρχία του γυναικείου σώματος. Κι αν κάποιος μιλά για «γκρέμισμα» του καθεστώτος, το ερώτημα δεν είναι μόνο τι θα πέσει. Είναι τι πρέπει επιτέλους να σηκωθεί: το κράτος δικαίου και τα ανθρώπινα δικαιώματα.
Στο Ιράν, η «ηθική τάξη» δεν είναι κοινωνικός κανόνας. Είναι κρατική υποχρέωση με θεσμούς, αστυνομία, κάμερες, πρόστιμα, φυλακή. Η υποχρεωτική κάλυψη (χιτζάμπ/μαντίλα, και σε πιο αυστηρά περιβάλλοντα πιο πλήρης κάλυψη) δεν λειτουργεί ως επιλογή πίστης, αλλά ως μηχανισμός συμμόρφωσης.
Τα τελευταία χρόνια η καταστολή δεν χαλάρωσε· αντίθετα, ενισχύθηκε με νέες ρυθμίσεις που προβλέπουν κλιμακούμενες ποινές για «ακατάλληλη ενδυμασία» και εντείνουν την επιτήρηση, με τη συμμετοχή κρατικών δομών αλλά και «κοινωνικών» μηχανισμών καταγγελίας. ΟΗΕ και οργανώσεις δικαιωμάτων έχουν προειδοποιήσει ότι τέτοιες νομοθεσίες συνιστούν περαιτέρω επίθεση στις ελευθερίες των γυναικών και κοριτσιών.
Η συζήτηση για τη μαντίλα είναι το πιο ορατό σύμβολο. Όμως το πλέγμα είναι πολύ ευρύτερο: θεσμική ανισότητα που αγγίζει τη μετακίνηση, την οικογένεια, την εργασία, την ιδιωτική ζωή.
Σύμφωνα με διεθνείς αποτιμήσεις και νομικές αναλύσεις για το ιρανικό πλαίσιο, οι γυναίκες αντιμετωπίζουν διακρίσεις όπως:
Περιορισμοί στην αυτονομία σε ζητήματα οικογενειακού δικαίου (γάμος/διαζύγιο, επιμέλεια, κηδεμονία).
Ανισότητες σε κληρονομικά και άλλες αστικές ρυθμίσεις, που στην πράξη μειώνουν την οικονομική ανεξαρτησία.
Περιορισμούς στην ελευθερία μετακίνησης και στην επιλογή τρόπου ζωής, μέσα από διατάξεις και πρακτικές που δίνουν σε άνδρες/κηδεμόνες ρόλο ελέγχου.
Ασφυκτικό έλεγχο της δημόσιας παρουσίας (ένδυση, συμπεριφορά, «σεμνότητα») με κρατική τιμωρία.
Και πίσω από όλα αυτά υπάρχει ένα καθημερινό, χειροπιαστό «όχι»: όχι στα μαλλιά όπως θέλεις, όχι στα ρούχα όπως θέλεις, όχι στην έξοδο όπως θέλεις, όχι στη διασκέδαση όπως θέλεις. όχι στη ζωή όπως θα την όριζες εσύ. Το κράτος μεταφράζει την «απόκλιση» σε παράβαση.
Μετά το κύμα διαμαρτυριών που συγκλόνισε τη χώρα με αφετηρία τον θάνατο της Μάχσα (Τζίνα) Αμινί, οι διεθνείς έρευνες κατέγραψαν ένα μοτίβο: αυθαίρετες συλλήψεις, εξαφανίσεις, βασανιστήρια, καταναγκαστικές «ομολογίες».
Ιδιαίτερα για γυναίκες και κορίτσια, διεθνείς μηχανισμοί του ΟΗΕ έχουν αναφερθεί σε σεξουαλική και έμφυλη βία σε κράτηση, συμπεριλαμβανομένων περιστατικών βιασμού και άλλων μορφών σεξουαλικής κακοποίησης.
Στη δημόσια συζήτηση κυκλοφορούν συχνά και πιο ακραίοι, σοκαριστικοί ισχυρισμοί για επιμέρους πρακτικές.
