Είναι πλέον καθημερινές οι προειδοποιήσεις στους πολίτες οτι ο πόλεμος στο Ιράν θα έχει επιπτώσεις στη ζωή τους. Το πετρέλαιο χοροπηδάει γύρω από τα $100 με σημαντική μεταβλητότητα και τα νοικοκυριά προμηθεύονται κονσέρβες και γάλατα μακράς διάρκειας. Τα κανάλια και το ίντερνετ τροφοδοτούν το άγχος με συνεχείς προειδοποιήσεις ειδικών. Τελικά πόσο πρέπει να ανησυχούμε; Ο πόλεμος είναι σίγουρα επικίνδυνος και μπορεί να τραβήξει σε μάκρος. Όμως η διαταραχή για την παγκόσμια και την Ελληνική οικονομία θα είναι, λογικά, βραχυπρόθεσμη.
Το πρόβλημα βρίσκεται όχι στον πόλεμο καθαυτό, που θα μπορούσε να συνεχιστεί για καιρό, αλλά σε δύο παράγοντες του: τις πυραυλικές επιθέσεις του Ιράν σε χώρες της Μ. Ανατολής και στα Στενά του Ορμούζ. Από εκεί περνάει περίπου το ένα πέμπτο της παγκόσμια παραγωγής πετρελαίου. Οι Φρουροί της Επανάστασης, οι οποίοι βρίσκονται σε αγώνα τόσο για την επιβίωση τους όσο και για εσωτερική επικράτηση, παίζουν το ένα «χαρτί» που έχουν: την παρενόχληση του διεθνούς πετρελαίου και των γειτόνων τους και τη διαταραχή της κυκλοφορίας στα Στενά. Ένα κοινό και ελεύθερο πέρασμα για όλες τις χώρες του Κόλπου, το οποίο μπορεί να διαταραχθεί όμως από το Ιράν που έχει την ανατολική όχθη.
Ας ξεκινήσουμε με τη βασική παραδοχή ότι τα κίνητρα διαμορφώνουν συμπεριφορές και ας εξετάσουμε τα κίνητρα όλων που διαμορφώνουν την καθημερινότητα.
Και ας ξεκινήσουμε από την ενημέρωση.
Από τη μια βρίσκονται τα μέσα ενημέρωσης, τηλεοπτικά, ιντερνετικά και γραπτά, καθώς και ειδικοί που διεκδικούν τα δεκαπέντε λεπτά τους. Κάθε ένας από αυτούς έχει κίνητρο να φέρει τον Γ’ Παγκόσμιο στο κατώφλι σας, όπως έγινε και με την Ουκρανία. Και το ίδιο κίνητρο να τον ξεχάσει όταν τα πράγματα ηρεμήσουν, και να ασχοληθεί και πάλι με φόνους, δημοσκοπήσεις και τη παλιά-νέα σχέση της παλιάς παρουσιάστριας. Δεν το κάνουν όλοι, αλλιώς αυτό το άρθρο δεν θα έβλεπε το φως της ημέρας, αλλά το κάνουν αρκετοί.
Από την άλλη, βρίσκονται αυτοί που βλέπουν μακροπρόθεσμα, γιατί το δικό τους επάγγελμα και το κίνητρο είναι τέτοιο. Διαχειριστές περιουσίας, για παράδειγμα, σαν τον υπογράφοντα, που πρέπει να αποφασίσουν αν οι πτώσεις των μετοχών είναι αγοραστική ευκαιρία, αν τα επιτόκια θα ανέβουν όπως «δείχνουν» οι ομολογιακές αγορές, κλπ. Που δεν «πουλάνε» ούτε ανησυχία, ούτε ηρεμία, γιατί το να πουλάς είναι εύκολο, αλλά την «αγοράζουν». Βάζουν τα λεφτά τους, και τα λεφτά των πελατών τους εκεί που είναι η άποψη τους. Έχουν δηλαδή συνέπειες αν κάνουν λάθος και θα πρέπει να απολογηθούν, όχι απλώς να ξεχαστούν όταν περάσει ο κύκλος των νέων.
Ας δούμε λοιπόν τα μακροπρόθεσμα κίνητρα όλων των εμπλεκομένων.
α) Το Ιράν δεν έχει «φίλους» με κίνητρα να το βοηθήσουν.
β) Τα Στενά του Ορμούζ είναι πρόβλημα όλου του πλανήτη, και όλος ο πλανήτης έχει κίνητρο να διορθωθεί η κατάσταση σύντομα.
γ) Η Αμερική έχει κίνητρο για βραχυπρόθεσμη διαμάχη.
δ) Οι κυβερνήσεις έχουν κίνητρο να βοηθήσουν τους ψηφοφόρους τους.
