Πριν λίγες μέρες, τον Σεπτέμβριο του 2026 εκδόθηκε ένα βιβλίο με τον ευφάνταστο τίτλο «Everyman: The Untold Story of Economics»
Πρόκειται για ένα βιβλίο της Antara Haldar η οποία είναι μια από τις πιο σημαντικές και ανατρεπτικές φωνές στη σύγχρονη οικονομική σκέψη, γνωστή για την προσπάθειά της να γεφυρώσει τα οικονομικά με τις ανθρωπιστικές επιστήμες.
Έχει αποτολμήσει μία τολμηρή αναδιατύπωση της ιστορίας του καπιταλισμού, η οποία αντιμετωπίζει τις βασικές έννοιες της οικονομικής επιστήμης ως ζωντανές οντότητες, συνδυάζοντας τη μυθοπλασία με την πραγματικότητα για να ανατρέψει 250 χρόνια οικονομικής ορθοδοξίας.
Δομημένο σαν ένα ευφάνταστο μυθιστόρημα, το έργο «Everyman» παρακολουθεί την πορεία του παγκόσμιου καπιταλισμού από την ακμή στην παρακμή, μέσα από τον Neo και τους αλόγιστους «Αποστόλους» του.
Στη γλώσσα και τη θεωρία της λογοτεχνίας, ο όρος Everyman περιγράφει έναν συνηθισμένο, καθημερινό χαρακτήρα. Είναι το άτομο με το οποίο μπορεί να ταυτιστεί εύκολα οποιοσδήποτε αναγνώστης ή θεατής, καθώς δεν διαθέτει εξαιρετικές δυνάμεις ή μοναδικά προνόμια, αλλά αντιμετωπίζει τις κοινές προκλήσεις της ανθρώπινης ζωής.
Επομένως ο «Everyman» είναι ο καθημερνός άνθρωπος, ο άνθρωπος της διπλανής πόρτας, και αυτό που μας υπενθυμίζει το υπόλοιπο τμήμα του τίτλου, το «The Untold Story of Economics» δηλαδή είναι η ανείπωτη ιστορία της οικονομικής επιστήμης ή ακόμη καλύτερα η ανείπωτη οικονομική ιστορία του καθημερινού ανθρώπου, του ανθρώπου της διπλανής πόρτας.
Πρόκειται για μια ανατρεπτική, μαγική ρεαλιστική ιστορία που επιχειρεί να ξαναγράψει τη μυθολογία της σύγχρονης οικονομικής θεωρίας. Αντί για ένα στεγνό ακαδημαϊκό κείμενο, το βιβλίο χρησιμοποιεί τη μορφή μυθιστορήματος για να ασκήσει κριτική στα παραδοσιακά οικονομικά μοντέλα.
Η κεντρική ιδέα και η πλοκή: Για πάνω από 250 χρόνια, η οικονομική επιστήμη βασίζεται στο θεώρημα του «ορθολογικού δρώντος» (homo economicus), ενός απόλυτα εγωιστή, ψυχρού χαρακτήρα που δρα μόνο με γνώμονα το υλικό κέρδος. Η Haldar δίνει «σάρκα και οστά» σε αυτό το θεωρητικό κατασκεύασμα μετατρέποντάς το στον κεντρικό ήρωα του βιβλίου με το όνομα Neo, επιλέγει δε να ονομάσει τον κεντρικό της ήρωα Neo επειδή αυτός αποτελεί την προσωποποίηση του Homo Economicus, του «Οικονομικού Ανθρώπου».
Το όνομα Neo δεν είναι τυχαίο, αλλά κρύβει έναν βαθύ συμβολισμό: Το όνομα παραπέμπει άμεσα στη «νεοκλασική» σχολή σκέψης, την Νεοκλασική Οικονομική Θεωρία (Neoclassical Economics) η οποία κυριάρχησε στα οικονομικά τα τελευταία 250 χρόνια.
