Κάθε φορά που η ένταση στην περιοχή κλιμακώνεται, επανέρχεται το ίδιο ερώτημα: θα μπορούσε να καταρρεύσει το σημερινό καθεστώς στο Ιράν;
Η απάντηση δεν είναι απλή. Η Ισλαμική Δημοκρατία δεν είναι ένα μονολιθικό σύστημα που στηρίζεται αποκλειστικά σε μια πολιτική ηγεσία. Είναι ένα σύνθετο πλέγμα θεσμών, θρησκευτικής νομιμοποίησης και – κυρίως – ισχυρών μηχανισμών ασφαλείας, με τους Φρουρούς της Επανάστασης να ασκούν καθοριστικό ρόλο, καθώς αποτελούν ταυτόχρονα στρατιωτική και οικονομική δύναμη.
Η πτώση ενός τέτοιου συστήματος μπορεί να προκύψει μέσα από πεντε βασικούς δρόμους.
1. Ρήγμα στην κορυφή
Τα αυταρχικά καθεστώτα συχνά πέφτουν όχι από τον δρόμο αλλά από εσωτερικές διαφωνίες. Εάν τμήματα της ελίτ θεωρήσουν ότι η σημερινή πορεία απειλεί την επιβίωση του κράτους, μπορεί να προχωρήσουν σε αλλαγή ηγεσίας για να διασώσουν το σύστημα.
2. Στρατιωτική μεταβατική διοίκηση
Ένα σενάριο στο οποίο τμήμα του στρατού ή του μηχανισμού ασφαλείας αναλαμβάνει προσωρινά την εξουσία. Ωστόσο, τέτοιες κινήσεις συχνά οδηγούν σε αυστηρότερο έλεγχο αντί σε δημοκρατική μετάβαση.
3. Μαζική εξέγερση με οικονομική παράλυση
Η κοινωνική δυσαρέσκεια μπορεί να μετατραπεί σε ανατροπή μόνο εάν συνοδευτεί από παρατεταμένες απεργίες και ρήγματα στις δυνάμεις ασφαλείας. Χωρίς αυτά, η καταστολή συνήθως υπερισχύει.
4. Σταδιακή αποσύνθεση λόγω οικονομικής κρίσης
Η φθορά της οικονομίας, η απώλεια νομιμοποίησης και η παρατεταμένη κρίση μπορούν να οδηγήσουν σε αργή αλλά ουσιαστική μεταβολή ισορροπιών.
5. Έξοδος κατόπιν διαπραγμάτευσης
Μια μεγάλη διεθνής συμφωνία θα μπορούσε να ανοίξει δρόμο για σταδιακή χαλάρωση του θεοκρατικού καθεστώτος και πολιτικές αλλαγές.
Το ουσιαστικό ερώτημα δεν είναι αν υπάρχει δυσαρέσκεια στην κοινωνία – αυτό είναι δεδομένο. Το καθοριστικό ερώτημα είναι αν και πότε θα ραγίσει η ενότητα των μηχανισμών ασφαλείας.
Εάν η συνοχή τους παραμείνει ισχυρή, το καθεστώς μπορεί να επιβιώσει – έστω και αποδυναμωμένο. Αν όμως εμφανιστεί εσωτερική διάσπαση, η αλλαγή μπορεί να έρθει πολύ πιο γρήγορα από ό,τι φανταζόμαστε.
