Κάθε φορά που πλησίαζε η ημερομηνία ενός ταξιδιού με αεροπλάνο, εκείνη άρχιζε να ιδρώνει. Όχι απλώς από άγχος. Από πραγματικό, βαθύ φόβο. Η ιδέα ότι θα είναι κλεισμένη σε ένα αεροπλάνο, χιλιόμετρα πάνω από το έδαφος, χωρίς να μπορεί να φύγει, της προκαλούσε σωματικά συμπτώματα: τρέμουλο, ταχυκαρδία, αίσθημα πνιγμού, απώλεια ελέγχου.
Φοβόταν ότι θα πάθει κρίση πανικού. Και μόνο η σκέψη της κρίσης, γινόταν αιτία για την κρίση. Ένας φαύλος κύκλος.
Δεν ήταν η μόνη. Η αεροφοβία, δηλαδή ο έντονος φόβος πτήσης, είναι πολύ πιο συχνή απ’ όσο νομίζουμε. Δεν σχετίζεται μόνο με τον φόβο ατυχήματος, αλλά συχνά με την αίσθηση εγκλωβισμού και απώλειας ελέγχου. Είναι στενά συνδεδεμένη με μορφές αγοραφοβίας, όπου ο φόβος δεν αφορά τόσο το μέρος, όσο την αδυναμία να φύγεις ή να σωθείς, αν νιώσεις πανικό.
Η φίλη μου ήταν έτοιμη να ακυρώσει το επαγγελματικό της ταξίδι. Την κρατούσε πίσω αυτή η παλιά γνωστή αίσθηση, η βεβαιότητα πως «θα συμβεί κάτι κακό». Μα αυτή τη φορά αποφάσισε να πάει. Όχι γιατί δεν φοβόταν. Αλλά γιατί είχε κουραστεί να αφήνει τον φόβο να της κλέβει ευκαιρίες.
Μπήκε στο αεροπλάνο. Έκατσε, κοίταξε έξω, έκλεισε τα μάτια της. Και κάπου ανάμεσα στο “κυρίες και κύριοι, καλώς ήρθατε…”, ήρθε ο πανικός.
Η καρδιά της χτυπούσε ασταμάτητα, η αναπνοή της κόπηκε, τα χέρια μούδιασαν. Το σώμα της «πάγωσε», μια αντίδραση του αυτόνομου νευρικού συστήματος, που ενεργοποιείται όταν ούτε η φυγή ούτε η μάχη είναι εφικτές. Σε αυτή τη φάση, το πνευμονογαστρικό νεύρο επιβραδύνει τις λειτουργίες του σώματος για να διαχειριστεί την αντιληπτή απειλή, οδηγώντας σε ακινησία και αποσύνδεση.
Η κρίση πανικού δεν απαιτεί εξωτερικό κίνδυνο για να εκδηλωθεί. Είναι μια απότομη ενεργοποίηση του μηχανισμού άμυνας του οργανισμού, όπου ο εγκέφαλος ερμηνεύει την κατάσταση ως απειλητική για τη ζωή, ακόμα κι όταν δεν είναι. Τα συμπτώματα είναι αληθινά, σωματικά και έντονα.
Μέσα σε αυτή τη στιγμή παράλυσης, μια αεροσυνοδός την πλησίασε. Δεν της είπε το συνηθισμένο «Μην ανησυχείτε, όλα θα πάνε καλά». Αντίθετα, ρώτησε:
-Μιλάτε ξένες γλώσσες;
– Ναι… Αγγλικά, Γαλλικά
– Θέλετε να με βοηθήσετε λίγο στο σερβίρισμα; Καφέ, τσάι…
Μία απλή ερώτηση, όπου στην πραγματικότητα, ήταν μια αυθόρμητη θεραπευτική παρέμβαση. Ξαφνικά, η φίλη μου βρέθηκε σε έναν διαφορετικό ρόλο: όχι του επιβάτη σε πανικό, αλλά της γυναίκας που βοηθά, που δρα, που συνδέεται.
Ο εαυτός μας είναι πολυφωνικός, ένα σύνολο εσωτερικών «ρόλων» που ενεργοποιούνται ανάλογα με τις συνθήκες. Όταν δίνεται χώρος και για άλλους ρόλους, ο φόβος μπορεί να υποχωρήσει από το επίκεντρο της εμπειρίας και δεν μονοπωλεί πλέον την αφήγηση. Η δράση ενεργοποιεί το σώμα, επαναφέρει την αίσθηση ελέγχου, και η νευροβιολογία της απειλής αρχίζει να μετατοπίζεται προς την ηρεμία.
Στην περίπτωση της φίλης μου, το κάλεσμα για συμμετοχή, για προσφορά, για δράση, την έβγαλε από τον ρόλο του ανήμπορου επιβάτη και της έδωσε ρόλο. Ενσώματο, ενεργητικό, λειτουργικό. Δεν είχε πια τον χρόνο ή τον χώρο να παρατηρεί την αναπνοή της. Είχε αρχίσει ήδη να μιλάει γαλλικά, να χαμογελάει, να προσφέρει καφέ. Ο πανικός δεν εξαφανίστηκε τελείως, αλλά δεν ήταν πια ο πρωταγωνιστής.
Η θεραπεία δεν είναι πάντα εντυπωσιακή, συχνά είναι βαθιά ανθρώπινη. Μερικές φορές, το πιο θεραπευτικό που μπορεί να συμβεί δεν έρχεται από ειδικούς, εγχειρίδια ή βαθιές αναλύσεις. Έρχεται από έναν άνθρωπο που έχει μάθει να βλέπει τον άλλον, να τον προσκαλεί σε σχέση, σε δράση, σε ενσώματη παρουσία.
Δεν υπάρχει γρήγορη θεραπεία για τις φοβίες. Υπάρχει όμως τρόπος να εκπαιδευτεί ξανά ο εγκέφαλος, ώστε να μην συνδέει αυτόματα ένα ερέθισμα, όπως μία πτήση, με απειλή. Από την ακινησία να περάσει στην δράση, από το φόβο στη σύνδεση. Και η φίλη μου, χωρίς να το ξέρει, το εφάρμοσε. Με την αβίαστη βοήθεια μιας γυναίκας με στολή και ήρεμη φωνή.
Όταν φοβάσαι, χρειάζεσαι έναν άλλον ρόλο… και έναν άλλον άνθρωπο. Η κρίση πανικού είναι μια μοναχική εμπειρία, μία μορφή εσωτερικού πολέμου, ένας διάλογος που κυριαρχείται από τον φόβο. Αλλά ο φόβος μαλακώνει μέσα στη σχέση.
Και ίσως τελικά αυτό να είναι αρκετό. Όχι να διώξουμε τον φόβο, αλλά να τον αντέξουμε, μέσα σε μια νέα εμπειρία. Με έναν άνθρωπο δίπλα μας, με έναν άλλο ρόλο, με ένα φλιτζάνι καφέ, με ένα κομμάτι ζωής.
