Κεντρική θέση στην πολιτική φιλοσοφία του 18ου και του 19ου αιώνα -αυτό που ορίζουμε και οριοθετούμε ως δύση – η οποία έθεσε τις βάσεις του κοινωνικού φιλελευθερισμό και κατ’ επέκταση των σύγχρονων αστικών φιλελεύθερων δημοκρατιών κατέχει η έννοια της ελευθερίας της βούλησης.
Η ελευθερία της βούλησης ως ανεμπόδιστη εκδήλωση της θέλησης του ατόμου και πραγμάτωσης της μέσω των επιλογών του συνιστά τη συστατική αρχή του κοινωνικού φιλελευθερισμού και των ισοδύναμων πολιτειακών του οργανώσεων, όπως τις βιώσαμε ιστορικώς -κυρίως- στο δεύτερο μισό του 20ου αιώνα. Στον κοινωνικό φιλελευθερισμό -ιστορική μετεξέλιξη του οποίου συνιστά ο νεοφιλελευθερισμός- στο επίκεντρο βρίσκεται το άτομο και η σύστοιχη ελευθερία του. Η ελευθερία του ατόμου πραγματώνεται με την ελευθερία της βούλησης ως ορίστηκε ανωτέρω. Το άτομο ελεύθερο από εξωτερικούς περιορισμούς και καταναγκασμούς μπορεί μέσω των επιλογών του να ορίζει τη ζωή του, όπως το ίδιο θέλει. Εκεί, εξάλλου, έγκειται και η ιστορική ανάγκη δημιουργίας και θεμελίωσης των δικαιωμάτων× στη δημιουργία όλων εκείνων των αναγκαίων και επομένως απαραίτητων εξωτερικών συνθηκών για την πραγμάτωση της ελευθερίας του ατόμου. Τα ατομικά δικαιώματα θέτοντας φραγμούς στις παρεμβάσεις της εκάστοτε ιστορικά οριζόμενης εξουσίας – μοναρχία, αστικό κράτος κ.λπ.- στη σφαίρα του βίου του κάθε ατόμου, έχουν ως σκοπό τη διασφάλιση της ελευθερίας του ατόμου. Ο αυτοπεριορισμός της εξουσίας από παρεμβάσεις στη ζωή του ατόμου οδηγεί στην άρση όλων των περιορισμών έκφρασης και εκδήλωσης της θέλησης του. Το άτομο είναι ελεύθερο, απρόσκοπτα, να εκδηλώσει τη θέληση του μέσω των επιλογών του. Μπορεί να επιλέξει να εκφραστεί, όπως θέλει, χωρίς τον φόβο δίωξης από την εκάστοτε οργανωμένη εξουσία, μπορεί να προσδιορίσει τον εαυτό του, όπως θέλει απαλλαγμένο από οποιονδήποτε κίνδυνο εξαναγκασμού ή καταστολής. Έτσι, το άτομο ορίζοντας το ίδιο τον βίο του αποκτά ιδιοσυστασία και καθίσταται βαθμιαία πρόσωπο. Πλέον, ο κάθε άνθρωπος γίνεται ξεχωριστός και υπεύθυνος ο ίδιος για τη νοηματοδότηση του βίου του.
Εκτός, όμως, από τα ατομικά δικαιώματα απαραίτητα με την έννοια της αναγκαιότητας για τη δημιουργία όλων εκείνων των συνθηκών πραγμάτωσης της ελευθερίας του ατόμου και του μετασχηματισμού του ιστορικού υποκειμένου σε πρόσωπο είναι και τα κοινωνικά και πολιτικά δικαιώματα. Το αστικό κράτος, ως φορέας εξουσίας στη σύγχρονη εποχή, οφείλει μέσω θετικών δράσεων και παρεμβάσεων- και όχι αποχής όπως στα ατομικά δικαιώματα- να δημιουργεί όλες τις κατάλληλες συνθήκες ώστε να μπορεί το κάθε άτομο ισότιμα να μετέχει, όπως το ίδιο θέλει και επιλέγει στο κοινωνικό γίγνεσθαι. Θα πρέπει, δηλαδή, η εξουσία να δημιουργεί όλες εκείνες τις προϋποθέσεις και συνθήκες ώστε το άτομο να καθίσταται μέλος και μέρος του κοινωνικού συνόλου με τους όρους και τον τρόπο που το ίδιο επιλέγει. Το δικαίωμα στην εργασία συνιστά ένα βασικό κοινωνικό δικαίωμα. Το άτομο θα πρέπει να έχει τη δυνατότητα ελεύθερης επιλογής του τρόπου συνεισφοράς του στο κοινωνικό σύνολο μέσω της εργασίας του.
