Υπάρχουν μορφές που δεν ανήκουν μόνο στο παρελθόν, αλλά επιστρέφουν κάθε χρόνο για να θυμίζουν τι σημαίνει πίστη, αξιοπρέπεια και ελευθερία. Ο Ευαγόρας Παλληκαρίδης, ο έφηβος ποιητής και αγωνιστής από την Πάφο, δεν έμεινε στην Ιστορία μόνο ως ο νεαρότερος και τελευταίος αγωνιστής της ΕΟΚΑ που απαγχονίστηκε από τις αποικιακές αρχές, αλλά και ως ένα σύμβολο που συνεχίζει να συγκινεί, να εμπνέει και να δικαιώνεται στη συλλογική μνήμη του Ελληνισμού.
Σαν χθες, στις 14 Μαρτίου 1957, στις Κεντρικές Φυλακές Λευκωσίας, ο Ευαγόρας Παλληκαρίδης ανέβηκε στην αγχόνη σε ηλικία μόλις 19 ετών. Είχε γεννηθεί στις 27 Φεβρουαρίου 1938 και η μορφή του έμελλε να ταυτιστεί όσο λίγες με την αυτοθυσία του κυπριακού αγώνα κατά της βρετανικής αποικιοκρατίας. Το σώμα του θάφτηκε στα Φυλακισμένα Μνήματα, εκεί όπου η Ιστορία δεν μοιάζει ποτέ μουσειακή, αλλά ζωντανή, σιωπηλή και συνταρακτική.
Ακριβώς γι’ αυτό και κάθε αναφορά στον Ευαγόρα δεν είναι μια απλή επετειακή αναδρομή. Είναι μια επιστροφή σε έναν τόπο μαρτυρίου και μνήμης. Στα Φυλακισμένα Μνήματα, εκεί όπου η κυπριακή Ιστορία χαράχτηκε με αίμα, πραγματοποιήθηκε και ειδική εκδήλωση μνήμης, φορτισμένη όχι μόνο από την ιστορική σημασία του χώρου, αλλά και από την ανθρώπινη παρουσία όσων κουβαλούν ακόμα μέσα τους τις μνήμες εκείνης της εποχής.
Ξεχωριστή βαρύτητα είχε η παρουσία και η μαρτυρία της Ελένης Χριστοφορίδου – Νεοφύτου, μιας γυναίκας που βρέθηκε στις φυλακές των Άγγλων και που κουβαλά συγκλονιστικές αναμνήσεις από εκείνα τα χρόνια. Η δική της φωνή δεν λειτουργεί μόνο ως προσωπική κατάθεση ψυχής. Λειτουργεί ως ζωντανό τεκμήριο μιας εποχής όπου η Ιστορία δεν γραφόταν σε βιβλία, αλλά μέσα σε κελιά, σε αποχωρισμούς, σε φόβο, σε πίστη και σε ακραία δοκιμασία. Όταν μιλούν τέτοιοι άνθρωποι, ο χρόνος σχεδόν καταργείται. Και όσα αφηγούνται δεν ακούγονται σαν μακρινό παρελθόν, αλλά σαν κάτι που συνέβη μόλις χθες.
@lefkistylianou5 #ΕΥΑΓΟΡΑΣ ΠΑΛΛΗΚΑΡΙΔΗΣ#ΑΘΑΝΑΤΟΣ#ΦΥΛΑΚΙΣΜΕΝΑ ♬ original sound – Lefki Stylianou official 🎤
Ο Ευαγόρας, όμως, δεν έμεινε μόνο στην ηρωική πράξη. Έμεινε και στον λόγο. Γιατί ο Παλληκαρίδης δεν ήταν μόνο αγωνιστής. Ήταν και ποιητής. Ένας νέος άνθρωπος που πρόλαβε να γράψει με τρόπο καθαρό, άμεσο, σπαρακτικό και αληθινό. Η ποίησή του δεν είναι διακοσμητική ούτε σχολική. Είναι ποίηση που κουβαλά πατρίδα, εσωτερική φλόγα, εφηβική καθαρότητα και συνείδηση θυσίας. Γι’ αυτό και άντεξε. Και γι’ αυτό συνεχίζει να συγκινεί.