Αν υπάρχει ένα στατιστικό που συμπυκνώνει τη λογική του ιρανικού κράτους, είναι η χρήση της θανατικής ποινής όχι ως «έσχατη» ποινή, αλλά ως εργαλείο εξουσίας.
Η Διεθνής Αμνηστία κατέγραψε για το 2024 τουλάχιστον 972 εκτελέσεις στο Ιράν (ο αριθμός είναι ελάχιστος, λόγω έλλειψης διαφάνειας).
Για το 2025, οργανώσεις και παρατηρητές μιλούν για πάνω από 1.000 εκτελέσεις μέσα στη χρονιά, με τάση κλιμάκωσης και με μεγάλο μέρος να αφορά υποθέσεις ναρκωτικών. Σε πολλές περιπτώσεις, μόνο ένα μικρό ποσοστό εκτελέσεων ανακοινώνεται επίσημα, κάτι που σημαίνει ότι η πραγματική εικόνα μπορεί να είναι βαρύτερη.
Και τώρα, μέσα σε νέο κύκλο έντασης και εσωτερικής αναταραχής, ο ΟΗΕ προειδοποιεί για νέα κύματα θανατικών καταδικών που συνδέονται με διαδηλώσεις, ακόμη και για ανηλίκους.
Το ιρανικό σύστημα δεν είναι απλώς αυταρχικό. Είναι θεοκρατικό-ασφαλίτικο: η πολιτική νομιμοποίηση είναι δεμένη με τη θρησκευτική εξουσία, και η δικαστική λειτουργία συχνά υπηρετεί τη «σταθερότητα» του καθεστώτος.
Διεθνείς εκθέσεις περιγράφουν επαναλαμβανόμενα στοιχεία:
Ασαφείς κατηγορίες (τύπου «εχθρότητα προς τον Θεό», «διαφθορά στη γη») που μπορούν να «χωρέσουν» πολιτική διαφωνία.
Δίκες-εξπρές, περιορισμένη πρόσβαση σε δικηγόρο, ομολογίες υπό πίεση, και καταγγελίες για βασανιστήρια.
Ένα πλαίσιο όπου οι μηχανισμοί ασφάλειας (και ειδικές δομές) έχουν πρωταγωνιστικό ρόλο στην «παραγωγή» υποθέσεων.
Με απλά λόγια: όταν η διαφωνία αντιμετωπίζεται ως απειλή κατά του καθεστώτος, η Δικαιοσύνη κινδυνεύει να μετατραπεί σε παράρτημα του φόβου.
Ναι, το πυρηνικό πρόγραμμα είναι μείζον θέμα. Ναι, το πετρέλαιο και οι συμμαχίες καθορίζουν συμφέροντα. Ναι, το Ισραήλ και οι ΗΠΑ μετρούν απειλές με στρατηγικούς όρους. Αλλά αν η διεθνής κοινότητα μιλά για «αλλαγή» στο Ιράν χωρίς να βάζει πρώτα στο τραπέζι την αποκατάσταση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, τότε μιλά για γεωπολιτική αναδιάταξη. Όχι για ελευθερία. Και η ελευθερία στο Ιράν έχει όνομα και πρόσωπο:
Είναι η γυναίκα που θέλει να περπατήσει με τα μαλλιά της έξω.
Είναι η κοπέλα που θέλει να γελάσει δυνατά στο δρόμο.
Είναι η παρέα που θέλει να ζήσει χωρίς επιτήρηση.
Είναι ο πολίτης που θέλει να διαμαρτυρηθεί χωρίς να φοβάται ότι θα εξαφανιστεί.
Είναι ο κρατούμενος που θέλει να δικαστεί χωρίς να κουβαλά στο σώμα του τα σημάδια της ανάκρισης.
Αν κάτι πρέπει να «επιστρέψει» στο Ιράν, δεν είναι το 1978. Είναι κάτι πολύ πιο απλό και πολύ πιο δύσκολο:η ιδέα ότι το κράτος υπάρχει για να προστατεύει τον άνθρωπο_όχι για να τον σπάει.
