Γράφει ο Γιώργος Ατσαλάκης Οικονομολόγος, Αναπληρωτής Καθηγητής Πολυτεχνείου Κρήτης Εργαστήριο Επιστημονικών Δεδομένων
*
Τα τελευταία ογδόντα χρόνια έχουν επιφέρει μια μεταμόρφωση στο γεωπολιτικό, οικονομικό και δημογραφικό τοπίο τόσο βαθιά ώστε οι σύγχρονες πολιτικές επιλογές εξακολουθούν να είναι αβέβαιες. Ο προηγούμενος μεγάκυκλος της οικονομίας 1968-2024, βασισμένος στις τεχνολογίες της πληροφορικής υπερτριπλασίασε το παγκόσμιο ΑΕΠ. Στον επόμενη μεγάκυκλο που ξεκίνησε το 2025, αναζητούνται βιώσιμες στρατηγικές.
Η ανάλυση και εκτενής ανασκόπηση της μεταπολεμικής ηγεσίας των ΗΠΑ, της δομής και των συνεπειών της παγκόσμιας τάξης του Ψυχρού Πολέμου, καθώς και των δημογραφικών και στρατηγικών προκλήσεων που αντιμετωπίζουν κράτη όπως η Ιαπωνία, η Κίνα και η Ρωσία, προσφέρει ένα συμπαγές πλαίσιο για το πώς οι θεσμοί, η γεωγραφία και η δημογραφία αλληλεπιδρούν και διαμορφώνουν την τύχη των εθνών.
Η καθοριστική αλλαγή των τελευταίων οκτώ δεκαετιών δεν ήταν ένα μεμονωμένο γεωπολιτικό γεγονός, αλλά μιας στρατηγικής, υποστηριζόμενη από την αμερικανική ισχύ, μιας ανοιχτής, παγκόσμιας τάξης στηριγμένη σε κανόνες, που σκοπό είχε να ανακατανείμει τις οικονομικές ευκαιρίες σε όφελος εκατοντάδων κρατών. Αυτή η τάξη προκάλεσε πρωτοφανή οικονομική ανάπτυξη, αλλά δημιούργησε και νέες ευαλωτότητες, όπως επιταχυνόμενες δημογραφικές μεταβάσεις, ασύμμετρες εξαρτήσεις και στρατηγικές ανισορροπίες που τώρα απαιτούν επανεξέταση τόσο της εθνικής στρατηγικής όσο και της πολυμερούς διακυβέρνησης.
Οι ΗΠΑ και η κατασκευή ενός παγκόσμιου ελεύθερου θαλάσσιου χώρου
Στο κέντρο της μεταμόρφωσης μετά το 1945 βρισκόταν ένας άρρητος συμβιβασμός όπου οι Ηνωμένες Πολιτείες θα εγγυούνταν την παγκόσμια ασφάλεια και την ελευθερία της ναυσιπλοΐας, και σε αντάλλαγμα τα άλλα κράτη θα αποδέχονταν τον φιλελεύθερο ανοικτό εμπόριο και την πρόσβαση στις αγορές. Αυτή η συμφωνία αποσυνέδεσε τη συμμετοχή στην παγκόσμια οικονομία από την ανάγκη μεγάλης στρατιωτικής δαπάνης για να συνοδεύουν τα εμπορεύματα. Κράτη που προηγουμένως θεωρούνταν περιθωριακά μπόρεσαν να βιομηχανοποιηθούν και να ενταχθούν στο εμπόριο χωρίς τις βαριές δημόσιες δαπάνες της στρατιωτικοποίησης. Το αποτέλεσμα ήταν μια εξαιρετική περίοδος οικονομικής ανάπτυξης και διαφοροποίησης. Το παγκόσμιο ΑΕΠ τριπλασιάστηκε τα τελευταία 30 έτη φθάνοντας τα $110 τρις.
Η ερμηνεία αυτή έχει το πλεονέκτημα ότι ενώνει την στρατιωτική, οικονομική και θεσμική ιστορία, όπου η Pax Americana δεν ήταν απλώς παροχή ασφάλειας αλλά πλατφόρμα διάχυσης τεχνολογιών, κεφαλαίων και μορφών διακυβέρνησης. Κριτικοί μπορεί να επισημάνουν ότι υποβαθμίζει την αυτοτελή δράση των αναδυόμενων κρατών. Η επιχειρηματολογία όμως δεν εξαρτάται από φιλευσπλαχνία αλλά από την συστημική επίδραση μιας παγκόσμιας ασφάλειας που υποστηρίζει μια παγκόσμια και ανοικτή τάξη ελεύθερων συναλλαγών. Το διεθνές εμπόριο όμως, που την ελευθέρια του επιτηρούσαν οι ΗΠΑ έχει δημιουργήσει ετήσιο εμπορικό έλλειμα στις ΗΠΑ περίπου $900 δις.