ε) Οι Φρουροί της Επανάστασης έχουν κίνητρο να χτυπήσουν τις ΗΠΑ – αλλά και να επιβιώσουν.
Α) Κανείς δεν έχει κίνητρο να βοηθήσει το Ιράν
Τα πυρομαχικά δεν είναι άπειρα. Και το ιρανικό καθεστώς, θρησκευτικά και πολιτικά φονταμενταλιστικό, δεν έχει χτίσει μακροπρόθεσμες συμμαχίες, αυτές που στέλνουν φρέσκα όπλα και μισθοφόρους, διαιωνίζοντας τους πολέμους. Πουλάει μεν το πετρέλαιο του στην Κίνα, αλλά αυτή τη στιγμή η Κίνα δεν μπορεί να πάρει την ενέργεια που χρειάζεται από καμιά χώρα του Κόλπου και δεν έχει κανένα λόγο να βοηθήσει στη διαιώνιση της διαμάχης. Ένα απλό συμμαχικό χτύπημα στη Νήσο του Χάργκ, από όπου περνάει το 90% του ιρανικού πετρελαίου, μπορεί να διακόψει επ’αόριστον τις εξαγωγές από το Ιράν. Η Ρωσία, που έχει κίνητρο να βοηθήσει, προς το παρόν χρειάζεται κάθε σφαίρα και άντρα για την Ουκρανία. Και ακόμα και να μην τη χρειαζόταν, δε θα ρίσκαρε να πάει ενάντια στα Κινεζικά συμφέροντα. Οι άλλες χώρες του Κόλπου που υπομένουν ιρανικές επιθέσεις, και έχουν διαφορετική θρησκεία, δεν έχουν λόγο να βοηθήσουν.
Β) Όσο μεγαλύτερο το πρόβλημα, τόσο μεγαλύτερο το κίνητρο για άμεση αντίδραση
Όταν ένα διαμέρισμα στο κέντρο της Αθήνας έχει πρόβλημα με το ηλεκτρικό, το συνεργείο μπορεί να κάνει μια εβδομάδα να φανεί. Όταν όμως το πρόβλημα είναι σε τρία οικοδομικά τετράγωνα, τότε η βλάβη αντιμετωπίζεται σε λίγες ώρες. Το ίδιο αναμένεται να συμβεί με τα Στενά. Εκτός από το Ιράν, το Ιράκ, το Μπαχρέιν, το Κουβέιτ, το Ομάν, τα Εμιράτα, η Σ. Αραβία, όλες περνούν το προϊόν τους από τα Στενά.
Ένα μακροπρόθεσμο κλείσιμο των Στενών μπορεί να κάνει τεράστια ζημιά στις οικονομίες τους. Όπως και στις οικονομίες όλων των χωρών και εκτός Κόλπου. Όσο πιο σφοδρά τα χτυπήματα, τόσο μεγαλύτερο το κίνητρο για γρήγορη επίλυση. Έχουν όλοι κάθε κίνητρο λοιπόν να πιέσουν προς κάθε κατεύθυνση για γρήγορο άνοιγμα των Στενών, είτε αυτό σημαίνει να συμβάλλουν στις συμμαχικές προσπάθειες, να πληρώσουν «ασφάλεια» (φυσική ή οικονομική) στα πλοία που περνούν, ή να πιέσουν τη Ουάσιγκτον να σταματήσει τις επιθέσεις. Αλλά επειδή το πρόβλημα των Στενών είναι πρόβλημα όλου του πλανήτη, όσο αιρετική και αν ακούγεται η άποψη, προβλέπω ότι στο τέλος της διένεξης (μακροπρόθεσμα ή βραχυπρόθεσμα) τα Στενά θα διασφαλιστεί ότι θα μείνουν τόσο ανοιχτά, όσο το Γιβραλτάρ.
Γ) Ο Ντόναλντ Τραμπ φημίζεται για αρκετά πράγματα. Η υπομονή δεν είναι ανάμεσα σε αυτά
Οι Αμερικανοί καταναλωτές ήδη βλέπουν αύξηση 12% στη βενζίνη τους. Ο πόλεμος είναι ιδιαίτερα αντι-δημοφιλής στη MAGA βάση του, και οι μεσοπρόθεσμες εκλογές έρχονται ταχύτατα. Ήδη οι υποψήφιοι της επιλογής του δεν τα πηγαίνουν καλά, και ο ίδιος έχει χαμηλά ποσοστά αποδοχής. Το κίνητρο του είναι ένας βραχυπρόθεσμος πόλεμος, που θα βοηθήσει τους συμμάχους του, το Ισραήλ και τη Σ. Αραβία, να ξεφορτωθούν ένα επικίνδυνο καθεστώς, και την Αμερική να έχει μεγαλύτερο λόγο για τα πετρέλαια του Κόλπου. Αλλά δεν έχει κανένα κίνητρο για ένα μακροπρόθεσμο πόλεμο, που μόνο κακό κάνει στους Προέδρους. Μπορεί ανά πάσα στιγμή να «κηρύξει τη νίκη» και να αποχωρήσει. Έτσι και αλλιώς, στρατηγικά το Ιρανικό καθεστώς μπορεί να πέσει μόνο όπως το Ιρακινό. Με κυρώσεις, και επιθέσεις σε δόσεις.
