Επιστήμονες αποκάλυψαν πρόσφατα στοιχεία για τον αρχαιότερο γνωστό χάρτη του νυχτερινού ουρανού, ο οποίος πιστεύεται ότι δημιουργήθηκε πριν από περισσότερα από 2.000 χρόνια από τον διάσημο αρχαίο Έλληνα αστρονόμο Ίππαρχο. Η ανακάλυψη έγινε χάρη σε σύγχρονες τεχνολογίες σάρωσης που αποκάλυψαν κείμενα κρυμμένα μέσα σε ένα μεσαιωνικό χειρόγραφο, το οποίο για αιώνες έκρυβε κάτω από το ορατό κείμενο έναν χαμένο αστρονομικό κατάλογο.
Ο αρχαιότερος χάρτης των άστρων
Ο χάρτης θεωρείται έργο του Ίππαρχου, ενός από τους σημαντικότερους αστρονόμους της αρχαιότητας, που έζησε περίπου μεταξύ 190 και 120 π.Χ.. Ο Ίππαρχος θεωρείται ο πρώτος αστρονόμος στον δυτικό κόσμο που προσπάθησε να δημιουργήσει έναν συστηματικό κατάλογο των άστρων, καταγράφοντας τις θέσεις τους στον ουρανό και μελετώντας τις κινήσεις του Ήλιου και της Σελήνης.
Για πολλούς αιώνες, οι επιστήμονες πίστευαν ότι το έργο του είχε χαθεί. Μέχρι πρόσφατα, το μόνο σωζόμενο κομμάτι της δουλειάς του ήταν ένα σχόλιο που είχε γράψει πάνω σε παλαιότερα κείμενα σχετικά με τους αστερισμούς.
Το χειρόγραφο που έκρυβε τον χάρτη
Η μεγάλη ανακάλυψη έγινε το 2022, όταν ερευνητές εξέτασαν προσεκτικά ένα χειρόγραφο του 6ου αιώνα. Το χειρόγραφο αποδείχθηκε ότι ήταν ένα παλίμψηστο — ένα έγγραφο δηλαδή στο οποίο το αρχικό κείμενο είχε σβηστεί ώστε η περγαμηνή να χρησιμοποιηθεί ξανά, κάτι συνηθισμένο στον Μεσαίωνα λόγω του υψηλού κόστους των υλικών.
Κάτω από το χριστιανικό κείμενο που έγραψαν μοναχοί στα συριακά, οι ερευνητές εντόπισαν ίχνη ενός παλαιότερου ελληνικού αστρονομικού κειμένου. Οι αναφορές που βρέθηκαν συνδέονται με το φαινόμενο της μετάπτωσης της Γης – την αργή ταλάντωση του άξονα περιστροφής του πλανήτη – κάτι που ταιριάζει χρονικά με την εποχή του Ίππαρχου.
Η σύγχρονη τεχνολογία αποκαλύπτει το κρυμμένο κείμενο
Για να διαβάσουν το κρυμμένο κείμενο χωρίς να καταστρέψουν το εύθραυστο χειρόγραφο, οι επιστήμονες χρησιμοποιούν ακτίνες Χ που παράγονται από έναν επιταχυντή σωματιδίων (synchrotron) στο SLAC National Accelerator Laboratory στις ΗΠΑ.
Η τεχνολογία αυτή επιτρέπει στους ερευνητές να διακρίνουν διαφορετικές χημικές συνθέσεις μελανιών. Το κείμενο που έγραψαν οι μοναχοί περιέχει σίδηρο, ενώ το αρχαιότερο ελληνικό κείμενο έχει διαφορετική χημική «υπογραφή» με βάση το ασβέστιο. Έτσι μπορούν να ξεχωρίσουν και να αποκαλύψουν τα κρυμμένα γράμματα.
Τα πρώτα στοιχεία από τον χάρτη
Ήδη οι ερευνητές έχουν καταφέρει να ανακτήσουν ορισμένες περιγραφές άστρων και αναφορές σε αστερισμούς, όπως ο Υδροχόος. Ο στόχος των επιστημόνων είναι να ανακτήσουν όσο το δυνατόν περισσότερες από τις αρχικές αστρονομικές συντεταγμένες των άστρων, ώστε να κατανοήσουν καλύτερα πώς οι αρχαίοι επιστήμονες χαρτογράφησαν τον ουρανό.
Ο ιστορικός της επιστήμης Βίκτορ Ζισενμπέργκ δήλωσε ότι οι συντεταγμένες που έχουν ήδη βρεθεί είναι εντυπωσιακά ακριβείς, ιδιαίτερα αν αναλογιστεί κανείς ότι υπολογίστηκαν με γυμνό μάτι, αιώνες πριν από την εφεύρεση του τηλεσκοπίου.
Ένα χειρόγραφο με μακρύ ταξίδι
Το χειρόγραφο ονομάζεται Codex Climaci Rescriptus και πιστεύεται ότι προέρχεται από τη Μονή της Αγίας Αικατερίνης στο Σινά, ένα από τα παλαιότερα συνεχώς λειτουργούντα χριστιανικά μοναστήρια στον κόσμο. Σήμερα φυλάσσεται στο Museum of the Bible στην Ουάσινγκτον, απ’ όπου μεταφέρθηκε ειδικά για τη μελέτη.
Η μεταφορά και η μελέτη του χειρογράφου απαιτούν εξαιρετική προσοχή: οι σελίδες τοποθετήθηκαν σε ειδικά πλαίσια, σε θήκες με ελεγχόμενη υγρασία, ενώ ο φωτισμός στον χώρο σάρωσης ρυθμίζεται ώστε να μην αλλοιωθεί το μελάνι.
Ένα παζλ που δεν έχει ακόμη ολοκληρωθεί
Μέχρι στιγμής έχουν σαρωθεί μόνο 11 σελίδες από το χειρόγραφο, το οποίο συνολικά αποτελείται από περίπου 200 σελίδες. Επιπλέον, πολλές από αυτές βρίσκονται σε διαφορετικές συλλογές και βιβλιοθήκες ανά τον κόσμο, κάτι που κάνει την πλήρη αποκατάσταση του χάρτη ιδιαίτερα δύσκολη.
Παρά τις δυσκολίες, οι επιστήμονες θεωρούν ότι η πιθανότητα ανασύνθεσης του πρώτου γνωστού χάρτη του νυχτερινού ουρανού αποτελεί μια εξαιρετικά σημαντική στιγμή για την ιστορία της επιστήμης. Η έρευνα ίσως αποκαλύψει πώς οι αρχαίοι Έλληνες αστρονόμοι κατάφεραν, πριν από περισσότερα από δύο χιλιάδες χρόνια, να καταγράψουν με τόσο μεγάλη ακρίβεια τον ουρανό που βλέπουμε μέχρι σήμερα.
Πηγή: sciencealert.com
