Η νίκη του Πέτερ Μαγιάρ στην Ουγγαρία δεν συνιστά μια απλή εκλογική ανατροπή. Είναι ένα πολιτικό σοκ ευρωπαϊκών διαστάσεων. Ο άνθρωπος που μέχρι χθες παρουσιαζόταν ως ο πιο ανθεκτικός εκφραστής της «ανελεύθερης δημοκρατίας» στην Ευρώπη, ο Βίκτορ Όρμπαν, ηττήθηκε έπειτα από 16 χρόνια κυριαρχίας με τρόπο που τα μεγάλα διεθνή μέσα περιγράφουν ως εκκωφαντικό, ιστορικό και ταπεινωτικό για το σύστημα εξουσίας που ο ίδιος έχτισε. Και αυτό ακριβώς είναι το πιο βαρύ πολιτικό συμπέρασμα της αναμέτρησης: ότι ακόμη και τα πιο σφιχτά ελεγχόμενα καθεστώτα, όταν αρχίσουν να φοβίζουν περισσότερο απ’ όσο πείθουν, μπορούν να καταρρεύσουν απότομα.
Κατά το CNN, «ο λόγος που η εκστρατεία του Όρμπαν εστίασε τόσο πολύ στην εξωτερική πολιτική ήταν η κακή εικόνα του στο εσωτερικό. Αυτό είναι ένα ακόμη μάθημα από την ήττα του Όρμπαν: ο λαϊκισμός βασίζεται στη διαρκή αντιπαράθεση και χρειάζεται συνεχώς εχθρούς. Ο Όρμπαν βρήκε πολλούς: ΜΚΟ, φιλελεύθερα πανεπιστήμια, τον Τζορτζ Σόρος, το ΛΟΑΤΚΙ κίνημα, την Ευρωπαϊκή Ένωση. Όμως κάποια στιγμή οι «εχθροί» τελειώνουν. Μεγάλο μέρος της εκστρατείας του στόχευσε την Ουκρανία. Η Βουδαπέστη γέμισε με αφίσες του προέδρου Βολοντίμιρ Ζελένσκι με συνθήματα όπως «Κίνδυνος!» και «Μην τον αφήσετε να γελάσει τελευταίος».
Χωρίς ισχυρή οικονομία ή αποτελεσματικό σύστημα υγείας, η εκστρατεία του προσπάθησε να τρομοκρατήσει τους ψηφοφόρους, παρουσιάζοντας το Fidesz ως τη «ασφαλή επιλογή». Όπως είπε ο Κράστεφ, το να παρουσιάζεται η Ουκρανία ως κύρια απειλή για την ουγγρική κυριαρχία κατέληξε να φαίνεται κωμικό.
Απέναντι σε αυτές τις αόριστες απειλές, ο Μαγιάρ αρκέστηκε να δείξει την εσωτερική κατάσταση της χώρας, η οποία δεν ικανοποιούσε τους Ούγγρους.»
«Το τέλος ενός λαϊκιστή»
Για χρόνια ο Όρμπαν εμφανιζόταν ως ο ηγέτης που είχε βρει τη φόρμουλα της διαρκούς επιβίωσης: έλεγχος θεσμών, πίεση στα μέσα ενημέρωσης, ιδεολογική πόλωση, επίκληση της εθνικής κυριαρχίας, κατασκευή εσωτερικών και εξωτερικών εχθρών. Οι διεθνείς αναλύσεις συμφωνούν ότι η ήττα του δεν ήρθε επειδή ξαφνικά χάθηκε αυτή η μηχανή, αλλά επειδή έπαψε να παράγει πολιτικό αποτέλεσμα. Ο Guardian μιλά ανοιχτά για το τέλος μιας 16ετούς δεξιάς λαϊκιστικής κυριαρχίας που είχε διαβρώσει τους δημοκρατικούς ελέγχους, ενώ το Reuters περιγράφει την αναμέτρηση ως την πτώση του πιο εμβληματικού ευρωπαίου εκπροσώπου της «ανελεύθερης δημοκρατίας». Το AP, ακόμη πιο ωμά, παρουσιάζει την εξέλιξη ως «ευρωπαϊκό εκλογικό σεισμό».
Το μέγεθος της ήττας κάνει την εικόνα ακόμη πιο συντριπτική για τον Όρμπαν. Η παράταξη του Μαγιάρ, το Tisza, εξασφάλισε 138 από τις 199 έδρες, δηλαδή πλειοψηφία δύο τρίτων, ενώ το Fidesz περιορίστηκε στις 55. Η συμμετοχή κινήθηκε σε ιστορικά υψηλά επίπεδα, κοντά στο 80%, στοιχείο που διεθνώς ερμηνεύεται όχι απλώς ως έντονο ενδιαφέρον, αλλά ως μαζική κοινωνική απαίτηση για αλλαγή. Αυτό δεν ήταν μια στενή ήττα· ήταν συντριβή. Δεν ήταν μια φθορά εξουσίας· ήταν απονομιμοποίηση ενός ολόκληρου πολιτικού μοντέλου.