Αναλόγως και τα πολιτικά δικαιώματα διασφαλίζουν την ισότιμη συμμετοχή του κάθε ατόμου στη διαμόρφωση του κοινωνικού πλαισίου στο οποίο διαβιεί.
Επομένως, η ελευθερία της βούλησης συνιστά τη λυδία λίθο του φιλελευθερισμού. Η ελευθερία της βούλησης είναι αυτή που μετουσιώνει την ελευθερία του ατόμου από ένα αφηρημένο ιδανικό σε μια οντολογική κατάσταση. Απαραίτητη, όμως προϋπόθεση για την πραγμάτωση της ελευθερίας της βούλησης είναι τα δικαιώματα. Μόνο με την τήρηση των δικαιωμάτων μπορούν να δημιουργηθούν εκείνες οι συνθήκες και εν γένει το ιστορικό πλαίσιο εντός του οποίου θα μπορέσει το άτομο να ζήσει ελεύθερο και να καταστεί σταδιακά αυτόνομο ιστορικό υποκείμενο υπεύθυνο για τη διαμόρφωση των όρων του βίου του.
Η ελευθερία της βούλησης η οποία συνιστά τη βάση όλου του οικοδομήματος του φιλελευθερισμού και ως εκ τούτου των αστικών φιλελεύθερων δημοκρατιών είναι και το διακριτό γνώρισμα ή αλλιώς το όριο μεταξύ των δημοκρατιών δυτικού τύπου και του υπόλοιπου κόσμου. Λόγω της ελευθερίας της βούλησης επί της οποίας δομήθηκε όλο το οικοδόμημα της δημοκρατίας, όπως τη βιώνουμε στο στον παρόντα ιστορικό χρόνο, νιώθει, έστω ασυνείδητα ο ιδεότυπος δυτικός άνθρωπος ανώτερος συνολικά ως ύπαρξη από έναν άνθρωπο εκτός αυτού του χωροχρονικά προσδιορισμένου πλαισίου. Εμείς και οι υπόλοιποι. Και οι υπόλοιποι απλά σκιαγραφούνται αρνητικά. Δεν προσδιορίζονται θετικά. Ορίζονται αφαιρετικά. Αντιθετικά. Όσοι δεν έχουν την βιολογική τύχη να υπάρξουν ή έστω να βρεθούν στην καλύτερη κατάσταση κοινωνικής οργάνωσης που έχει γνωρίσει ο άνθρωπος στην Ιστορία, είναι οι άλλοι, οι κατώτεροι, οι αλλότριοι, οι απόκληροι αυτού του κόσμου. Είμαστε οι προνομιούχοι της ανθρώπινης ιστορίας γιατί είχαμε τις πιθανότητες με το μέρος μας και έτυχε να ζήσουμε στη καλύτερη γωνιά του πλανήτη, στην καλύτερη περίοδο. Οι δημοκρατίες μας έχουν ως αυτοσκοπό την ελευθερία του ατόμου και ο καθένας μπορεί να ζήσει, όπως θέλει, μέσω των επιλογών του και κατ΄ επέκταση να αυτοπραγματωθεί και να εκπληρώσει το ιστορικό του πεπρωμένο, να καταστεί ευδαίμων.
Είναι, όμως, όντως έτσι; Πράγματι, μια από τις δύο βασικές συστατικές αρχές της φιλελεύθερης δημοκρατίας είναι η ελευθερία του ατόμου, όπως πραγματώνεται με την ελευθερία της βούλησης. Όλοι οι άνθρωποι όμως που ζουν σε τέτοιες πολιτειακά οργανωμένες κοινωνίες μπορούν να καταστούν ελεύθεροι και μάλιστα στον ίδιο βαθμό;
Η δεύτερη συστατική αρχή της φιλελεύθερης δημοκρατίας η οποία μάλιστα συνιστά και αναγκαία προϋπόθεση της ελευθερίας είναι η ισότητα. Η ισότητα έχει δύο διαστάσεις: τη νομικό-πολιτική και την κοινωνικό-οικονομική. Όσο δεν πληρούνται αυτές οι δύο διαστάσεις της ισότητας, τουλάχιστον κάθε φορά στο μέτρο του εφικτού, καθίσταται αδύνατον για όλα τα μέλη της κοινωνίας να καταστούν ελεύθερα, ειδικά στον ίδιο βαθμό. Και αν θεωρήσουμε ότι η νομικό-πολιτική ισότητα σε πολύ μεγάλο βαθμό -και μέσω των δικαιωμάτων- έχει κατακτηθεί σε μια φιλελεύθερη δημοκρατία, μπορούμε άραγε να ισχυριστούμε κάτι ανάλογο για τη δεύτερη διάσταση την κοινωνικό