Μια ψήφος σε μικρό κόμμα που μένει κάτω από το 3% θεωρείται συχνά «χαμένη». Όμως το ελληνικό εκλογικό σύστημα κρύβει μια ανατροπή: αν ένα μικρό κόμμα περάσει το όριο, ακόμη και λίγες επιπλέον ψήφοι μπορούν να αλλάξουν σημαντικά την κοινοβουλευτική αριθμητική — και να ενισχύσουν τη συνολική δύναμη μιας πιθανής κυβερνητικής συνεργασίας.
Το παράδοξο του 3%
Ο ελληνικός εκλογικός νόμος απαιτεί τουλάχιστον 3% των έγκυρων ψήφων για την είσοδο ενός κόμματος στη Βουλή. Ένα κόμμα με 2,9% δεν εκλέγει κανέναν βουλευτή. Με 3,1%, όμως, μπορεί να εξασφαλίσει περίπου εννέα έδρες.
Οι ψήφοι των κομμάτων που μένουν εκτός Βουλής δεν μεταφέρονται αλλού. Επειδή όμως δεν συμμετέχουν στην κατανομή των εδρών, αυξάνεται αναλογικά το βάρος των κομμάτων που εκπροσωπούνται. Όσο μεγαλύτερο είναι το ποσοστό εκτός Βουλής, τόσο ευκολότερα μπορεί το πρώτο κόμμα να εξασφαλίσει αυτοδυναμία.
Μπορεί ένα μεγάλο κόμμα να ωφεληθεί χάνοντας ψήφους;
Ας υποθέσουμε ότι η Νέα Δημοκρατία συγκεντρώνει 35%, ενώ δύο δυνητικοί εταίροι της βρίσκονται στο 2,5% ο καθένας. Αν καθένα κερδίσει μία ποσοστιαία μονάδα από τη ΝΔ, τα ποσοστά γίνονται 33%, 3,5% και 3,5%. Το συνολικό 40% παραμένει αμετάβλητο, αλλά τα δύο μικρά κόμματα περνούν πλέον το εκλογικό όριο.
Η ΝΔ χάνει έδρες και μέρος του μπόνους της, ενώ οι δυνητικοί εταίροι αποκτούν κοινοβουλευτική εκπροσώπηση. Το καθαρό αποτέλεσμα εξαρτάται από την τελική κατανομή των ψήφων. Οι ακόλουθοι πίνακες δείχνουν πόσο σημαντικό είναι το ποσοστό που μένει εκτός Βουλής.
Τρία σενάρια που αλλάζουν την εικόνα
Οι πίνακες εκτιμούν τις έδρες της ΝΔ μόνης της ή μαζί με ένα ή δύο αυτοτελή κόμματα του 3,5%, με το πρώτο κόμμα να λαμβάνει το προβλεπόμενο μπόνους. Εξετάζονται τρία επίπεδα ψήφων εκτός Βουλής: 6%, 10% και 14%.
Πίνακας 1 — 6% των ψήφων εκτός Βουλής
| Ποσοστό ΝΔ | ΝΔ μόνη | ΝΔ + 3,5% | ΝΔ + 3,5% + 3,5% |
| 30% | 116 | 126 | 136 |
| 31% | 120 | 130 | 140 |
| 32% | 125 | 134 | 144 |
| 33% | 129 | 139 | 148 |
| 34% | 133 | 143 | 152 |
| 35% | 137 | 146 | 156 |
| 36% | 141 | 150 | 160 |
| 37% | 145 | 154 | 164 |
| 38% | 149 | 158 | 168 |
Με 6% εκτός Βουλής, η ΝΔ στο 34% εξασφαλίζει περίπου 133 έδρες· μαζί με δύο κόμματα του 3,5% φτάνει περίπου τις 152.
Πίνακας 2 — 10% των ψήφων εκτός Βουλής
| Ποσοστό ΝΔ | ΝΔ μόνη | ΝΔ + 3,5% | ΝΔ + 3,5% + 3,5% |
| 30% | 120 | 130 | 141 |
| 31% | 124 | 135 | 145 |
| 32% | 129 | 139 | 149 |
| 33% | 133 | 143 | 153 |
| 34% | 137 | 147 | 157 |
| 35% | 141 | 151 | 161 |
| 36% | 145 | 155 | 165 |
| 37% | 149 | 159 | 169 |
| 38% | 153 | 163 | 173 |
Με 10% εκτός Βουλής, η συνεργασία ΝΔ 33% και δύο κομμάτων του 3,5% φτάνει περίπου τις 153 έδρες.
Πίνακας 3 — 14% των ψήφων εκτός Βουλής
| Ποσοστό ΝΔ | ΝΔ μόνη | ΝΔ + 3,5% | ΝΔ + 3,5% + 3,5% |
| 30% | 124 | 135 | 146 |
| 31% | 129 | 140 | 150 |
| 32% | 133 | 144 | 155 |
| 33% | 137 | 148 | 159 |
| 34% | 142 | 152 | 163 |
| 35% | 146 | 156 | 167 |
| 36% | 150 | 160 | 171 |
| 37% | 154 | 165 | 175 |
| 38% | 158 | 169 | 179 |
Με 14% εκτός Βουλής, η ίδια συνεργασία μπορεί να φτάσει περίπου τις 155 έδρες ακόμη και με τη ΝΔ στο 32%.
Σημείωση: Οι αριθμοί είναι προσεγγιστικοί, όχι επίσημη κατανομή εδρών. Τα ποσοστά εκτός Βουλής είναι τελικά, αφού τα μικρά συνεργαζόμενα κόμματα έχουν περάσει το 3%. Η ακριβής κατανομή επηρεάζεται από τα υπόλοιπα των κομμάτων.
Πόσο ρεαλιστικά είναι τα σενάρια;
Τον Μάιο του 2023 οι ψήφοι εκτός Βουλής έφτασαν το 16,01%, ενώ τον Ιούνιο περιορίστηκαν περίπου στο 6,2%. Το 6% είναι επομένως ένα χρήσιμο ιστορικό σενάριο, ενώ τα 10% και 14% δείχνουν την ευαισθησία της εκλογικής αριθμητικής.
Αυτοδυναμία ή συνεργασία;
Μια αυτοδύναμη κυβέρνηση 155 βουλευτών δεν είναι πολιτικά ισοδύναμη με μια τρικομματική κυβέρνηση 155 εδρών. Η δεύτερη χρειάζεται συνεχή συνεννόηση και δίνει στους μικρότερους εταίρους ουσιαστική διαπραγματευτική ισχύ. Η αριθμητική πλειοψηφία δεν εγγυάται από μόνη της πολιτική σταθερότητα.
Η πραγματική σημασία της «χαμένης ψήφου»
Η είσοδος ενός μικρού κόμματος στη Βουλή δεν ευνοεί αυτομάτως ένα μεγαλύτερο κόμμα, ούτε κάθε μετακίνηση ψήφων αυξάνει τις έδρες μιας πιθανής συμμαχίας. Μπορεί όμως να αλλάξει αποφασιστικά την κατανομή των εδρών και τις δυνατότητες σχηματισμού κυβέρνησης.
Στο ελληνικό εκλογικό σύστημα, το ποιος θα κυβερνήσει δεν εξαρτάται μόνο από το ποσοστό του πρώτου κόμματος. Εξαρτάται και από το ποια μικρότερα κόμματα θα περάσουν το 3%, πόσες ψήφοι θα μείνουν εκτός Βουλής και αν οι κοινοβουλευτικές δυνάμεις μπορούν να συνεργαστούν. Αυτό είναι το πραγματικό εκλογικό παράδοξο.