Ο «Ορθολογικός Δρών» (Rational Actor): Στα παραδοσιακά οικονομικά μοντέλα, ο άνθρωπος αντιμετωπίζεται ως ένα απολύτως ορθολογικό, εγωιστικό και υπολογιστικό ον που κοιτάζει μόνο το προσωπικό του συμφέρον. Ο Neo ενσαρκώνει ακριβώς αυτό το θεωρητικό κατασκεύασμα.
Η συγγραφέας χρησιμοποιεί τη μέθοδο του μαγικού ρεαλισμού για να μετατρέψει τις αφηρημένες οικονομικές έννοιες σε χαρακτήρες με «σάρκα και οστά». Έτσι, ο Neo καθοδηγεί την πορεία του παγκόσμιου καπιταλισμού από την ακμή στην παρακμή, έχοντας στο πλευρό του «Αποστόλους» του καπιταλισμού με εξίσου συμβολικά ονόματα, όπως ο Finn (ο κλασικός finance bro των χρηματοοικονομικών) και ο Davos (ο πρεσβευτής της παγκοσμιοποίησης), ο Wash απεσταλμένος σε μακρινές αναπτυσσόμενες χώρες, ο Tek , η επιτομή της βιομηχανίας της τεχνολογίας.
Όλοι τους, αρχετυπικοί χαρακτήρες που ενσαρκώνουν τις δυνάμεις της αγοράς.
Στόχος της Haldar είναι να δείξει πώς οι θεσμοί μας χτίστηκαν γύρω από έναν «άνθρωπο-άχυρο» (τον Neo) και να προτείνει ένα νέο οικονομικό όραμα βασισμένο στα πραγματικά ανθρώπινα συναισθήματα και την κοινωνική συνεργασία.
Εκεί με τις προτάσεις της η Haldar «συναντά» το διαχρονικά επίκαιρο και συναρπαστικό «Οι φιλόσοφοι του Οικονομικού Κόσμου» και ειδικότερα τις προτάσεις που διατυπώνει ο Robert L. Heilbroner με επίκεντρο το ερώτημα «προς ποια κατεύθυνση οδεύει η οικονομική σκέψη και κατ’ επέκταση η οικονομική επιστήμη στις απαρχές του 21ου αιώνα;» Ή διαφορετικά ειπωμένο, το τιμόνι της σύγχρονης οικονομικής θα το κρατήσει η μαθηματικοποίηση της επιστήμης αυτής ή το «όραμα» για την κοινωνική της χρησιμότητα;
Ο Neo ταξιδεύει από το Σικάγο στη Νέα Υόρκη, το Λονδίνο, τη Wall Street, το Burning Man, τις βιομηχανικές ζώνες των ΗΠΑ και τις επαρχίες της Ινδίας. Το ταξίδι του ακολουθεί την ιστορική πορεία του καπιταλισμού, από τη γέννησή του μέχρι τη Μεγάλη Ύφεση, την οικονομική κρίση του 2008, το Brexit και τη σύγχρονη άνοδο του λαϊκισμού.
Κάποια στιγμή έρχεται η ώρα της σύγκρουσης. Η σταθερότητα του συστήματος κλονίζεται από την Gini και την Palma (που διαμαρτύρονται για τις ανισότητες), τον Ordinary Joe (τον απλό άνθρωπο που χάνει την υπομονή του) και ένα τέρας που έχει ξεφύγει από κάθε έλεγχο.
Το τέρας που έχει ξεφύγει από κάθε έλεγχο, είναι η αλληγορία που μπορεί να αναφέρεται σε έναν (ή και σε συνδυασμό) από τους μεγάλους σύγχρονους συστημικούς κινδύνους: τον ανεξέλεγκτο πληθωρισμό, την κρίση του κόστους ζωής, τις ασύδοτες χρηματοπιστωτικές αγορές ή ακόμα και την κλιματική κρίση που απειλεί τη σταθερότητα.
Συνολικά, το κείμενο κρούει τον κώδωνα του κινδύνου: όταν οι δείκτες ευημερούν μόνο για τους λίγους, ο απλός κόσμος αγανακτεί και οι οικονομικές δυνάμεις ξεφεύγουν από τον έλεγχο των κυβερνήσεων, η κοινωνική συνοχή καταρρέει.
