Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή πρότεινε την Τετάρτη προσαρμογές στο Σύστημα Εμπορίας Δικαιωμάτων Εκπομπών (EU Emissions Trading System – EU ETS), το βασικό εργαλείο της ΕΕ που υποχρεώνει τους ρυπαντές να αγοράζουν δικαιώματα για τις εκπομπές τους, με στόχο να περιορίσει την επίδραση του κόστους εκπομπών στους διογκωμένους λογαριασμούς ενέργειας, χωρίς να προχωρήσει σε άμεση διοχέτευση επιπλέον δικαιωμάτων στην αγορά.
Η κίνηση έρχεται σε μια περίοδο που οι τιμές ενέργειας βρίσκονται στο επίκεντρο της ευρωπαϊκής πολιτικής ατζέντας, εν μέσω γεωπολιτικών εντάσεων στη Μέση Ανατολή και αυξανόμενων ανησυχιών για την ανταγωνιστικότητα της ευρωπαϊκής οικονομίας.
Η παρέμβαση ακολουθεί πιέσεις κρατών-μελών, μεταξύ των οποίων η Ιταλία και η Πολωνία, που ζήτησαν από την Επιτροπή να εξετάσει τρόπους περιορισμού της συμβολής του ETS στους λογαριασμούς ηλεκτρικής ενέργειας, καθώς το κόστος των δικαιωμάτων εκπομπών μετακυλίεται τελικά σε επιχειρήσεις και καταναλωτές.
Στο πλαίσιο αυτό, η Επιτροπή προτείνει μεγαλύτερη ευελιξία στους μηχανισμούς ελέγχου της προσφοράς του ETS, διατηρώντας ωστόσο ανέπαφες τις βασικές παραμέτρους του συστήματος.
Κεντρικό στοιχείο της πρότασης είναι η κατάργηση της αυτόματης διαγραφής δικαιωμάτων εκπομπών στο Αποθεματικό Σταθερότητας της Αγοράς (Market Stability Reserve – MSR) – τον μηχανισμό που ρυθμίζει την προσφορά στην αγορά άνθρακα. Σήμερα, όταν τα δικαιώματα στο MSR υπερβαίνουν τα 400 εκατομμύρια, το πλεόνασμα ακυρώνεται.
Με τη νέα πρόταση, τα δικαιώματα αυτά θα διατηρούνται ως αποθεματικό – «μαξιλάρι» («απόθεμα ασφαλείας»), ενισχύοντας την ικανότητα του συστήματος να παρεμβαίνει σε περιόδους έντονων διακυμάνσεων ή έλλειψης προσφοράς.
Το Αποθεματικό Σταθερότητας της Αγοράς (MSR) λειτουργεί ρυθμιστικά, μειώνοντας την προσφορά δικαιωμάτων όταν υπάρχει πλεόνασμα στην αγορά και επαναδιοχετεύοντάς τα όταν παρατηρείται έλλειψη, συμβάλλοντας έτσι στην εξομάλυνση των συνθηκών προσφοράς και ζήτησης.
Η προσέγγιση αυτή αποσκοπεί στον περιορισμό της μεταβλητότητας των τιμών άνθρακα, αυξάνοντας τον αριθμό των δικαιωμάτων που μπορούν να χρησιμοποιηθούν στο μέλλον σε περίπτωση απότομων αυξήσεων τιμών. Πρόκειται για μια πιο ήπια παρέμβαση σε σχέση με όσα είχαν προεξοφλήσει ορισμένοι στην αγορά, μετά τις πολιτικές πιέσεις για πιο δραστικά μέτρα ή ακόμη και αποδυνάμωση του συστήματος.
Όπως επισημαίνει η Επιτροπή, πρόκειται για το πρώτο συγκεκριμένο μέτρο ενίσχυσης του ETS, σε συνέχεια των κατευθύνσεων που έδωσαν οι ηγέτες στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο του Μαρτίου. Η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν είχε τονίσει ότι το σύστημα «λειτουργεί», αλλά χρειάζεται εκσυγχρονισμό και μεγαλύτερη ευελιξία ώστε να ανταποκριθεί στις νέες συνθήκες της αγοράς ενέργειας.
«Σήμερα υλοποιούμε μία από τις δεσμεύσεις που ανέλαβαν οι ηγέτες μας. Πρόκειται για ένα σημαντικό πρώτο βήμα για τον εκσυγχρονισμό της αγοράς άνθρακα», δήλωσε ο επίτροπος για το Κλίμα, το Net Zero και την Καθαρή Ανάπτυξη, Βόπκε Χούκστρα προσθέτοντας ότι η ενίσχυση του MSR «ενισχύει την ανθεκτικότητα του συστήματος απέναντι στη μεταβλητότητα και διασφαλίζει ότι θα συνεχίσει να στηρίζει την απανθρακοποίηση, την ανταγωνιστικότητα και τις επενδύσεις σε καθαρές τεχνολογίες».
Όπως εξηγεί η Επιτροπή, το EU ETS αποτελεί βασικό εργαλείο για την απανθρακοποίηση της ευρωπαϊκής οικονομίας, έχοντας συμβάλει σημαντικά στη μείωση της χρήσης ορυκτών καυσίμων και της εξάρτησης από εισαγωγές, ενώ παράλληλα έχει κινητοποιήσει επενδύσεις σε ανανεώσιμες πηγές ενέργειας και τεχνολογίες χαμηλών εκπομπών.
Ενδεικτικά, οι εκπομπές στην ΕΕ έχουν μειωθεί κατά 39% την περίοδο 1990–2024, ενώ η οικονομία έχει αναπτυχθεί κατά 71%. Ωστόσο, σε συνθήκες αυξημένης μεταβλητότητας στις τιμές ενέργειας και γεωπολιτικών εντάσεων, η Επιτροπή τονίζει ότι το σύστημα χρειάζεται εκσυγχρονισμό και μεγαλύτερη ευελιξία, ώστε να παραμείνει αποτελεσματικό.
Η Κομισιόν υπενθυμίζει ότι τοο MSR λειτουργεί από το 2019 ως «βαλβίδα ασφαλείας» για την αγορά άνθρακα, ρυθμίζοντας την ποσότητα των δικαιωμάτων που κυκλοφορούν. Δημιουργήθηκε για να αντιμετωπίσει το μεγάλο πλεόνασμα που είχε συσσωρευτεί μετά την οικονομική κρίση του 2008 και να αποκαταστήσει την εμπιστοσύνη στο σύστημα. Μέχρι το τέλος του 2024, είχαν διαγραφεί περίπου 3,2 δισεκατομμύρια δικαιώματα εκπομπών.
Η πρόταση θα πρέπει να εγκριθεί από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και τα κράτη-μέλη, ενώ τον Ιούλιο αναμένεται συνολική αναθεώρηση του ETS, όπου θα εξεταστούν περαιτέρω αλλαγές, μεταξύ άλλων και στις δωρεάν κατανομές δικαιωμάτων στη βιομηχανία. Το βασικό διακύβευμα παραμένει η ισορροπία μεταξύ της διατήρησης ενός ισχυρού εργαλείου για την πράσινη μετάβαση και της ανάγκης να περιοριστεί η πίεση στο ενεργειακό κόστος και στην ανταγωνιστικότητα της ευρωπαϊκής οικονομίας.
