Για χρόνια, στη Βηρυτό, η Σούλα Κίσικ-Κοέν έμοιαζε να είναι ακριβώς αυτό που περίμενε να δει η κοινωνία γύρω της: σύζυγος, μητέρα, οικοδέσποινα με πρόσβαση στα σαλόνια της ελίτ. Πίσω όμως από αυτή τη δημόσια εικόνα, έχτιζε ένα από τα πιο τολμηρά δίκτυα πληροφοριών υπέρ του Ισραήλ, σε μια ιστορία που δικαίως της χάρισε το προσωνύμιο «ο θηλυκός Έλι Κοέν».
Η ιστορία της Σούλα Κίσικ-Κοέν επιστρέφει στο προσκήνιο ως ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα γυναικείας διείσδυσης στον κόσμο της κατασκοπείας στη Μέση Ανατολή. Γεννημένη το 1917 στην Αργεντινή, μετακινήθηκε μικρή με την οικογένειά της στην Ιερουσαλήμ και, σε ηλικία μόλις 16 ετών, παντρεύτηκε τον εύπορο Λιβανέζο Εβραίο Ζοζέφ Κίσικ. Η μετεγκατάστασή της στη Βηρυτό αποδείχθηκε καθοριστική: εκεί, χάρη στις κοινωνικές της δεξιότητες και τη δυνατότητά της να κινείται με άνεση σε διαφορετικά περιβάλλοντα, απέκτησε πρόσβαση σε πολιτικούς, αξιωματούχους και πρόσωπα με επιρροή.
Σύμφωνα με την αφήγηση που έχει καταγραφεί για τη ζωή της, η ίδια οδηγήθηκε στην κατασκοπεία όταν άκουσε συζήτηση για σχέδιο εισβολής εναντίον του Ισραήλ. Τότε φέρεται να έστειλε τις πρώτες κρίσιμες πληροφορίες, ουσιαστικά στρατολογώντας η ίδια τον εαυτό της στην υπηρεσία των ισραηλινών δικτύων πληροφοριών. Αργότερα, η δράση της συνδέθηκε με τη Μοσάντ και με επιχειρήσεις διαφυγής Εβραίων από τον Λίβανο και άλλες αραβικές χώρες προς το Ισραήλ. Το κωδικό της όνομα ήταν «Το Μαργαριτάρι».
Εκεί βρίσκεται και το στοιχείο που κάνει την περίπτωσή της τόσο εντυπωσιακή: η Σούλα Κοέν δεν δρούσε με την εικόνα της κλασικής πράκτορος που έχουμε συνηθίσει από τον κινηματογράφο. Η κάλυψή της ήταν η καθημερινότητα. Η κουζίνα, το σπίτι, οι κοινωνικές επισκέψεις, οι δεξιώσεις και ο ρόλος της μητέρας επτά παιδιών αποτέλεσαν το ιδανικό προσωπείο για μια δράση που, επί περίπου 14 χρόνια, εξελισσόταν κάτω από τη μύτη των αρχών.
Η δράση της δεν περιορίστηκε στη συλλογή πληροφοριών. Οι πηγές που καταγράφουν τη ζωή της αναφέρουν ότι βοήθησε στη μεταφορά Εβραίων και κυρίως παιδιών εκτός Λιβάνου, χρησιμοποιώντας συχνά ευρηματικά τεχνάσματα για να παραπλανά τις αρχές. Αυτή η διπλή αποστολή, πληροφορίες και διαφυγές, είναι που τη μετέτρεψε σε μια εμβληματική μορφή για την ισραηλινή πλευρά.
Το 1961 η δράση της αποκαλύφθηκε. Συνελήφθη από τις λιβανέζικες αρχές, βασανίστηκε σκληρά και αρχικά καταδικάστηκε σε θάνατο. Τελικά η ποινή της μετατράπηκε σε 20 χρόνια καταναγκαστικών έργων και αργότερα μειώθηκε. Η υπόθεσή της απέκτησε σχεδόν μυθικές διαστάσεις, ακριβώς επειδή η πορεία της θύμιζε εκείνη του Έλι Κοέν, του θρυλικού Ισραηλινού κατασκόπου που είχε διεισδύσει στον πυρήνα της εξουσίας στη Συρία. Σε αντίθεση όμως με εκείνον, η Σούλα Κοέν επέζησε.
Η απελευθέρωσή της ήρθε το 1967, μετά τον Πόλεμο των Έξι Ημερών, στο πλαίσιο ανταλλαγής κρατουμένων ανάμεσα στο Ισραήλ και τον Λίβανο. Επέστρεψε στο Ισραήλ, όπου έζησε για δεκαετίες μακριά από τη μεγάλη δημοσιότητα, παρότι αναγνωρίστηκε επίσημα για τη δράση της και τιμήθηκε αργότερα από το ισραηλινό κράτος. Πέθανε το 2017, σε ηλικία 100 ετών.
Πέρα από τη διάσταση της περιπέτειας, η ιστορία της φωτίζει και κάτι βαθύτερο: τον τρόπο με τον οποίο οι μυστικές υπηρεσίες αξιοποίησαν κοινωνικούς ρόλους, στερεότυπα και «αόρατες» ταυτότητες. Η Σούλα Κοέν δεν κέρδισε πρόσβαση επειδή θεωρήθηκε απειλή, αλλά ακριβώς επειδή δεν θεωρήθηκε. Και ίσως αυτό να είναι το πιο ισχυρό στοιχείο της ιστορίας της.
Η ιστορία στο τέλος: και άλλες αντίστοιχες περιπτώσεις
Η περίπτωση της Σούλα Κοέν δεν ήταν μοναδική. Ανήκει σε μια ευρύτερη, λιγότερο φωτισμένη παράδοση γυναικών που συνδέθηκαν με ισραηλινά δίκτυα πληροφοριών ή κατασκοπείας. Μία από τις πιο γνωστές είναι η Σάρα Άαρονσον, μορφή-σύμβολο του δικτύου NILI στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, που συνέλεγε πληροφορίες υπέρ των Βρετανών εναντίον της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και πέθανε έπειτα από βασανιστήρια, χωρίς να προδώσει το δίκτυό της. Αργότερα, σε εντελώς διαφορετική εποχή και επιχειρησιακό πεδίο, η Νοτιοαφρικανή Σίλβια Ράφαελ έγινε μία από τις πιο γνωστές γυναίκες πράκτορες της Μοσάντ, με δράση στο εξωτερικό και εμπλοκή στην περιβόητη υπόθεση του Λιλεχάμερ το 1973.
Αυτό που ενώνει αυτές τις ιστορίες δεν είναι μόνο η κατασκοπεία. Είναι το γεγονός ότι πίσω από μεγάλες γεωπολιτικές συγκρούσεις, πολέμους και μυστικές επιχειρήσεις, υπήρξαν γυναίκες που κινήθηκαν σε πεδία όπου η Ιστορία συχνά προτιμά να θυμάται μόνο άνδρες. Και η Σούλα Κοέν, η «γυναίκα του Ισραήλ στη Βηρυτό», παραμένει μία από τις πιο χαρακτηριστικές μορφές αυτής της αθέατης διαδρομής.