Δ) Οι κυβερνήσεις έχουν και κίνητρα, και μέσα να βοηθήσουν τις οικονομίες τους
Όσο διαρκεί η αναταραχή, τόσο περισσότερο διαταράσσονται οι οικονομίες του πλανήτη, και το φάσμα του πληθωρισμού γίνεται όλο και πιο ορατό. Να τονίσουμε εδώ ότι ο πληθωρισμός είναι η μια μακροοικονομική μεταβλητή που ρίχνει κυβερνήσεις. Τι μπορούν να κάνουν οι κυβερνήσεις; Μπορούν, όπου υπάρχουν, να απελευθερώσουν στρατηγικά πετρελαϊκά αποθέματα. Μπορούν να αυξήσουν τη δημοσιονομική στήριξη με μέτρα, ιδιαίτερα σε πιο ευάλωτους, να επιβάλλουν πλαφόν ή έκτακτους φόρους στα υπερ-κέρδη. Έχουν αρκετά εργαλεία στα χέρια τους και πολλά κίνητρα για να μειώσουν τις οικονομικές συνέπειες του ασταθούς πετρελαίου.
Ε) Τα κίνητρα των Φρουρών της Επανάστασης
Τα κίνητρα των Φρουρών της Επανάστασης έχουν τη λογική της διατήρησης της δύναμης εσωτερικά, αλλά εξωτερικά κινούνται από ένα παράλογο ζήλο ενάντια στο Ισραήλ και τις ΗΠΑ, διατηρώντας την πεποίθηση ότι η νίκη απέναντι σε όλο τον κόσμο είναι εφικτή. Όσο δε, οι Φρουροί, κινούνται με τη δομή των «πυρίνων» χωρίς κεντρική διοίκηση, τόσο θα βλέπουμε τυφλά χτυπήματα σε τάνκερ, ή ακόμα και σε όμορες χώρες όπως το Ομάν, που προσπάθησε να φέρει την ειρήνη, συνεχάρη τον Μοτζτάμπα Χομεινι, και τελικά κατέληξε να χτυπηθεί από Ιρανικά drones και να εκκενώσει τα terminals. Όσο όμως τα Στενά μένουν κλειστά, το Ιράν δεν μπορεί να εξάγει και το δικό του πετρέλαιο και να χρηματοδοτήσει τον πόλεμο. Ακόμα λοιπόν και αυτό το φανατικό καθεστώς θα βρεθεί σύντομα αντιμέτωπο με την απόφαση της επιβίωσης έναντι της «εκδίκησης». Και, συνήθως, το κίνητρο της επιβίωσης κερδίζει.
Όταν λοιπόν τα βάλουμε κάτω, τα κίνητρα όλων συνάδουν στον γρήγορο τερματισμό του αποκλεισμού των Στενών. Είναι πολύ δύσκολο να συνεχιστεί αυτή η κατάσταση για παραπάνω από μερικές εβδομάδες. Δεν λέω κοιμηθείτε ήσυχα. Απλώς υπενθυμίζω τα λόγια του Ρούσβελτ «Δεν έχουμε τίποτα να φοβηθούμε, εκτός από τον ίδιο το φόβο». Πώς μπορούμε να ζητήσουμε από τους τουρίστες, πχ, να μην ακυρώσουν τις διακοπές τους, αν εμείς εδώ ετοιμαζόμαστε για τον Γ’ Παγκόσμιο; Η ζημιά που μπορούμε να κάνουμε στον εαυτό μας και στην οικονομία μας αγκαλιάζοντας το φόβο, είναι πολύ μεγαλύτερη από αυτή που μπορούν να κάνουν οι Φρουροί της Ιρανικής Επανάστασης.
Και όσο κοιτάμε μόνο τον πόλεμο, αγνοούμε την πιθανότητα μιας νέας μεγάλης χρηματοπιστωτικής κρίσης με αρχή το αμερικανικό ιδιωτικό χρέος που εκτυλίσσεται στην άλλη άκρη του Ατλαντικού…