Η δημογραφία ως δομικό σοκ
Το δεύτερο βασικό θέμα είναι η δημογραφική μεταμόρφωση. Η βιομηχανοποίηση, η αστικοποίηση και η βελτίωση της θνησιμότητας ανασχημάτισαν την κλασική πυραμίδα του πληθυσμού σε πολλές κοινωνίες. Η Ιαπωνία ήταν η πρώτη χώρα που διέσπασε ένα δημογραφικό ορόσημο: μια γηράσκουσα κοινωνία με στασιμότητα στο συνολικό ΑΕΠ από τα μέσα της δεκαετίας του 1990, παρά την υψηλή παραγωγικότητα ανά άτομο. Οι δημογραφικές αυτές μεταβολές παράγουν τρεις αλληλεξαρτώμενες επιπτώσεις:
(α) τη μείωση της αναλογίας εργαζομένων προς συνταξιούχους που επιβραδύνει τη συνολική ζήτηση και το δυνητικό ρυθμό ανάπτυξης,
(β) πολιτικές πιέσεις που μετατοπίζουν τη δημόσια δαπάνη προς συντάξεις και υγεία εις βάρος μακροπρόθεσμων επενδύσεων στην καινοτομία, και
(γ) κοινωνικοπολιτισμικές τριβές, εργασιακές ακαμψίες και οικονομικές ανισότητες, που επιδεινώνουν περαιτέρω τη γονιμότητα μέσω ανατροφοδοτικών μηχανισμών.
Η Κίνα υπολογίζεται μετά το 20270 να έχει τον μισό πληθυσμό. Το δημογραφικό επιχείρημα επιβάλλει επανεξέταση των μοντέλων ανάπτυξης. Οι κερδισμένες παραγωγικότητες μπορούν να αμβλύνουν την επίδραση της μείωσης του πληθυσμού σε όρους κατά κεφαλήν εισοδήματος, αλλά η οικονομική δυναμική απαιτεί θεσμούς ικανούς να αναδιανείμουν την εργασία, να υιοθετήσουν καινοτομία και να διασφαλίσουν δημοσιονομική βιωσιμότητα. Κοινωνίες που γερνούν γρήγορα χωρίς να προσαρμόζουν τις αγορές εργασίας, τις οικογενειακές πολιτικές και τις δημόσιες επενδύσεις ρισκάρουν παρατεταμένη στασιμότητα. Συνεπώς, η δημογραφία είναι δομικός περιορισμός που καθιστά ορισμένες πολιτικές οδούς πιο κοστοβόρες.
Στρατηγικές εξαρτήσεις και το τέλος μιας εποχής μοχλευμένης ισχύος
Οι ασύμμετρες εξαρτήσεις συνθέτουν τη σύγχρονη γεωστρατηγική ευπάθεια. Η κινεζική εκβιομηχάνιση βασίστηκε σε ανοικτές αγορές, ελεύθερες θαλάσσες, ενέργεια και παγκόσμια αλυσίδα εφοδιασμού. Η ταχεία αστικοποίηση επέτρεψε αλλαγές μιας γενιάς, αλλά δημιούργησε και εξαρτήσεις όπως οι εισαγωγές ενέργειας από περιοχές με γεωπολιτική αβεβαιότητα, εγχώρια εξάντληση πόρων και ναυτικές περιοριστικές γραμμές. Χωρίς συνεχή εξωτερική ανοικτότητα, ιδίως εγγυήσεις ασφάλειας υπό αμερικανικές ηγεμονικές δομές, το κινεζικό μοντέλο γίνεται εύθραυστο καθώς εξαρτάται από τις εξαγωγές. Η μείωση του πληθυσμού της, ο γηράσκων πληθυσμός, η μείωση της παραγωγικότητας, και το σκάσιμο της φούσκας των ακινήτων είναι σημάδια ότι θα ακολουθήσει την πορεία της Ιαπωνικής οικονομίας μετά από το 1990, με μια χρονική υστέρηση 40 ετών.
