ΑΠΟΣΤΟΛΗ – ΚΥΠΡΟΣ
Ο Πενταδάκτυλος δεσπόζει πάνω από τη Λευκωσία. Η γιγαντιαία τουρκική σημαία, χαραγμένη στο βουνό, είναι ορατή από σχεδόν κάθε σημείο της πόλης. Φαίνεται ακόμη και από το Συνεδριακό Κέντρο «Φιλοξενία», όπου στεγάζεται το Κέντρο Τύπου της Κυπριακής Προεδρίας του Συμβουλίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Είναι μια καθημερινή υπενθύμιση ότι στην Ευρωπαϊκή Ένωση εξακολουθούν να υπάρχουν πολίτες κράτους-μέλους που ζουν με τμήμα της χώρας τους υπό στρατιωτική κατοχή.
Σε αυτό το φόντο, και με τη διεθνή σκηνή να δοκιμάζεται από ταυτόχρονες κρίσεις από την Ουκρανία και τη Μέση Ανατολή έως την Ερυθρά Θάλασσα και τις εξελίξεις στο Ιράν, αλλά και από νέες γραμμές έντασης στις διατλαντικές σχέσεις, με αφορμή ακόμη και τη Γροιλανδία, η Κύπρος αντιλαμβάνεται πλέον διαφορετικά τον εαυτό της. Μέσω της προεδρίας της στο Συμβούλιο της ΕΕ για το επόμενο εξάμηνο, επιχειρεί να αρθρώσει έναν ρόλο που δεν περιορίζεται στη διαχείριση, αλλά αγγίζει τον ίδιο τον τρόπο με τον οποίο η Ευρώπη αντιλαμβάνεται την ασφάλεια και την αυτονομία της. Ξεπερνά παλιά ταμπού και μιλά ανοιχτά τόσο για τη θέλησή της να ενταχθεί στο ΝΑΤΟ όσο και για τη γεωγραφική της θέση, η οποία πλέον δεν τη περιορίζει, αλλά την ενδυναμώνει και μαζί της την Ευρωπαϊκή Ένωση.
Η προεδρία ως εθνική αποστολή – το πλαίσιο Χριστοδουλίδη
Αυτήν ακριβώς τη λογική περιέγραψε ο Πρόεδρος της Κυπριακής Δημοκρατίας, Νίκος Χριστοδουλίδης, σε δείπνο που παρέθεσε προς τους διαπιστευμένους ανταποκριτές διεθνών μέσων ενημέρωσης, μεταξύ των οποίων και η HuffPost στο Προεδρικό Μέγαρο. Για τη Λευκωσία, η ανάληψη της προεδρίας δεν αποτελεί μια τυπική θεσμική εναλλαγή, αλλά «εθνική αποστολή» και «εθνική προτεραιότητα», για την οποία η χώρα προετοιμάζεται εδώ και χρόνια.
Όπως τόνισε, για την Κυπριακή Δημοκρατία η ένταξη στην Ευρωπαϊκή Ένωση το 2004 υπήρξε η σημαντικότερη εξέλιξη στη σύγχρονη ιστορία της, μετά το 1960 και την ίδρυση του κράτους. Μια αντίληψη που, όπως σημείωσε, συμμερίζεται η συντριπτική πλειοψηφία της κυπριακής κοινωνίας.
Σε αυτό το πλαίσιο, η προεδρία αντιμετωπίζεται όχι ως ευκαιρία προβολής, αλλά ως ευθύνη.
Μονάδες μέτρησης
Ο Πρόεδρος υπογράμμισε ότι, ως μικρό κράτος-μέλος, η Κύπρος έχει τη δυνατότητα να θέτει ευκολότερα στην άκρη εθνικές ατζέντες και να λειτουργεί ως έντιμος διαμεσολαβητής, εστιάζοντας στο ευρωπαϊκό συμφέρον.
«Eίμαστε ένα από τα μικρότερα κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Και όταν ασκείς την προεδρία, νομίζω ότι αυτό είναι ένα πλεονέκτημα. Είναι πλεονέκτημα να είσαι ένα μικρό κράτος μέλος, γιατί πρώτα απ’ όλα, είναι πολύ εύκολο για εμάς να αφήσουμε στην άκρη τις εθνικές ατζέντες και να επικεντρωθούμε στην ευρωπαϊκή ατζέντα. Και είναι πολύ πιο εύκολο για ένα μικρό κράτος μέλος να είναι μια ειλικρινής κυβέρνηση.» είπε χαρακτηριστικά ο κ. Χριστοδουλίδης.