Ο μεγάλος θριαμβευτής αυτής της στιγμής, ο Πέτερ Μαγιάρ, δεν ήρθε απ’ έξω. Και ακριβώς γι’ αυτό αποδείχθηκε τόσο επικίνδυνος για τον Όρμπαν. Πρώην άνθρωπος του συστήματος, γνώριζε τον μηχανισμό εξουσίας από μέσα και μπόρεσε να μιλήσει σε ένα κοινό που η παραδοσιακή αντιπολίτευση δεν είχε ποτέ καταφέρει να προσεγγίσει. Το AP και το El País σημειώνουν ότι ο Μαγιάρ κατάφερε να ενώσει ένα ιδεολογικά ετερόκλητο ακροατήριο, από κεντρώους και φιλοευρωπαίους μέχρι συντηρητικούς ψηφοφόρους που είχαν κουραστεί από τη διαφθορά, την αλαζονεία και τη στασιμότητα. Ο Le Monde επισημαίνει ότι πολλοί Ούγγροι δεν τον είδαν ως «μεσσία», αλλά ως τον μόνο άνθρωπο που μπορούσε πράγματι να γκρεμίσει το σύστημα εκ των έσω.
Στρατηγική η αποτυχία Όρμπαν
Η αποτυχία του Όρμπαν δεν ήταν μόνο πολιτική. Ήταν και στρατηγική. Η προεκλογική του εκστρατεία επένδυσε για ακόμη μία φορά στον φόβο: στην Ουκρανία, στις Βρυξέλλες, στους ξένους, στις «ελίτ», στη διαρκή αίσθηση απειλής. Διεθνή μέσα κατέγραψαν ότι ο Όρμπαν επιχείρησε να κάνει την Ουκρανία κεντρικό φόβητρο της καμπάνιας, ακόμα και με επιθετική προπαγάνδα και στοχοποίηση του Βολοντίμιρ Ζελένσκι. Όμως αυτή τη φορά το χαρτί δεν έπιασε. Για μεγάλα τμήματα της ουγγρικής κοινωνίας, η εικόνα μιας κυβέρνησης που ζητούσε ξανά και ξανά ψήφο σωτηρίας από υποτιθέμενους εχθρούς έμοιαζε αποκομμένη από την πραγματική ζωή: το ακριβό σούπερ μάρκετ, τα πιεσμένα νοικοκυριά, τα προβλήματα στην υγεία, τη γενικευμένη κόπωση από την αλαζονεία της εξουσίας.
Εδώ βρίσκεται και η ουσία της βροντώδους ήττας του. Ο Όρμπαν έχασε επειδή προσπάθησε να κερδίσει με τα όπλα του χθες σε μια κοινωνία που είχε περάσει πια στο αύριο. Το Reuters υπογραμμίζει ότι η οικονομική στασιμότητα, ο πληθωρισμός, η διαφθορά και η φθορά της εξουσίας βάρυναν περισσότερο από τις ιδεολογικές εκστρατείες τρόμου. Το Le Monde γράφει ευθέως ότι η οικονομική πολιτική του Όρμπαν οδήγησε τη χώρα σε αδιέξοδο, δείχνοντας πως ο εθνικολαϊκισμός, όταν διαβρώνεται από πελατειακές δομές και διαφθορά, παράγει τελικά στασιμότητα και όχι δύναμη. Το El País μιλά για 16 χρόνια αυταρχικής εκτροπής και διαφθοράς που έφτασαν στο όριό τους.
Τι γράφουν οι γερμανικές εφημερίδες
Αυτό ακριβώς κατέγραψαν με διαφορετικές λέξεις και τα γερμανικά μέσα. Το Der Spiegel μίλησε για «το τέλος του αυταρχικού ηγέτη», περιγράφοντας τον Όρμπαν ως πρότυπο για τη διεθνή δεξιά λαϊκιστική σκηνή και τη συντριβή του ως στιγμή αποκαθήλωσης. Η Die Zeit χαρακτήρισε τη νίκη Μαγιάρ τομή για την Ουγγαρία και την Ευρώπη, αλλά ταυτόχρονα προειδοποίησε ότι ένας αληθινός συστημικός μετασχηματισμός δεν θα είναι εύκολος. Η Süddeutsche Zeitung στάθηκε στην «ονειρική νίκη» του Μαγιάρ και στη μεταβολή των πολιτικών ισορροπιών στην Ευρώπη. Με άλλα λόγια, η γερμανική ανάγνωση δεν είδε απλώς μια κυβερνητική αλλαγή, αλλά την πτώση ενός ολόκληρου προτύπου εξουσίας.