Ποιος είναι ο στόχος του βιβλίου;
Η Haldar αντλεί στοιχεία από την ηθική ψυχολογία, τη φιλοσοφία και την εξελικτική βιολογία για να δείξει ότι οι άνθρωποι δεν είναι απλώς υπολογιστικές μηχανές, αλλά πλάσματα που βασίζονται στο συναίσθημα και την κοινωνική συνεργασία. Αντικαθιστώντας τον «χάρτινο» άνθρωπο των οικονομικών εγχειριδίων με έναν αληθινό χαρακτήρα, το βιβλίο μάς καλεί να χρησιμοποιήσουμε την ηθική μας φαντασία για να επανασχεδιάσουμε τους θεσμούς μας και να μετατρέψουμε την πορεία του πολιτισμού μας από μια αναπόφευκτη τραγωδία σε μια ιστορία λύτρωσης.
Η Antara Haldar είναι μια από τις πιο σημαντικές και ανατρεπτικές φωνές στη σύγχρονη οικονομική σκέψη, γνωστή για την προσπάθειά της να γεφυρώσει τα οικονομικά με τις ανθρωπιστικές επιστήμες. Είναι Αναπληρώτρια Καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο του Cambridge, όπου διδάσκει Εμπειρική Νομική Μελέτη και Νομικά Οικονομικά (Law and Economics). Έχει διατελέσει επισκέπτρια καθηγήτρια και ερευνήτρια σε κορυφαία ιδρύματα των ΗΠΑ, όπως το Πανεπιστήμιο Harvard, το Πανεπιστήμιο Columbia και το Πανεπιστήμιο Stanford.
Υπήρξε στενή συνεργάτιδα και μαθήτρια του κατόχου βραβείου Νόμπελ Οικονομικών, Amartya Sen. Η επιρροή του Sen είναι εμφανής στο έργο της, καθώς και οι δύο εστιάζουν στην ηθική, την ανθρώπινη ανάπτυξη και την κοινωνική δικαιοσύνη, και όχι μόνο στους ψυχρούς αριθμούς. Το ακαδημαϊκό της έργο επικεντρώνεται στο πώς οι νόμοι, οι κοινωνικοί θεσμοί, η ψυχολογία και η κουλτούρα επηρεάζουν την οικονομική ανάπτυξη. Πιστεύει ότι η οικονομική κρίση του 2008 και η σημερινή κλιματική κρίση αποδεικνύουν ότι τα παραδοσιακά οικονομικά μοντέλα έχουν αποτύχει επειδή αγνοούν την ανθρώπινη συμπεριφορά.
Ο Amartya Sen δεν ήταν απλώς ένας καθηγητής για την Antara Haldar, αλλά ο μέντορας που διαμόρφωσε ριζικά τον τρόπο που βλέπει τον κόσμο. Η επιρροή του είναι η «καρδιά» πίσω από τη συγγραφή του Everyman. Ο Sen έγινε διάσημος επειδή υποστήριξε ότι η ανάπτυξη μιας χώρας δεν πρέπει να μετριέται μόνο με το ΑΕΠ (χρήμα), αλλά με το τι είναι πραγματικά ικανοί να κάνουν και να γίνουν οι άνθρωποι (π.χ. πρόσβαση στην υγεία, την παιδεία, την ελευθερία λόγου). Η Haldar πήρε αυτή την ιδέα και τη μετέτρεψε σε λογοτεχνική κριτική στο βιβλίο της, δείχνοντας ότι ο άνθρωπος έχει ανάγκες που οι αγορές δεν μπορούν να κοστολογήσουν.
Ο Sen επανέφερε την ηθική φιλοσοφία στα οικονομικά. Με τον ίδιο τρόπο, η Haldar στο Everyman προσπαθεί να αποδομήσει τον ψυχρό, μαθηματικό Homo Economicus (τον Neo) και να αποδείξει, όπως ο δάσκαλός της, ότι η οικονομία είναι κοινωνική επιστήμη και όχι θεωρητική φυσική. Και οι δύο έχουν ρίζες από την Ινδία, μια χώρα με τεράστιες οικονομικές αντιθέσεις. Αυτή η κοινή οπτική τούς επέτρεψε να δουν από πρώτο χέρι πώς οι δυτικές, νεοφιλελεύθερες οικονομικές συνταγές συχνά αποτυγχάνουν όταν εφαρμόζονται τυφλά σε αναπτυσσόμενες κοινωνίες.
