Από τη ριζοσπαστικοποίηση ανηλίκων μέσω διαδικτύου έως την προστασία δημόσιων χώρων και κρίσιμων υποδομών από επιθέσεις, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή παρουσίασε σήμερα τη νέα ατζέντα «ProtectEU» για την πρόληψη και την καταπολέμηση της τρομοκρατίας. Στόχος, όπως τονίζεται, είναι η ενίσχυση της ευρωπαϊκής ετοιμότητας απέναντι σε ένα απειλητικό τοπίο που μεταβάλλεται, με την κατάχρηση τεχνολογιών όπως η τεχνητή νοημοσύνη, τα drones και τα κρυπτονομίσματα να αλλάζει τη φύση των τρομοκρατικών κινδύνων.
Η πρωτοβουλία, με την ονομασία ProtectEU, εντάσσεται στη νέα Ευρωπαϊκή Στρατηγική Εσωτερικής Ασφάλειας και φιλοδοξεί να ενισχύσει τη συλλογική ικανότητα της ΕΕ να προλαμβάνει, να ανιχνεύει και να αντιμετωπίζει τρομοκρατικές και βίαιες εξτρεμιστικές απειλές.
Το νέο περιβάλλον απειλής
Η Επιτροπή επισημαίνει ότι το περιβάλλον ασφάλειας στην Ευρώπη έχει επιβαρυνθεί σημαντικά. Οι επιθέσεις της 7ης Οκτωβρίου 2023 και ο πόλεμος στη Γάζα τροφοδότησαν αύξηση ρητορικής μίσους και υποκίνησης βίας, που αξιοποιήθηκε όχι μόνο από τζιχαντιστικά δίκτυα αλλά και από ακροδεξιούς και ακραίους αριστερούς εξτρεμιστικούς κύκλους, ενισχύοντας τον κίνδυνο επιθέσεων.
Το λεγόμενο Ισλαμικό Κράτος παραμένει βασική εξωτερική απειλή, ενώ η αστάθεια στη Συρία και το ζήτημα των ξένων μαχητών εξακολουθούν να προκαλούν ανησυχία.
Παράλληλα, στο πλαίσιο του πολέμου της Ρωσίας κατά της Ουκρανίας, καταγράφονται υβριδικές ενέργειες, δολιοφθορές και συντονισμένες εκστρατείες επιρροής στην Ευρώπη.
Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί η αυξανόμενη εμπλοκή ανηλίκων: το 2024 σχεδόν ένας στους τρεις υπόπτους για τρομοκρατία στην ΕΕ ήταν κάτω των 20 ετών. Αν και η πλειονότητα των περιπτώσεων συνδέεται με τζιχαντιστική ιδεολογία, καταγράφεται ενίσχυση του βίαιου ακροδεξιού εξτρεμισμού, ιδίως μέσω λεγόμενων «active clubs» χαλαρά οργανωμένων δικτύων γύρω από αθλητικές και πολεμικές δραστηριότητες που λειτουργούν ως χώροι ιδεολογικής ζύμωσης και στρατολόγησης καθώς και μέσω διαδικτυακών κοινοτήτων επιταχυντικού χαρακτήρα.
Οι τρομοκρατικές και εξτρεμιστικές ομάδες αξιοποιούν συστηματικά το διαδικτυακό οικοσύστημα από τα κοινωνικά δίκτυα έως πλατφόρμες διαδικτυακών παιχνιδιών για στρατολόγηση, ριζοσπαστικοποίηση και χρηματοδότηση. Η χρήση κρυπτονομισμάτων, γενετικής τεχνητής νοημοσύνης, drones και τρισδιάστατης εκτύπωσης όπλων μετασχηματίζει περαιτέρω τη φύση της απειλής.
