Είναι έξυπνο να ξεκινάς από μια ακραία θέση, όταν επιδιώκεις μια επωφελή συμβιβαστική συμφωνία.
Τζων Μαίναρντ Κέυνς
(Βρετανός οικονομολόγος)
Οι απρόβλεπτες αντιδράσεις και οι ασταθείς συμπεριφορές είναι κάτι που παρατηρείται-όχι σπάνια- στον χώρο της εξωτερικής πολιτικής˙ άλλωστε, φαίνεται να θεωρείται στρατηγικό πλεονέκτημα κι όχι αδυναμία. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι συνιστά και ορισμένη στρατηγική. Ως εκ τούτου, ωμές απειλές, ξαφνικές ανατροπές και συγκεχυμένη γλώσσα χρησιμοποιούνται συχνά ώστε να κρατούν τους αντιπάλους εκτός ισορροπίας: όλα τα προηγούμενα στον τομέα των διεθνών σχέσεων αποκαλούνται ως «θεωρία του τρελού».
‘Ετσι, η ετοιμότητα για λήψη ακραίων μέτρων δύναται να διαμορφώσει τους υπολογισμούς ως προς τους πολιτικούς συσχετισμούς, ενισχύοντας τους φόβους για περαιτέρω κλιμάκωση. Ενώ τη συγκεκριμένη θεωρία τη χρησιμοποιούσαν για να εξηγήσουν κάποια παράλογη συμπεριφορά, μερικές φορές έχει χρησιμοποιηθεί ως μια προσέγγιση που υιοθετήθηκε συνειδητά από τους ηγέτες: έχει ιστορικές ρίζες που ανάγονται στον Μακιαβέλι, αλλά συνδέεται και με τον Νίξον, ο οποίος χρησιμοποίησε τον όρο για να εξηγήσει την προσέγγισή του στον πόλεμο του Βιετνάμ.
Οι απειλές σήμερα δημοσιεύονται στο διαδίκτυο και συζητούνται σε πραγματικό χρόνο, η απρόβλεπτη φύση τους δεν φοβίζει το κοινό, μάλλον προκαλούν απλώς θόρυβο. Έθνη όπως το Ιράν, η Ρωσία, η Κίνα, λειτουργούν σε έναν κόσμο που ήδη θεωρούν ασταθή και άδικο, οπότε δεν τρομάζουν, είναι το περιβάλλον που αναμένουν˙ σε τέτοιες συνθήκες, η φαινομενική ανορθολογικότητα μπορεί να προκαλέσει διερεύνηση, αντιστάθμιση ή αμοιβαία κλιμάκωση. Εντωμεταξύ, μια ακανόνιστη συμπεριφορά δεν είναι πλέον απροσδόκητη, δηλαδή πολλοί τρελοί θα δυσκολεύονταν σήμερα.
Η απρόβλεπτη συμπεριφορά λειτουργεί μόνο εφόσον είναι στρατηγική κι όχι σχεδιασμένη εν κινήσει. Ο πρόεδρος των ΗΠΑ θορυβείται, αντικρούσει δημόσια τον εαυτό του, οξύνει τη ρητορική του και στη συνέχεια υποχωρεί, χωρίς να λαμβάνει προφανείς παραχωρήσεις. Όσο περισσότερο συμβαίνει αυτό, τόσο περισσότερο προβλέψιμη γίνεται κάθε απρόβλεπτη συμπεριφορά: μόλις η απρόβλεπτη συμπεριφορά γίνει αναμενόμενη, χάνει την καταναγκαστική της δύναμη. Αυτό είναι εμφανές στον χειρισμό του Τραμπ απέναντι σε Ιράν και Γροιλανδία. Στην περίπτωση του Ιράν, η στρατιωτική πίεση έχει ασκηθεί χωρίς να καθοριστεί σαφώς πού θα κατέληγε η κλιμάκωση. Με τη Γροιλανδία, οι απειλές που στόχευαν έναν σύμμαχο απλώς πίεσαν το ΝΑΤΟ χωρίς να προκαλέσουν συμμόρφωση. Επομένως, η απρόβλεπτη συμπεριφορά δημιούργησε αβεβαιότητα σχετικά με τους στόχους και τα όρια.
Ένα σημαντικό πρόβλημα για κάθε ηγέτη που επιθυμεί να υιοθετήσει μια στρατηγική τρελού είναι ότι η σημερινή διεθνής τάξη και το περιβάλλον των μέσων ενημέρωσης είναι πιο προσαρμοσμένα στην αστάθεια.
Οι απειλές δεν παγώνουν πλέον τους αντιπάλους: για παράδειγμα, η Ινδία ενώ δέχθηκε απειλές σχετικά με δασμούς από τις ΗΠΑ, ωστόσο ενίσχυσε τους δεσμούς της με την Κίνα. Οι εχθροί λοιπόν δοκιμάζουν τα όρια. Η Ρωσία, από την άλλη, έχει αντιμετωπίσει την αμφιλεγόμενη στάση του Τραμπ για την Ουκρανία ως πράσινο φως προκειμένου να συνεχίσει τις πολεμικές επιχειρήσεις της.
Υπάρχουν όμως και περιπτώσεις όπου η ασάφεια μπορεί να εξυπηρετήσει έναν στρατηγικό σκοπό. Η περιορισμένη αβεβαιότητα σχετικά με συγκεκριμένες απαντήσεις μπορεί να διατηρήσει τους αντιπάλους προσεκτικούς. Η στρατηγική ασάφεια των ΗΠΑ απέναντι στην Ταϊβάν, για παράδειγμα, δεν καθιστά σαφές εάν οι ΗΠΑ θα επέμβουν στρατιωτικά σε περίπτωση επίθεσης από το Πεκίνο, αποθαρρύνοντας τον εγκλωβισμό οποιασδήποτε πλευράς σε αυτόματη κλιμάκωση. Αυτή η πτυχή της προσέγγισης του τρελού παραμένει αποτελεσματική. Αλλά αυτό που δεν λειτουργεί πια είναι η αστάθεια που δεν συνδέεται με σαφείς στόχους και ορατά όρια.
Γι’ αυτό κι η θεωρία του τρελού δημιουργήθηκε για έναν άκαμπτο, δεσμευμένο από κανόνες κόσμο˙ είναι λιγότερο αποτελεσματική ακριβώς εκεί που η σημερινή πολιτική φαίνεται πιο χαοτική. Εξάπαντος, σε ένα τέτοιο χαοτικό σύμπαν, αν πρόκειται να υποχωρήσεις άμεσα θα σε χαρακτηρίσουν μεγαλόψυχο, μα αν υποχωρήσεις ύστερα από σκέψη, σίγουρα θα υποθέσουν ότι είσαι αδύναμος. Άρα γίνεται εύκολα αντιληπτό πως η ειρήνη δεν ισοδυναμεί με απουσία συγκρούσεων. Ειρήνη είναι η δυνατότητα να διαχειρίζεσαι τις συγκρούσεις με ειρηνικά μέσα. Θα συμβεί άραγε τώρα αυτό;
