Με έκτακτες συνεδριάσεις και διαδοχικές επαφές επιχειρεί η Ευρωπαϊκή Ένωση να διαχειριστεί τη νέα κρίση που ξέσπασε μετά τα αμερικανοϊσραηλινά πλήγματα κατά του Ιράν . Οι πρεσβευτές των κρατών-μελών συνεδριάζουν σήμερα στις Βρυξέλλες, ακολουθεί το απόγευμα στις 6 (ώρα Ελλάδας) έκτακτο Συμβούλιο Εξωτερικών Υποθέσεων μέσω τηλεδιάσκεψης, ενώ τη Δευτέρα η Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής συγκαλεί το Κολέγιο Ασφάλειας.
Η κινητικότητα είναι έντονη αυτό είναι το βέβαιο όμως δεν ισχύει το ίδιο και για την ενότητα μεταξύ των κρατών μελών, ενώ πίσω από τη θεσμική εγρήγορση διακρίνεται ένα βαθύτερο ζήτημα που δεν είναι άλλο από το διευρυνόμενο χάσμα στις διατλαντικές σχέσεις.
Αρκεί να θυμηθεί κάποιος την καταιγίδα της Ερήμου όταν ευρωπαϊκά κράτη συμμετείχαν ενεργά στον αμερικανικό συνασπισμό κατά του Σαντάμ Χουσεΐν στον Πόλεμο του Κόλπου. Σήμερα, καμία ευρωπαϊκή χώρα δεν συμμετείχε στα πλήγματα που αποφάσισε ο Ντόναλντ Τραμπ σε συντονισμό με το Ισραήλ, ενώ αρκετές ευρωπαϊκές πρωτεύουσες βρέθηκαν προ τετελεσμένων.Το ενιαίο μέτωπο της Δύσης μοιάζει με παρελθόν.
Η πρώτη αντίδραση από τις Βρυξέλλες και τις περισσότερες κυβερνήσεις στην επίθεση κατά του Ιράν ήταν έκκληση για αυτοσυγκράτηση.
Η Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, κάλεσε «όλα τα μέρη να επιδείξουν μέγιστη αυτοσυγκράτηση, να προστατεύσουν τους αμάχους και να σεβαστούν πλήρως το διεθνές δίκαιο», υπογραμμίζοντας ότι είναι «ύψιστης σημασίας» να αποτραπεί περαιτέρω κλιμάκωση.
Ακόμη πιο σημαντικό οι ξεκάθαρες δηλώσεις της πο υ δείχνουν ότι η ΕΕ δεν μπορεί να μείνει εκτός Μέσης Ανατολής.
«Δεσμευόμαστε να συνεχίσουμε να συνεργαζόμαστε στενά με όλους τους περιφερειακούς εταίρους μας για τη διαφύλαξη της περιφερειακής σταθερότητας και ασφάλειας και την προστασία των ζωών των αμάχων. Υποστηρίζω σθεναρά το δικαίωμα του ιρανικού λαού να καθορίζει το μέλλον του» είπε η φον ντερ Λάιεν με ανάρτησή της στο Χ προσθέτοντας ότι θα συνεχίσει της επαφές της με σημαντικούς περιφερειακούς εταίρους.
Από την πλευρά της, η Ύπατη Εκπρόσωπος για την Εξωτερική Πολιτική, Κάγια Κάλας, χαρακτήρισε την κατάσταση «επικίνδυνη», καταδίκασε τις «αδιάκριτες επιθέσεις του ιρανικού καθεστώτος εναντίον των γειτόνων του» λέγοντας ότι ενέχουν τον κίνδυνο να οδηγήσουν την περιοχή σε έναν ευρύτερο πόλεμο και υπογράμμισε ότι «είναι ουσιώδες ο πόλεμος να μην επεκταθεί περαιτέρω». Σε αυτό το πλαίσιο ανακοίνωσε την έκτακτη σύγκληση του Συμβουλίου Εξωτερικών Υποθέσεων, επισημαίνοντας ότι «το ιρανικό καθεστώς έχει επιλογές να κάνει».
Οι σημερινές εξελίξεις αποκτούν ιδιαίτερη σημασία αν αναλογιστεί κανείς τον ρόλο που είχε η Ευρώπη στο ιρανικό πυρηνικό ζήτημα. Η Γαλλία, η Γερμανία και το Ηνωμένο Βασίλειο υπήρξαν βασικοί αρχιτέκτονες της συμφωνίας του 2015 για το ιρανικό πυρηνικό πρόγραμμα, με την Ευρωπαϊκή Ένωση να λειτουργεί ως θεσμικός συντονιστής των διαπραγματεύσεων.
Η συμφωνία εγκαταλείφθηκε μονομερώς από την Ουάσιγκτον το 2018. Στη σημερινή φάση της κρίσης, ωστόσο, οι Ευρωπαίοι εμφανίζονται σε μεγάλο βαθμό εκτός του κεντρικού στρατηγικού σχεδιασμού. Παρότι παραμένουν αντίθετοι στην απόκτηση πυρηνικών όπλων από την Τεχεράνη, δεν συμμετείχαν στη λήψη της απόφασης για στρατιωτική κλιμάκωση ούτε διαδραμάτισαν κάποιο ρόλο στις επαφές πριν από την επίθεση.