Τι προβλέπει η νέα ατζέντα
Η Επιτροπή οργανώνει τις παρεμβάσεις της σε έξι βασικούς άξονες:
1. Πρόβλεψη και έγκαιρη ανίχνευση απειλών
Ενισχύεται η ανάλυση πληροφοριών σε επίπεδο ΕΕ μέσω της Single Intelligence Analysis Capacity (SIAC) (Ενιαίος Μηχανισμός Ανάλυσης Πληροφοριών), ενώ διευρύνονται οι αναλυτικές δυνατότητες της Europol, ιδίως στον τομέα της ανάλυσης ανοικτών πηγών (OSINT). Παράλληλα, προβλέπεται χρηματοδότηση έρευνας για τεχνολογίες όπως η τεχνητή νοημοσύνη, τα crypto-assets και τα drones, μέσω του Horizon Europe και του Ταμείου Εσωτερικής Ασφάλειας.
2. Πρόληψη της ριζοσπαστικοποίησης– αντισημιτισμός και επιστροφής ξένων μαχητών στην ΕΕ
Δημιουργείται «Εργαλειοθήκη Πρόληψης» για την αντιμετώπιση της ριζοσπαστικοποίησης ανηλίκων, ενώ προβλέπεται πρόγραμμα 5 εκατ. ευρώ για δράσεις κοινοτικής ενδυνάμωσης, με έμφαση στη νεολαία, την ψηφιακή ανθεκτικότητα και τη συνοχή των τοπικών κοινωνιών.
Παράλληλα, η προστασία των θρησκευτικών κοινοτήτων από μίσος και βία παραμένει κεντρική προτεραιότητα. Η Επιτροπή επιταχύνει την εφαρμογή της Στρατηγικής της ΕΕ για την καταπολέμηση του αντισημιτισμού, δημιουργώντας δίκτυο για την αντιμετώπιση της αντισημιτικής ρητορικής στο διαδίκτυο, ενώ εξετάζει και νομοθετική πρωτοβουλία για εναρμόνιση του ορισμού των εγκλημάτων μίσους στο διαδίκτυο, συμπεριλαμβανομένης της αυξανόμενης ισλαμοφοβικής ρητορικής.
Σε συνεργασία με τη Europol, θα ενισχυθεί η ανίχνευση εξτρεμιστικού περιεχομένου με τη χρήση τεχνητής νοημοσύνης και η ταχύτερη συνεργασία μεταξύ πλατφορμών, αρχών επιβολής του νόμου και ερευνητών.
Τέλος, ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στη διαχείριση ριζοσπαστικοποίησης εντός φυλακών και στην επανένταξη κρατουμένων, καθώς και στον χειρισμό της επιστροφής στην ΕΕ ξένων τρομοκρατών μαχητών και των οικογενειών τους, με ενίσχυση του συντονισμού μεταξύ σωφρονιστικών, δικαστικών και αστυνομικών αρχών.
3. Προστασία στο διαδίκτυο και έμφαση στις πλατφόρμες διαδικτυακών παιχνιδιών
Η Επιτροπή θα εξετάσει την αναθεώρηση του Κανονισμού για το Τρομοκρατικό Περιεχόμενο στο Διαδίκτυο και δεσμεύεται για αυστηρή εφαρμογή του Digital Services Act. Παράλληλα, ενισχύεται η συνεργασία με παρόχους μέσω του EU Internet Forum και αναβαθμίζεται το υφιστάμενο «EU Crisis Protocol» σε ένα νέο πλαίσιο ψηφιακής διαχείρισης κρίσεων.
Σύμφωνα με τη Κομισιόν οι τρομοκρατικές και εξτρεμιστικές ομάδες αξιοποιούν όλο και περισσότερο τις πλατφόρμες διαδικτυακών παιχνιδιών για τη διάδοση προπαγάνδας, την εξοικείωση με τη βία και τη στρατολόγηση νέων, συμπεριλαμβανομένων ανηλίκων.
Για την αντιμετώπιση του φαινομένου, το EU Internet Forum θα ενισχύσει τη συνεργασία μεταξύ του κλάδου των video games και των αρχών επιβολής του νόμου, με στόχο την καλύτερη προστασία των ανηλίκων και την αποτροπή στρατολόγησης σε αυτούς τους ψηφιακούς χώρους. Παράλληλα, η Europol θα αναπτύξει ειδική επιχειρησιακή δυνατότητα για την παρακολούθηση και ανάλυση της κατάχρησης πλατφορμών gaming από εξτρεμιστικά δίκτυα.
