Ο Άρης δεν ήταν πάντα ο ξηρός, αφιλόξενος κόσμος που γνωρίζουμε σήμερα. Ενδείξεις από αποστολές και γεωλογικά δεδομένα δείχνουν ότι κάποτε φιλοξενούσε άφθονο υγρό νερό, ίσως ακόμη και εκτεταμένους ωκεανούς. Παρ’ όλα αυτά, το πού κατέληξε αυτό το νερό παραμένει ένα από τα μεγαλύτερα ανοιχτά ερωτήματα της σύγχρονης πλανητικής επιστήμης.
Η περίοδος κατά την οποία θεωρείται ότι υπήρχε υγρό νερό στον Άρη, περίπου από 4,5 έως 3,7 δισεκατομμύρια χρόνια πριν, είναι γνωστή ως Νοαχιανή Περίοδος. Σύμφωνα με τις καλύτερες διαθέσιμες εκτιμήσεις, τότε υπήρχε αρκετό νερό ώστε να καλύψει ολόκληρο τον πλανήτη με έναν ωκεανό βάθους 150 έως 250 μέτρων.
Ωστόσο, όταν οι επιστήμονες επιχείρησαν να υπολογίσουν πόσο νερό χάθηκε από τότε μέχρι σήμερα, τα αποτελέσματα δεν «βγαίνουν». Οι γνωστοί μηχανισμοί απώλειας νερού όπως η διαφυγή στην ατμόσφαιρα και στο διάστημα φαίνεται να εξηγούν μόνο ένα μικρό μέρος της αρχικής ποσότητας. Σήμερα, το νερό που παραμένει στον Άρη, κυρίως με τη μορφή πάγου και ενυδατωμένων ορυκτών, αντιστοιχεί σε έναν παγκόσμιο ωκεανό βάθους περίπου 30 μέτρων.
Αυτό δημιουργεί μια εμφανή αντίφαση. Ακόμη και με τα πιο ακραία σενάρια υπολογισμών, ένα μεγάλο ποσοστό νερού παραμένει «αγνοούμενο». Οι επιστήμονες εκτιμούν ότι κάτι σημαντικό λείπει από την κατανόηση των διεργασιών που διαμόρφωσαν την εξέλιξη του πλανήτη.
Μεταξύ των πιθανών εξηγήσεων είναι το ενδεχόμενο μεγαλύτερης απώλειας νερού στο διάστημα απ’ ό,τι πιστευόταν μέχρι τώρα, η ύπαρξη άγνωστων αποθεμάτων πάγου στο υπέδαφος ή ακόμη και λανθασμένες παραδοχές σχετικά με τις αλληλεπιδράσεις μεταξύ ατμόσφαιρας και πολικών πάγων. Δεν αποκλείεται επίσης διαφορετικές πηγές και μηχανισμοί να έχουν αλληλεπιδράσει με τρόπους που δεν έχουν ακόμη κατανοηθεί.
Παράλληλα, νέες προσεγγίσεις αμφισβητούν την παραδοσιακή εικόνα ενός Άρη με σταθερή παρουσία νερού για μεγάλα χρονικά διαστήματα. Ορισμένοι ερευνητές προτείνουν ότι το νερό εμφανιζόταν σε σύντομα επεισόδια, με βροχοπτώσεις που εναλλάσσονταν με μακρές περιόδους ξηρασίας. Αυτό υποδηλώνει έναν υδρολογικό κύκλο πολύ διαφορετικό από εκείνον της Γης.
Άλλες μελέτες αφήνουν ανοιχτό το ενδεχόμενο να υπάρχει σήμερα περισσότερο νερό στον Άρη απ’ όσο έχει μέχρι στιγμής εντοπιστεί. Αν ισχύει, τότε σημαντικά αποθέματα μπορεί να παραμένουν κρυμμένα κάτω από την επιφάνεια.
Η αποκάλυψη της πλήρους ιστορίας του νερού στον Άρη δεν αφορά μόνο το παρελθόν του πλανήτη, αλλά και το κατά πόσο θα μπορούσε κάποτε να φιλοξενήσει ζωή. Οι επιστήμονες συμφωνούν ότι η απάντηση δεν θα έρθει μόνο μέσα από θεωρητικά μοντέλα, αλλά θα απαιτήσει πιο άμεση εξερεύνηση.
Μέχρι να καταστεί εφικτή μια επανδρωμένη αποστολή, η πρόοδος θα συνεχίσει να βασίζεται σε δεδομένα από ρομποτικές αποστολές και δορυφόρους, με κάθε νέο εύρημα να φωτίζει λίγο περισσότερο ένα από τα μεγαλύτερα μυστήρια του ηλιακού μας συστήματος.