Αυτή ακριβώς τη δύναμη διέκρινε και ο αξέχαστος Μάριος Τόκας, που έδωσε νέα ζωή σε στίχους του Ευαγόρα μέσα από τη μουσική. Στη δισκογραφική δουλειά «Ψυχή τε και σώματι» του 1997, με ερμηνευτή τον Κώστα Χατζηχριστοδούλου, ο Τόκας μελοποίησε στίχους και κείμενα του Ευαγόρα Παλληκαρίδη, μεταφέροντας την ποίησή του από τη σελίδα στη μνήμη και από τη μνήμη στο συλλογικό βίωμα. Δεν ήταν μια απλή μουσική συνάντηση. Ήταν μια πράξη συνέχειας. Μια γέφυρα ανάμεσα στον ήρωα-ποιητή και στις επόμενες γενιές.
Γιατί ο Μάριος Τόκας δεν «έντυσε» απλώς με νότες κάποια ποιήματα. Κατάφερε να αναδείξει το εσωτερικό τους βάθος, να μετατρέψει τον ιστορικό πόνο σε συγκίνηση και να προσφέρει στα λόγια του Ευαγόρα μια δεύτερη, εξίσου ισχυρή ζωή: αυτή του τραγουδιού. Εκεί όπου η ποίηση συναντά τη μουσική, η μνήμη παύει να είναι υποχρέωση και γίνεται βίωμα.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία και ένα τηλεοπτικό αποτύπωμα. Το γεγονός ότι μου είχε δοθεί η άδεια να αξιοποιήσω αυτά τα τραγούδια σε τηλεοπτική εκπομπή, με γυρίσματα που έκανα και στα Φυλακισμένα Μνήματα, δεν είναι μια απλή παραγωγική λεπτομέρεια. Είναι μια σπάνια ευκαιρία να ενωθούν, σε ένα και μόνο έργο, ο τόπος της θυσίας, ο ποιητικός λόγος του Ευαγόρα, η μουσική του Μάριου Τόκα και η βιωμένη μαρτυρία ανθρώπων που έζησαν τα γεγονότα ή τη σκιά τους. Είναι, με άλλα λόγια, μια τηλεοπτική πράξη μνήμης.
Και ίσως αυτό να είναι το πιο ουσιαστικό σήμερα: ότι ο Ευαγόρας Παλληκαρίδης δεν τιμάται μόνο με στεφάνια, μνημόσυνα και επετείους. Τιμάται όταν η μνήμη του ξαναβρίσκει φωνή. Όταν οι χώροι όπου μαρτύρησε ξαναφωτίζονται. Όταν οι άνθρωποι που έζησαν εκείνη τη φρίκη μιλούν. Όταν οι στίχοι του τραγουδιούνται. Όταν η νέα γενιά δεν τον μαθαίνει απλώς ως μια ημερομηνία, αλλά ως πρόσωπο, ως ψυχή, ως παράδειγμα.
Σχεδόν εβδομήντα χρόνια μετά τον απαγχονισμό του, ο Ευαγόρας παραμένει παρών. Στα ποιήματά του. Στα τραγούδια του Μάριου Τόκα. Στα Φυλακισμένα Μνήματα. Στις συγκλονιστικές αφηγήσεις ανθρώπων όπως η Ελένη Χριστοφορίδου – Νεοφύτου. Και κυρίως σε εκείνη τη βαθιά αίσθηση ότι κάποιοι νέοι άνθρωποι πρόλαβαν να ζήσουν λίγο, αλλά να σημαδέψουν για πάντα την Ιστορία αυτού του τόπου.
Πέρα όμως από τις μνήμες για τον αθάνατο πατριώτη σε μουσική Μάριου Τόκα, υπάρχει και ένα φοβερό τραγούδι που έγραψε ο Δημήτρης Λάγιος και ερμήνευσε ο Γιώργος Νταλάρας. «Των αθανάτων το κρασί». Αφιερωμένο στον Ευαγόρα Παλληκαρίδη.