Ταυτόχρονα, ανέδειξε τη γεωγραφική ιδιαιτερότητα της χώρας, η οποία καθιστά την Κύπρο το κράτος-μέλος της ΕΕ που βρίσκεται πιο κοντά στη Μέση Ανατολή.
Οι αποστάσεις είναι αποκαλυπτικές: η Βηρυτός απέχει περίπου 18 λεπτά πτήσης, το Τελ Αβίβ μισή ώρα, η Ιορδανία 35 λεπτά, η Δαμασκός περίπου 20 λεπτά και η Αίγυπτος λιγότερο από μία ώρα. Μια εγγύτητα που δεν είναι απλώς γεωγραφική, αλλά πολιτική και επιχειρησιακή πραγματικότητα για την Ευρωπαϊκή Ένωση.
Ομως ο Κύπριος Πρόεδρος αφού παρέθεσε αυτά τα στοχεία υπενθύμισε ότι η Κύπρος είναι το μόνο κράτος-μέλος της ΕΕ που τελεί υπό ξένη κατοχή. Ένα γεγονός που, όπως σημείωσε, της επιτρέπει να κατανοεί σε βάθος τι σημαίνει εισβολή, απώλεια εδάφους και παραβίαση του διεθνούς δικαίου και καθιστά για τη Λευκωσία αδιαπραγμάτευτη την ευρωπαϊκή στήριξη προς την Ουκρανία.
Ο Πρόεδρος έκανε, τέλος, λόγο για μια Κύπρο που δεν είναι πλέον «μονοθεματικό» κράτος-μέλος, δηλαδή με μόνο θέμα την Τουρκία, αλλά διαθέτει σαφή ευρωπαϊκό και δυτικό προσανατολισμό, οικονομική αξιοπιστία και την πολιτική ωριμότητα να συμβάλει σε μια συζήτηση για μια πιο αυτόνομη Ευρωπαϊκή Ένωση. Μια αυτονομία που, όπως διευκρίνισε, δεν ταυτίζεται με αποκοπή από τους συμμάχους.
Ο κόσμος αλλάζει και μαζί και η Κύπρος
Πίσω από τις δημόσιες τοποθετήσεις, φαίνετα η στρατηγική ανάγνωση που διατρέχει την κυπριακή προεδρία είναι σαφής: η ευρωπαϊκή αυτονομία δεν προβάλλεται ως ιδεολογικό πρόταγμα, αλλά ως αναγκαστική ωρίμανση σε ένα περιβάλλον πολλαπλών εξαρτήσεων. Ο κ. Χριστοδουλίδης δεν έχει αρνηθεί ότι θα ήθελε να δει την ένταξη της χώρας του στο ΝΑΤΟ όμως αυτό δεν τον περιορίζει να μιλάει για μια ευρώπη κυρίαρχη προκειμένου να ανταπεξέλθει στα νέα διεθνή γεωπολιτικά δεδομένα.
Η Ευρώπη παραμένει εξαρτημένη, στην άμυνα και την ασφάλεια, από τις Ηνωμένες Πολιτείες, όπως όλοι διαπιστώνουν και τονίζουν αξιωματούχοι της ΕΕ και αναλυτές. Εξακολουθεί να κουβαλά ενεργειακές τρωτότητες και να βασίζεται σε κρίσιμες πρώτες ύλες από την Κίνα. Την ίδια στιγμή, βρίσκεται αντιμέτωπη με μια Ουάσιγκτον λιγότερο προβλέψιμη, μια Ρωσία που αξιοποιεί υβριδικές απειλές και μια Κίνα με αυξανόμενη οικονομική και γεωπολιτική ισχύ.
Σε αυτό το περιβάλλον, η ενίσχυση της ευρωπαϊκής αυτονομίας στην άμυνα, στην ασφάλεια, στην ανταγωνιστικότητα, στην ενέργεια και στην καινοτομία, παρουσιάζεται και όχι μόνο από την Κύπρο, ως προϋπόθεση για να μπορέσει η ΕΕ να έχει γεωπολιτικό ρόλο και να συνομιλεί από θέση ισχύος. Και αυτό δεν σημαίνει ρήξη με τις Ηνωμένες Πολιτείες. Αντιθέτως, υποστηρίζεται η ανάγκη επικοινωνίας και σθεναρής υπεράσπισης των ευρωπαϊκών θέσεων χωρίς να κόβονται γέφυρες. Όμως εάν η ΕΕ δεν προχωρήσει στην αυτονόμησή της τότε δεν θα καταστεί εφικτό να υπάρξει ισότιμη και αξιόπιστη διατλαντική σχέση.