Η Haldar μετατρέπει περίπλοκες οικονομικές θεωρίες και δείκτες σε λογοτεχνικούς χαρακτήρες:
Ο «Οικονομικός Άνθρωπος», ο Neo (Homo Economicus) είναι ένα θεωρητικό μοντέλο που χρησιμοποιούν οι οικονομολόγοι. Υποθέτει ότι ο άνθρωπος είναι απόλυτα ορθολογικός, εγωιστής, έχει τέλεια πληροφόρηση και δρα πάντα με σκοπό να μεγιστοποιήσει το προσωπικό του κέρδος (ή χρησιμότητα). Στην πραγματικότητα, τονίζει η Haldar, οι άνθρωποι κινούνται συχνά από αλτρουισμό, συναίσθημα, παρορμήσεις ή ελλιπείς πληροφορίες.
Οι Δείκτες ανισότητας, η Gini και η Palma, χρησιμοποιούνται καθημερινά από οργανισμούς όπως η Παγκόσμια Τράπεζα και το ΔΝΤ για να καταλάβουμε πόσο δίκαιη (ή άδικη) είναι μια κοινωνία. Ο δείκτης Gini μας δείχνει τη συνολική εικόνα της ανισότητας ενώ ο λόγος Palma είναι η ακτινογραφία των άκρων.
Ο Δείκτης Gini που είναι μια μαθηματική μέτρηση της κατανομής του εισοδήματος σε μια χώρα. Παίρνει τιμές από 0 έως 1 (ή 0% έως 100%). Το μηδέν 0 σημαίνει απόλυτη ισότητα (όλοι έχουν το ίδιο εισόδημα) και το ένα 1 σημαίνει απόλυτη ανισότητα (ένας άνθρωπος έχει όλο το εισόδημα και οι υπόλοιποι τίποτα).
Χαμηλός Gini (κοντά στο 0.25 – 0.30), συναντάται συνήθως στις Σκανδιναβικές χώρες (Ισλανδία, Νορβηγία, Δανία). Σημαίνει ότι το κράτος εφαρμόζει ισχυρή φορολογία για τους πλούσιους και αναδιανέμει το εισόδημα, οπότε το χάσμα πλουσίων και φτωχών είναι μικρό.
Υψηλός Gini (πάνω από 0.50) συναντάται σε χώρες της Λατινικής Αμερικής (π.χ. Βραζιλία) και της Νότιας Αφρικής (η οποία έχει από τους υψηλότερους δείκτες παγκοσμίως, κοντά στο 0.63). Εκεί, ένα ελάχιστο ποσοστό του πληθυσμού κατέχει σχεδόν όλο τον πλούτο, ενώ η πλειοψηφία ζει σε συνθήκες φτώχειας. Όμως υπάρχει το «τυφλό σημείο» του Gini που ναι μεν μετράει τη συνολική κατανομή, αλλά δεν μπορεί να αναδείξει τις ακραίες καταστάσεις. Αν οι πολύ πλούσιοι για παράδειγμα γίνουν πλουσιότεροι και οι πολύ φτωχοί φτωχότεροι, ο δείκτης μπορεί να μην αλλάξει δραματικά αν η μεσαία τάξη παραμείνει ίδια.