Το ζήτημα της ασφάλειας στο διαδικτυακό gaming θα ενταχθεί και στη συνολική στρατηγική της Επιτροπής για τα βιντεοπαιχνίδια, η οποία αναμένεται να παρουσιαστεί το 2026.
4. Προστασία φυσικών χώρων και υποδομών
Προβλέπεται επένδυση 30 εκατ. ευρώ για την ασφάλεια δημόσιων χώρων και κρίσιμων υποδομών. Η Επιτροπή εξετάζει επίσης νέα διαδικασία ανταλλαγής πληροφοριών στο πλαίσιο του Συστήματος Πληροφοριών Σένγκεν, καθώς και επέκταση των κανόνων για τα προηγμένα στοιχεία επιβατών ώστε να καλύπτουν ιδιωτικές πτήσεις, θαλάσσιες και χερσαίες μεταφορές.
5. Αντίδραση σε επιθέσεις και χρηματοδότηση τρομοκρατίας
Η ατζέντα δίνει ιδιαίτερη έμφαση στην παρακολούθηση της χρηματοδότησης της τρομοκρατίας, συμπεριλαμβανομένων κρυπτονομισμάτων και διαδικτυακών πληρωμών, μέσω ενός μελλοντικού EU Financial Data Retrieval System. Προβλέπεται επίσης αναθεώρηση των εντολών της Europol και της Eurojust.
6. Διεθνής συνεργασία
Ενισχύεται η συνεργασία με τρίτες χώρες, ιδίως στα Δυτικά Βαλκάνια και στη Μεσόγειο, καθώς και η εξωτερική διάσταση της Europol και της Eurojust.
Το πολιτικό μήνυμα
Η Εκτελεστική Αντιπρόεδρος της Επιτροπής, Henna Virkkunen, χαρακτήρισε την ProtectEU «ζωτικό βήμα για την προστασία των ευρωπαϊκών αξιών και των πολιτών απέναντι στην τρομοκρατία», υπογραμμίζοντας τον συνδυασμό τεχνολογίας, διαδικτυακής δράσης και διεθνούς συνεργασίας.
Από την πλευρά του, ο Επίτροπος Εσωτερικών Υποθέσεων και Μετανάστευσης, Magnus Brunner, τόνισε ότι η ΕΕ πρέπει να «προλαμβάνει επιθέσεις πριν συμβούν και να αντιδρά αποφασιστικά όταν εκδηλώνονται», δίνοντας έμφαση στην παρακολούθηση των χρηματοροών και στην ταχεία αφαίρεση τρομοκρατικού περιεχομένου από το διαδίκτυο.
Δέκα χρόνια μετά την κορύφωση των τζιχαντιστικών επιθέσεων στην Ευρώπη και τις ραγδαίες γεωπολιτικές αλλαγές σήμερα, το προφίλ της απειλής έχει μεταβληθεί. Η χρήση νέων τεχνολογιών, η ανάμειξη κρατικών και μη κρατικών δρώντων και η εργαλειοποίηση της πληροφορίας σε ένα περιβάλλον γεωπολιτικής έντασης επιβάλλουν, κατά την Επιτροπή, μια πιο ολιστική και διατομεακή προσέγγιση.
Η ProtectEU, σύμφωνα με την Επιτροπή δεν αντικαθιστά την ατζέντα του 2020 για την καταπολέμηση της τρομοκρατίας, αλλά την επικαιροποιεί, επιχειρώντας να μετατοπίσει το κέντρο βάρους από την αποκλειστικά κατασταλτική αντίδραση στην έγκαιρη πρόληψη και στην ανθεκτικότητα των κοινωνιών.
Το ερώτημα πλέον μεταφέρεται στα κράτη-μέλη: σε ποιο βαθμό θα υιοθετήσουν και θα εφαρμόσουν τα νέα εργαλεία, ιδίως σε ευαίσθητους τομείς όπως η πρόσβαση σε δεδομένα και η διασυνοριακή ανταλλαγή πληροφοριών.