Η ίδια λογική διαπερνά και την προσέγγιση απέναντι σε νέες εστίες έντασης. Είτε πρόκειται για την Ερυθρά Θάλασσα και τις επιπτώσεις στη ναυτιλία, είτε για το Ιράν και τον κίνδυνο γενικευμένης αποσταθεροποίησης, το μήνυμα που μεταφέρεται είναι ότι, όποια εξέλιξη κι αν υπάρξει, το κόστος πολιτικό, οικονομικό, μεταναστευτικό, θα το πληρώσει πρώτα η Ευρώπη.
«Ευνοημένοι της Γεωγραφίας»
Ακριβώς αυτή τη μετάφραση του πολιτικού πλαισίου σε καθημερινή διπλωματική και γεωπολιτική πράξη ανέπτυξε νωρίτερα την Τετάρτη και ο Υπουργός Εξωτερικών, Κωνσταντίνος Κόμπος, κατά την ενημέρωση των διαπιστευμένων ανταποκριτών στο Συνεδριακό Κέντρο «Φιλοξενία».
Για την Κύπρο, όπως σημείωσε, η γεωγραφική θέση δεν επιτρέπει «την πολυτέλεια να είναι εκτός υπηρεσίας». Το κράτος-μέλος της ΕΕ που βρίσκεται πιο κοντά σε πολλές από τις κρίσεις της ευρύτερης περιοχής δεν έχει την επιλογή της απόστασης.
Η εγγύτητα αυτή δεν είναι θεωρητική. Μεταφράζεται σε άμεση κατανόηση των εξελίξεων και των επιπτώσεών τους για την ευρωπαϊκή ασφάλεια, τη σταθερότητα και τη διεθνή ναυτιλία. Οι συνέπειες γίνονται αισθητές σε πραγματικό χρόνο είτε στη θαλάσσια ασφάλεια, είτε στις μεταναστευτικές ροές, είτε στην οικονομία.
Στο ίδιο πλαίσιο, ο Υπουργός ανέδειξε, όπως και ο κ. Χριστοδουλίδης, τις στρατηγικές σχέσεις της Κύπρου με χώρες του αραβικού κόσμου, όπως η Αίγυπτος, η Ιορδανία και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, καθώς και τη στενή συνεργασία με το Ισραήλ. Σχέσεις που, όπως τόνισε, δεν είναι συγκυριακές αλλά αποτέλεσμα γεωγραφίας, ιστορίας και πολιτικής ωριμότητας.
Ιράν, Γάζα και ανθρωπιστική ευθύνη
Ο Υπουργός Εξωτερικών δεν έκρυψε την ανησυχία της Λευκωσίας για τις εξελίξεις στο Ιράν, κάνοντας λόγο για μια εξαιρετικά σύνθετη εξίσωση που περιλαμβάνει την εσωτερική καταστολή, το πυρηνικό πρόγραμμα και τη στρατιωτική δραστηριότητα της Τεχεράνης στην ευρύτερη περιοχή. Μια κατάσταση που μπορεί εύκολα να ξεφύγει από τον έλεγχο και να οδηγήσει σε γενικευμένη αποσταθεροποίηση.
Σε αυτό το περιβάλλον, η Κύπρος επιδιώκει να διατηρεί τη Μέση Ανατολή ψηλά στην ευρωπαϊκή ατζέντα, όχι μόνο ως πεδίο κρίσεων αλλά και ως περιοχή πολιτικού και οικονομικού δυναμικού. Σε αυτή τη λογική εντάσσονται και πρωτοβουλίες με σαφές ανθρωπιστικό αποτύπωμα, όπως ο θαλάσσιος διάδρομος βοήθειας προς τη Γάζα.
Η γεωγραφία, σύμφωνα με τον Υπουργό, δεν αξιοποιείται παθητικά αλλά μετατρέπεται σε πολιτική πρωτοβουλία. Αναφερόμενος στη θαλάσσια ανθρωπιστική προσπάθεια για τη Γάζα, ξεκαθάρισε ότι δεν πρόκειται για απλή διευκόλυνση σχεδιασμών τρίτων, αλλά για πρόταση που έθεσε η ίδια η Κυπριακή Δημοκρατία. Οι απευθείας αποστολές ανθρωπιστικής βοήθειας που προηγήθηκαν αποτέλεσαν εξαίρεση στον ναυτικό αποκλεισμό και προσέδωσαν σαφή πολιτική διάσταση στην πρωτοβουλία.
Ερυθρά Θάλασσα, Χούθι και άνισες επιπτώσεις
Ιδιαίτερη αναφορά έκανε ο κ. Κόμπος στην κατάσταση στην Ερυθρά Θάλασσα, την οποία χαρακτήρισε ζήτημα με άμεσο και σοβαρό αντίκτυπο για την Ευρωπαϊκή Ένωση. Οι επιπτώσεις στη διεθνή ναυτιλία δεν είναι ομοιόμορφες.