Επομένως, οι οικονομολόγοι προσφεύγουν στον Λόγο Palma (Palma Ratio) πουείναι ένας πιο σύγχρονος δείκτης. Μετράει το μερίδιο του εθνικού εισοδήματος που πηγαίνει στο πλουσιότερο 10% του πληθυσμού και το συγκρίνει με το μερίδιο που πηγαίνει στο φτωχότερο 40%. Δείχνει με μεγαλύτερη ακρίβεια το χάσμα μεταξύ των πολύ πλούσιων και των χαμηλών στρωμάτων, καθώς η μεσαία τάξη συνήθως διατηρεί σταθερό το μερίδιό της. Πρόκειται για την ακτινογραφία των άκρων. Πώς ερμηνεύεται: Αν μια χώρα έχει Palma Ratio 1, σημαίνει ότι το πλουσιότερο 10% των πολιτών βγάζει ακριβώς τα ίδια χρήματα με το φτωχότερο 40% μαζί.
Στις σκανδιναβικές χώρες ο δείκτης είναι γύρω στο 0.8, ενώ σε χώρες με μεγάλες ανισότητες (όπως οι ΗΠΑ) μπορεί να ξεπεράσει το 1.5 ή το 2. Στις περιπτώσεις αυτές, το πλουσιότερο 10% κερδίζει διπλάσια χρήματα από όσα κερδίζει σχεδόν ο μισός πληθυσμός της χώρας!
Τον Ordinary Joe (Η Κοινή Γνώμη) που στην οικονομία αντιπροσωπεύει τον μέσο εργαζόμενο, τον καταναλωτή της διπλανής πόρτας, που δεν καταλαβαίνει από περίπλοκους δείκτες της Wall Street, αλλά βιώνει την ακρίβεια, την ανεργία και την ανασφάλεια στην καθημερινότητά του. Στο βιβλίο είναι ο χαρακτήρας που «χάνει την υπομονή του», δείχνοντας πώς η παραμέληση του απλού ανθρώπου από τις οικονομικές ελίτ οδηγεί σε κοινωνικές εκρήξεις και στην άνοδο του λαϊκισμού.
Γιατί αυτή η σύγκρουση είναι το κεντρικό θέμα του Everyman; Στο βιβλίο, η Gini και η Palma «επαναστατούν». Η Haldar δείχνει ότι όταν αυτοί οι δείκτες ανεβαίνουν στην πραγματική ζωή, το αποτέλεσμα δεν είναι απλώς αριθμοί σε ένα διάγραμμα Excel. Είναι η οργή του Ordinary Joe, η πολιτική αστάθεια, οι απεργίες και η κοινωνική πόλωση που βλέπουμε σήμερα σε όλο τον δυτικό κόσμο.
Με βάση τα πιο πρόσφατα επίσημα στοιχεία της Eurostat και της Ελληνικής Στατιστικής Αρχής (ΕΛΣΤΑΤ), η Ελλάδα παρουσιάζει μια ενδιαφέρουσα εικόνα, όπου οι δείκτες ανισότητας έχουν σταθεροποιηθεί, αλλά παραμένουν σε υψηλότερα επίπεδα από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο.
Αν ζητούσαμε από τη Gini και την Palma (τις ηρωίδες του βιβλίου) να μας κάνουν μια ξενάγηση στην οικονομική πραγματικότητα της Ελλάδας και της Ευρώπης, η κατάσταση θα διαμορφωνόταν ως εξής:
Ο δείκτης Gini που μετράει το διαθέσιμο εισόδημα των νοικοκυριών μετά από φόρους και επιδόματα (με κλίμακα από 0% έως 100%) στην Ελλάδα βρίσκεται στο 31,6%. Παρόλο που το ποσοστό αυτό δείχνει μια σταδιακή βελτίωση σε σχέση με την περίοδο της κρίσης (το 2014 είχε εκτιναχθεί στο 34,5%), η Ελλάδα συνεχίζει να έχει υψηλότερη ανισότητα από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο.
Ο μέσος όρος της Ευρωπαϊκής Ένωσης βρίσκεται στο 29,4%.Οι «πρωταθλητές» της ισότητας: Χώρες όπως η Σλοβακία (21,7%), η Τσεχία (23,7%) και η Σλοβενία (23,8%) καταγράφουν το μικρότερο χάσμα. Οι «πρωταθλητές» της ανισότητας: Τα υψηλότερα ποσοστά εισοδηματικής ανισότητας στην ΕΕ καταγράφονται στη Βουλγαρία (38,4%), τη Λιθουανία (35,3%) και τη Λετονία (34,2%). Η Ελλάδα βρίσκεται στην ομάδα των χωρών που ξεπερνούν τον ευρωπαϊκό μέσο όρο, μαζί με χώρες του Νότου (όπως η Ισπανία και η Ιταλία).