οικονομική; Όλοι γνωρίζουμε και από προσωπική εμπειρία ότι οι οικονομικές και κατ΄επέκταση οι κοινωνικές ανισότητες-αλλού πιο οξυμένες, αλλού λιγότερο οξυμένες- παραμένουν στις φιλελεύθερες κοινωνίες. Και το ερώτημα που τίθεται είναι πώς θα διασφαλιστεί η ελευθερία της βούλησης και κατ’ επέκταση της ελευθερίας από τη στιγμή που δεν έχει διασφαλιστεί, έστω τηρουμένων των αναλογιών, η κοινωνική και οικονομική ισότητα; Είναι δυνατόν ένας άνθρωπος ο οποίος προέρχεται από μια λαϊκή, εργατική οικογένεια να έχει τις ίδιες δυνατότητες και πιθανότητες πραγμάτωσης της ελευθερία της βούλησης με έναν γόνο εφοπλιστικής οικογένειας; Είναι, σχεδόν, νομοτελειακό ότι οι δυσκολίες και επομένως τα εμπόδια που θα αντιμετωπίσει το παιδί της εργατικής οικογένειας στην πραγμάτωση της ελευθερίας της βούλησης του θα είναι πολλαπλάσια σε σχέση με τον γόνο της εφοπλιστικής οικογένειας.
Εκτός, όμως, από τους παράγοντες που θέτουν εξωτερικά εμπόδια και φραγμούς στην ελευθερία της βούλησης ανακύπτει και το θέμα πώς καθορίζεται η ίδια ελευθερία της βούλησης. Για να επανέλθουμε στο παράδειγμα μας: είναι πιθανόν το παιδί της εργατικής οικογένειας στην οποία η μητέρα είναι απόφοιτος γυμνασίου χωρίς να έχει εργαστεί ποτέ στη ζωή της και ο πατέρας εργάτης σε εργοστάσιο να έχει την ίδια θέληση και επομένως να κάνει τις ίδιες ή έστω όμοιες επιλογές με τον γόνο της εφοπλιστικής οικογένειας; Στατιστικά οι πιθανότητες είναι πολύ μικρές.
Επομένως, εκτός από τους φραγμούς που τίθενται στην πραγμάτωση της ελευθερίας της βούλησης αναλόγως την κοινωνική – ταξική προέλευση του κάθε ατόμου τίθενται εκ των πραγμάτων περιορισμοί και στη διαμόρφωση της ίδιας της ελευθερίας της βούλησης αυτής καθαυτής. Ο τρόπος με τον οποίο προσλαμβάνουμε τον κόσμο και επομένως ορίζουμε και νοηματοδοτούμε τη ζωή μας επικαθορίζεται από το υπόβαθρο μας το οποίο με τη σειρά του διαμορφώνεται, σε πολύ μεγάλο βαθμό, από το περιβάλλον εντός του οποίου γεννηθήκαμε και μεγαλώσαμε. Η ζώσα ιστορική πραγματικότητα δεν είναι κενό αέρος να μάς εμφανίζεται μια πληθώρα επιλόγων και εμείς εντελώς αποστασιοποιημένα σαν υπολογιστικές μηχανές και όχι σαν ζώντα υποκείμενα να επιλέγουμε.
Τέλος, εκτός από τους κοινωνικούς, εξωγενείς παράγοντες υπάρχουν και οι εγγενείς, γενετικοί παράγοντες. Ο χαρακτήρας του ανθρώπου και τρόπος που αντιλαμβάνεται και προσδιορίζει τον εαυτό του και τον κόσμο του συνδιαμορφώνεται εκτός από την επίδραση του κοινωνικού του περιβάλλοντος και από γενετικούς παράγοντες, τουλάχιστον μέχρι ενός σημείου. Επομένως, οι επιλογές που κάνουμε σε αυτόν τον κόσμο και τρόπος που αποφασίζουμε να πορευτούμε δεν είναι προϊόν πάντα συνειδητών διεργασιών.
Έτσι ακόμη και αν αφήσουμε κατά μέρος σε φιλοσοφικό επίπεδο αντιρρήσεις για την ίδια την έννοια της ελευθερίας της βούλησης -βλέπε ντετερμινισμό- διαπιστώνουμε ότι η ελευθερία της βούλησης υπόκειται σε περιορισμούς σε πολλαπλά επίπεδα.
Επομένως, θα μπορούσε κάποιος να ισχυριστεί ότι ναι η ελευθερία της βούλησης είναι μια (εν μέρει) συλλογική αυταπάτη της δύσης.