Γαλλικά και ισπανικά ΜΜΕ
Ανάλογη είναι και η εικόνα στον γαλλικό και ισπανικό Τύπο. Το Le Monde περιγράφει τη νίκη του Μαγιάρ ως «επιστροφή στην Ευρώπη», δίνοντας έμφαση στο γεγονός ότι η ουγγρική κοινωνία γύρισε την πλάτη στη χρόνια δημοκρατική οπισθοδρόμηση και στην απομόνωση από τον ευρωπαϊκό πυρήνα. Το El País παρουσιάζει τον Όρμπαν ως σύμβολο υπερεθνικισμού, σύμμαχο του Πούτιν και του Τραμπ, η πτώση του οποίου λειτουργεί ως ανακούφιση για την ΕΕ και ως πλήγμα για τη διεθνή ακροδεξιά. Δεν είναι τυχαίο ότι πολλοί ευρωπαίοι ηγέτες έσπευσαν να ερμηνεύσουν το αποτέλεσμα σχεδόν ως γεωπολιτική αποκατάσταση της Ουγγαρίας.
Τουρκικός και ισραηλινός Τύπος
Ακόμη πιο αποκαλυπτική είναι η ανάγνωση από μέσα ενημέρωσης εκτός του στενού ευρωπαϊκού πυρήνα. Η Hürriyet Daily News στην Τουρκία τόνισε ότι η ήττα του Όρμπαν στερεί από τον Βλαντίμιρ Πούτιν τον πιο πρόθυμο συνομιλητή του μέσα στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Η Daily Sabah υπογράμμισε ότι η πτώση του αποτελεί πλήγμα για τους συμμάχους του στη Ρωσία αλλά και για το στρατόπεδο Τραμπ στις ΗΠΑ. Στο Ισραήλ, η Jerusalem Post στάθηκε στο σαφές στοιχείο της παραδοχής της ήττας από τον ίδιο τον Όρμπαν, ενώ η Haaretz μίλησε για «στιγμή-έπος» και εκλογή-ορόσημο. Είναι εντυπωσιακό ότι τόσο διαφορετικά μιντιακά περιβάλλοντα, με συχνά αποκλίνοντες ιδεολογικούς φακούς, συγκλίνουν στην ίδια βασική διαπίστωση: ότι πρόκειται για στρατηγική και ιστορική ήττα του Όρμπαν.
Συμπέρασμα
Η διεθνής ανάγνωση της νίκης Μαγιάρ δεν είναι αγιογραφική. Ο Guardian, το Reuters, το AP, η Die Zeit και το Le Monde επισημαίνουν ότι ο νέος νικητής κληρονομεί ένα κράτος βαθιά διαβρωμένο από τη μακρά κυριαρχία του Fidesz. Θεσμοί, δικαιοσύνη, δημόσια διοίκηση, κρατικός μηχανισμός, μιντιακό τοπίο: τίποτα από αυτά δεν αλλάζει από τη μια μέρα στην άλλη. Η μεγάλη νίκη του Μαγιάρ δημιουργεί δυνατότητες, δεν εγγυάται αυτομάτως τη δημοκρατική αποκατάσταση. Κι όμως, αυτό δεν μειώνει το πολιτικό γεγονός. Αντιθέτως, το μεγεθύνει: γιατί δείχνει ότι οι Ούγγροι ψηφοφόροι δεν ψήφισαν απλώς έναν νέο πρωθυπουργό, αλλά εξέφρασαν βούληση εξόδου από μια ολόκληρη εποχή.
Στην πραγματικότητα, η ουγγρική κάλπη έστειλε ένα ευρύτερο μήνυμα προς όλη την Ευρώπη. Ότι ο αυταρχικός λαϊκισμός δεν είναι άτρωτος. Ότι η διαρκής κατασκευή εχθρών φθείρεται όταν δεν συνοδεύεται από απτά αποτελέσματα για την κοινωνία. Ότι η επίκληση της εθνικής σωτηρίας παύει να συγκινεί όταν τα νοσοκομεία, οι μεταφορές, οι μισθοί και η καθημερινότητα δεν πείθουν. Και ότι ακόμη και η πιο καλοκουρδισμένη προπαγανδιστική μηχανή κάποια στιγμή χάνει την επαφή με την κοινωνική αλήθεια. Ο Όρμπαν δεν έχασε μόνο από τον Μαγιάρ. Έχασε από τη συσσωρευμένη κόπωση μιας κοινωνίας που αρνήθηκε να συνεχίσει να ζει μέσα στο ίδιο πολιτικό σενάριο του φόβου.
Και γι’ αυτό η ήττα του είναι τόσο βροντώδης. Επειδή δεν πρόκειται για μια απλή κυβερνητική εναλλαγή, αλλά για την κατάρρευση του μύθου του «ανίκητου Όρμπαν». Για 16 χρόνια παρουσιαζόταν ως ο άνθρωπος που μπορούσε να λυγίζει θεσμούς, να ελέγχει το παιχνίδι, να επιβάλλει