Ο «παράγοντας φόβου» επηρεάζει τα δρομολόγια και τα ασφάλιστρα ακόμη και όταν επιθέσεις δεν πραγματοποιούνται, αυξάνοντας το συνολικό κόστος μεταφοράς. Ταυτόχρονα, τα ευρωπαϊκά πλοία αντιμετωπίζουν διαφορετικό επίπεδο κινδύνου σε σύγκριση με πλοία ρωσικών ή κινεζικών συμφερόντων, γεγονός που συνδέεται άμεσα με το καθεστώς κυρώσεων.
Σε αυτό το πλαίσιο, ο Υπουργός επισήμανε την ανάγκη πιο συλλογικής και συνεκτικής ευρωπαϊκής αντιμετώπισης, υπογραμμίζοντας το παράδοξο ότι οι Χούθι δεν περιλαμβάνονται στον κατάλογο τρομοκρατικών οργανώσεων.
Κυπριακά πλήγματα σε ρωσικές εταιρείες
Απαντώντας σε ερωτήσεις για την Ουκρανία, ο κ. Κόμπος ήταν κατηγορηματικός ότι παραμένει η κορυφαία προτεραιότητα της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Υπενθύμισε τις κοινές εμπειρίες χωρών που έχουν βιώσει εισβολή και τόνισε ότι ο ρόλος της Κυπριακής Προεδρίας είναι να διευκολύνει και να εδραιώσει τις συλλογικές αποφάσεις της Ένωσης.
Σε ό,τι αφορά τη Ρωσία, ξεκαθάρισε ότι δεν είναι ώρα για αλλαγή δομής στη διαχείριση των σχέσεων με τη Μόσχα.
Παράλληλα, ανέδειξε τη στάση της Κύπρου στην εφαρμογή των κυρώσεων, παρουσιάζοντας συγκεκριμένα στοιχεία: έως τον Ιανουάριο του 2025 είχαν παγώσει περιουσιακά στοιχεία ύψους 901 εκατ. ευρώ από επενδυτικές εταιρείες, 307 εκατ. ευρώ από παρόχους διοικητικών υπηρεσιών και 90 εκατ. ευρώ από άλλες οντότητες. Την περίοδο 2018–2023 τερματίστηκαν 42.728 εταιρείες-κελύφη και έκλεισαν 125.782 τραπεζικοί λογαριασμοί, ενώ οι ρωσικές καταθέσεις μειώθηκαν κατά 87% την περίοδο 2015–2024, αντιστοιχώντας πλέον μόλις στο 1,5% του συνόλου.
ΝΑΤΟ, ρεαλισμός και ευρωπαϊκή ευθύνη
Τέλος, αναφερόμενος στη σχέση της Κύπρου με το ΝΑΤΟ, ο Υπουργός Εξωτερικών ξεκαθάρισε ότι η λεγόμενη ουδετερότητα της χώρας δεν αποτελεί συνταγματική επιλογή αλλά ιστορικά διαμορφωμένη κατάσταση. Η Κύπρος επιδιώκει την ένταξή της στη Συμμαχία, αναγνωρίζοντας τα εμπόδια, που ακούν στο όνομα Τουρκία, χωρίς όμως να αναστέλλει την ενίσχυση της άμυνας και της αποτρεπτικής της ικανότητας.
Ακόμη και χωρίς θεσμική συμμετοχή στο ΝΑΤΟ, ο σχεδιασμός της Κυπριακής Δημοκρατίας κινείται στη λογική, τα πρότυπα και τις επιχειρησιακές πρακτικές της Συμμαχίας. Πρόκειται για έναν ρεαλιστικό σχεδιασμό ασφάλειας που δεν στρέφεται εναντίον τρίτων και συνδέεται άμεσα με τη συμβολή της Κύπρου στην ευρωπαϊκή ασφάλεια, όπως δήλωσε προ ημερών και ο υπουργός Άμυνας της Κύπρου.
Την ώρα λοιπόν που η Ευρωπαϊκή Ένωση αναζητά ρόλο σε έναν ασταθή κόσμο, η κυπριακή προεδρία επιχειρεί να μετατρέψει τη γεωγραφική έκθεση της σε πολιτική ευθύνη και να υπενθυμίσει ότι, για ορισμένα κράτη-μέλη στα ανατολικά σύνορα της Ένωσης, η ασφάλεια της Ευρώπης δεν είναι αφηρημένη έννοια, αλλά καθημερινή εμπειρία.