Νερό στον Άρη
Η ιδέα ότι υπάρχει νερό στον Άρης υπήρχε ήδη πριν αρχίσουν τα διαστημικά ταξίδια. Από παλιά, οι επιστήμονες με τηλεσκόπια έβλεπαν άσπρους πάγους στους πόλους και σύννεφα, και πίστευαν ότι αυτό σημαίνει πως υπάρχει νερό. Ο αστρονόμος Ουίλιαμ Χέρσελ το 1784 σκέφτηκε ότι ο Άρης ίσως μοιάζει με τη Γη και θα μπορούσε να έχει παρόμοιες συνθήκες ζωής.
Το 1971, το διαστημόπλοιο Μάρινερ 9 άλλαξε όσα ξέραμε. Έστειλε εικόνες που έδειχναν τεράστιες κοιλάδες, σαν να είχαν δημιουργηθεί από νερό που έρεε δυνατά. Φάνηκε ότι στο παρελθόν υπήρχαν ποτάμια και ίσως βροχές, αφού βρέθηκαν πολλά δίκτυα από μικρά ρυάκια, κυρίως στο νότιο μέρος του πλανήτη. Μέχρι το 2010 είχαν εντοπιστεί περίπου 40.000 τέτοιες κοιλάδες.
Οι επιστήμονες ξεχωρίζουν δύο βασικούς τύπους αυτών των σχηματισμών: τους διακλαδισμένους, που μοιάζουν με δίκτυα ποταμών στη Γη, και τους μεγάλους, ευθείς δρόμους νερού που δημιουργήθηκαν από δυνατές ροές. Υπάρχουν επίσης και μικρότερα, πιο νέα κανάλια που ίσως σχηματίστηκαν από λιώσιμο πάγου.
Έρευνες έδειξαν ότι στον Άρη υπήρχαν και λίμνες, ακόμα και κοντά στον ισημερινό. Αυτό σημαίνει ότι για κάποιο χρονικό διάστημα ο πλανήτης ήταν πιο ζεστός. Πιθανές αιτίες ήταν τα ηφαίστεια, οι πτώσεις μετεωριτών ή αλλαγές στην τροχιά του, που ζέσταναν την ατμόσφαιρα και έλιωσαν τον πάγο. Όταν οι λίμνες γέμιζαν, το νερό έτρεχε προς χαμηλότερα σημεία και σχημάτιζε νέες λίμνες.
Αυτές οι αποξηραμένες λίμνες είναι πολύ σημαντικές σήμερα, γιατί μπορεί να κρύβουν στοιχεία ότι κάποτε υπήρξε ζωή στον Άρη.
Τον Μάιο του 2016, νέες έρευνες έδωσαν στοιχεία ότι ίσως στον Άρης υπήρχε κάποτε ένας μεγάλος ωκεανός. Οι επιστήμονες μελέτησαν μια περιοχή που λέγεται Ισμήνεια Λίμνη και πιστεύουν ότι η επιφάνειά της άλλαξε εξαιτίας δύο πολύ δυνατών τσουνάμι.
Τα τσουνάμι αυτά δημιουργήθηκαν όταν αστεροειδείς έπεσαν μέσα στον ωκεανό. Οι συγκρούσεις ήταν τόσο ισχυρές που άνοιξαν κρατήρες περίπου 30 χιλιομέτρων. Το πρώτο τσουνάμι ήταν πολύ δυνατό και μετέφερε τεράστιες πέτρες, στο μέγεθος αυτοκινήτων ή και μικρών σπιτιών. Όταν τα νερά υποχώρησαν, άφησαν πίσω τους κανάλια και άλλαξαν τη θέση των βράχων.
Το δεύτερο τσουνάμι έγινε αργότερα, όταν η στάθμη του ωκεανού είχε πέσει περίπου 300 μέτρα. Αυτή τη φορά μετακινήθηκαν και μεγάλοι όγκοι πάγου, που κατέληξαν σε κοιλάδες.
Οι επιστήμονες υπολογίζουν ότι τα κύματα μπορεί να έφταναν κατά μέσο όρο τα 50 μέτρα ύψος, αλλά σε κάποιες περιπτώσεις ίσως ήταν από 10 μέχρι και 120 μέτρα. Οι προσομοιώσεις δείχνουν ότι τέτοιες μεγάλες συγκρούσεις ίσως συνέβαιναν κάθε 30 εκατομμύρια χρόνια.
Όλα αυτά οδηγούν στο συμπέρασμα ότι στον βόρειο Άρη ίσως υπήρχε ένας τεράστιος ωκεανός πριν από εκατομμύρια χρόνια. Ωστόσο, κάποιοι επιστήμονες διαφωνούν, γιατί δεν έχουν βρεθεί καθαρές ακτογραμμές. Ίσως όμως αυτές καταστράφηκαν από τα ίδια τα τσουνάμι.
Οι περιοχές που μελετήθηκαν ήταν η Χρυσή Πεδιάδα και η Γαία Αραβία, ενώ τα τσουνάμι επηρέασαν και γειτονικές περιοχές όπως η Ακιδαλία Θάλασσα.
Με πληροφορίες από New Scientist / hou.usra.edu