Την ίδια ώρα το ενιαίο ευρωπαϊκό μέτωπο εμφανίζει και αυτό ρωγμές. Η Γαλλία, η Γερμανία και το Ηνωμένο Βασίλειο, με κοινή ανακοίνωσή τους, ξεκαθάρισαν ότι δεν συμμετείχαν στις επιθέσεις, καταδίκασαν τις ιρανικές αντεπιθέσεις και κάλεσαν σε διαπραγματεύσεις που θα οδηγήσουν σε λύση.
Ωστόσο η Ισπανία απέρριψε τη μονομερή στρατιωτική ενέργεια των Ηνωμένων Πολιτειών και του Ισραήλ, προειδοποιώντας για τον κίνδυνο περαιτέρω αποσταθεροποίησης της διεθνούς τάξης. Η Ιρλανδία έδωσε έμφαση στην «αυτοσυγκράτηση» και στον «διάλογο». Αντίθετα, η Τσεχία δήλωσε ότι στέκεται στο πλευρό των συμμάχων και προειδοποίησε για την απειλή που συνιστούν οι πυρηνικές φιλοδοξίες της Τεχεράνης. Σκανδιναβικές και ανατολικές χώρες μίλησαν για σοβαρή κλιμάκωση, υπογραμμίζοντας ότι είναι προς το ευρωπαϊκό συμφέρον να μην αποκτήσει ποτέ το Ιράν πυρηνικά όπλα.
Από την πλευρά του ο πρόεδρος της Ουκρανίας Βολοντίμιρ Ζελένσκι επαίνεσε την αποφασιστικότητα των ΗΠΑ και υποστηρίζοντας ότι «όποτε υπάρχει αμερικανική αποφασιστικότητα, οι παγκόσμιοι εγκληματίες αποδυναμώνονται» δήλωσε που είχε σαφώς ως αποδέκτη τον Πούτιν.
Η πολυφωνία που καταγράφεται στις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες αποτυπώνει διαφορετικές στρατηγικές προσεγγίσεις, που συνδέονται με τη γεωγραφία, τα εθνικά συμφέροντα και την κουλτούρα ασφάλειας κάθε κράτους-μέλους. Όμως πίσω από τις διαφορετικές προσεγγίσεις αυτό που προκύπτει είναι ότι η Ευρώπη εμφανίζεται να αντιδρά σε εξελίξεις που διαμορφώνονται αλλού.
Η Ουάσιγκτον δρα σαν ολετήρας και οι Βρυξέλλες συγκαλούν έκτακτα συμβούλια. Τα αντανακλαστικά είναι γρήγορα, αλλά το πολιτικό αποτύπωμα παραμένει περιορισμένο. Εάν η Ένωση δεν μπορέσει να μεταβεί από τη διαχείριση στη διαμόρφωση στρατηγικής, κινδυνεύει να παγιωθεί ο ρόλος της ως θεσμικού παρατηρητή σε κρίσεις που επηρεάζουν άμεσα την ασφάλειά της.
Το μήνυμα αυτό δεν περνά απαρατήρητο στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού. Τις προηγούμενες ημέρες, σε μεγάλη συγκέντρωση Ιρανών αντικαθεστωτικών στις Βρυξέλλες, ο Αμερικανός πρέσβης δεν έκρυψε τη δημόσια δυσαρέσκειά του για την ευρωπαϊκή στάση.
Το ίδιο μοτίβο επαναλήφθηκε και χθες στην Ουάσιγκτον. Ο Ρεπουμπλικανός γερουσιαστής Λίντσεϊ Γκράχαμ επιτέθηκε ευθέως στην ΕΕ δηλώνοντας ότι «το να πω πως είμαι απογοητευμένος από την κοινή δήλωση των ηγετών της Γαλλίας, της Γερμανίας και του Ηνωμένου Βασιλείου για την επιχείρηση “Epic Fury” είναι μάλλον επιεικές».
Στην ίδια ανάρτηση υποστήριξε ότι η Ευρώπη δείχνει πάθος και αποφασιστικότητα όταν πρόκειται για τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, αλλά «όταν πρόκειται για τον πολύπαθο λαό του Ιράν, έχει υπάρξει αξιολύπητη». Κατηγόρησε μάλιστα τις τρεις ευρωπαϊκές κυβερνήσεις ότι «αρνούνται να βοηθήσουν τον ιρανικό λαό» και ότι προτείνουν συνέχιση διαπραγματεύσεων με ένα καθεστώς που χαρακτήρισε ακραία, καταλήγοντας πως «έχετε γίνει παθητικοί και έχετε χάσει τον ζήλο σας να αντιμετωπίσετε το κακό, εκτός αν αυτό βρίσκεται στην πόρτα σας».
Και δεν είναι ο μόνος, αυτό που προκύπτει είναι ότι ο πολιτικός τόνος είναι ξεκάθαρος, η διατλαντική σχέση έχει υποστεί ρήγμα. Ο Αμερικανός ΥΠΕΞ το είπε ξεκάθαρα προ ημερών στη Διάσκεψη Ασφαλείας του Μονάχου, μαζί με την Ευρώπη υπό την ηγεσία του Τραμπ, αλλά μπορούμε και μόνοι μας.
Τα μηνύματα που λαμβάνει η Ευρωπαϊκή Ένωση είναι απανωτά και πλέον καλείται να μετατρέψει τη θεσμική εγρήγορση σε γεωπολιτική επιρροή διαφορετικά ο κίνδυνος να παγιωθεί η νέα κανονικότητα, όπως τη διαμορφώνουν οι ΗΠΑ, είναι απειλητική τόσο για τη συνοχή όσο και για την ασφάλεια της Ενωσης.