Αν εξετάσουμε την κατάσταση μέσω του Λόγου Palma (που συγκρίνει το πλουσιότερο 10% με το φτωχότερο 40%), το «τυφλό σημείο» του Gini αποκαλύπτεται: Στην Ελλάδα, ο δείκτης Palma κυμαίνεται παραδοσιακά κοντά στο 1,15 με 1,20. Αυτό σημαίνει πρακτικά ότι το πλουσιότερο 10% των Ελλήνων κερδίζει κάθε χρόνο περισσότερα χρήματα από όσα κερδίζει ολόκληρο το φτωχότερο 40% του πληθυσμού μαζί. Στις σκανδιναβικές χώρες, ο δείκτης αυτός πέφτει κάτω από το 0,9, δείχνοντας ότι η βάση της κοινωνίας (ο Ordinary Joe) έχει πολύ μεγαλύτερο μερίδιο στην πίτα.
Υπάρχει μια σημαντική λεπτομέρεια που η Antara Haldar τονίζει συχνά: Άλλο το εισόδημα (τι βγάζεις κάθε μήνα) και άλλο ο πλούτος (τι περιουσία έχεις: ακίνητα, μετοχές, αποταμιεύσεις).
Σύμφωνα με πρόσφατες παγκόσμιες εκθέσεις (όπως της UBS), η ανισότητα του πλούτου στην Ελλάδα είναι πολύ πιο έντονη: Ο δείκτης Gini για τον πλούτο αγγίζει το 0,6 (ή 60%), καθώς η συσσώρευση περιουσίας είναι πολύ πιο άνιση από την κατανομή των μηνιαίων μισθών.
Χαρακτηριστικό είναι ότι ο αριθμός των εκατομμυριούχων στην Ελλάδα κατέγραψε πρόσφατα ιστορικό υψηλό, φτάνοντας περίπου τις 82.000 άτομα (σχεδόν το 1% του ενήλικου πληθυσμού), την ίδια στιγμή που ένα μεγάλο μέρος της κοινωνίας πιέζεται από τον πληθωρισμό και το κόστος στέγασης.
Αν ο Neo (ο Homo Economicus) επισκεπτόταν την Ελλάδα, θα έβλεπε μια οικονομία που ανακάμπτει στους μακροοικονομικούς δείκτες (ανάπτυξη, τουρισμός), αλλά η Gini και η Palma θα του θύμιζαν ότι οι καρποί αυτής της ανάπτυξης δεν μοιράζονται εξίσου. Η απόσταση ανάμεσα στο κορυφαίο 10% και τα χαμηλότερα στρώματα παραμένει μία από τις βασικές προκλήσεις της χώρας.
Όταν λοιπόν η οικονομία συναντά τη λογοτεχνία, πολλές αλήθειες βγαίνουν στην επιφάνεια. Έχοντας διδάξει ανάμεσα στα άλλα Μικροοικονομική, Μακροοικονομική και Ιστορία Οικονομικών Θεωριών, εύχομαι ο «Everyman», το «Everyman: The Untold Story of Economics» δηλαδή, να αποτελέσει ανάγνωσμα των πρωτοετών οικονομικών σχολών, συντροφεύοντας το διαχρονικά επίκαιρο και συναρπαστικό «Οι φιλόσοφοι του Οικονομικού Κόσμου». Αν το διαβάσουν και το εμπεδώσουν οι πολιτικοί, κάτι θετικό ίσως προκύψει: Θα καλλιεργηθεί, θα αναπτυχθεί η φαντασία τους. Καθώς μοιάζει να λείπει από πολλούς. Αν δεν κάνω λάθος….
Μιχάλης Κονιόρδος, εκπαιδευτικός https://www.core-econ.org/ , επισκέπτης καθηγητής Πανεπιστημίου Karazin