Η Ρωσία, αντίθετα, παρουσιάζει διαφορετική λογική, όπου η δημογραφική συρρίκνωση, τα αδύναμα δίκτυα μεταφοράς και η εξάρτηση από τις εξαγωγές, δημιουργούν μακροχρόνια αδυναμία που την επιτείνει η εισβολή στην Ουκρανία. Ώστόσο το γεωστρατηγικό βάθος και η στρατιωτική της ισχύ επιτρέπουν μια στρατηγική επιδίωξη εδαφικών λύσεων για την άμβλυνση τρωτών σημείων. Η λογική ότι το έδαφος μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως μέσο επιβίωσης είναι δυσάρεστη αλλά συνεπής με την αδυναμία της να ακολουθήσει άλλους δρόμους ανάπτυξης, μέσω της ανάπτυξης της επιχειρηματικότητας. Οπότε επέλεξε την εδαφική επέκταση ως εργαλείο επιβίωσης.
Πολλαπλές προοπτικές για την αιτιότητα και τις συνέπειες
Γενική παρατήρηση είναι ότι σπάνια υπάρχει μονοπαραγοντική αιτία για συστημική αλλαγή. Πολλαπλοί παράγοντες όπως η οικονομική κακοδιαχείριση, οι δημογραφικές μεταβολές, η ιδεολογική αποδόμηση, η στρατηγική υπερέκταση, και οι κρίσιμες ηγετικές αποφάσεις, συνυφαίνονται και αλληλοενισχύονται. Αυτή η πολλαπλότητα εξηγεί τις διαφορετικές τύχες κρατών που κάποτε φάνταζαν όμοια. Τα ανατολικοευρωπαϊκά κράτη, για παράδειγμα, ετράφηκαν επιτυχώς προς την αγορά επειδή στήριξαν ταχύτερα την υιοθέτηση δυτικών νομικών, χρηματοοικονομικών και τεχνικών συστημάτων. Η Ιαπωνία, αντιθέτως, συναντά θεσμικές αδυναμίες να μεταρρυθμιστεί και να προσαρμοστεί λόγω μονιμότητας εργασίας, ομοιομορφία εταιρικής κουλτούρας, που επιδείνωσαν τη δημογραφική πρόκληση.
Από πολιτική σκοπιά, αυτή η πολλαπλότητα προτρέπει στην αποφυγή μονοδιάστατων λύσεων. Οι δομικές μεταρρυθμίσεις απαιτούν σωστή αλληλουχία, οικοδόμηση θεσμών και συχνά εξωτερική υποστήριξη προσανατολισμένη στη δημιουργία δικαίου και ανθρώπινου κεφαλαίου.
Πολιτικές επιπτώσεις και προτάσεις επιλογής
Πλέον προκύπτουν πρακτικές συνέπειες. Πρώτον, οι γηράσκουσες κοινωνίες πρέπει να δώσουν προτεραιότητα σε πολιτικές που αυξάνουν την απασχόληση των γυναικών, που προσφέρουν αξιόπιστη στήριξη για την ανατροφή των παιδιών και που αναδιαμορφώνουν τα συστήματα συντάξεων και υγείας με δημοσιονομική βιωσιμότητα. Η τεχνολογική υιοθέτηση και η παραγωγικότητα παραμένουν αναγκαίες αλλά μη ικανές συνθήκες όταν οι κοινωνικές νόρμες και οι θεσμοί παρεμποδίζουν την ανακατανομή πόρων.
Δεύτερον, τα κράτη που εξαρτώνται από εξωτερικές αγορές ή πόρους πρέπει να διαφοροποιήσουν τις αλυσίδες εφοδιασμού και να ενδυναμώσουν τη διακυβέρνηση ώστε τα έσοδα από πόρους να μετατραπούν σε διαρκή θεσμική ικανότητα αντί για άμεση κατανάλωση. Η ιστορική παγίδα της διάθεσης των ρευστών εσόδων χωρίς θεσμικές επενδύσεις επαναλαμβάνεται επανειλημμένα.
Τρίτον, η ναυτική ασφάλεια, οι κανόνες εμπορίου και επενδύσεων, οι διαδικασίες λύσης διαφορών, παραμένουν ευάλωτες. Ο μεταπολεμικός συμβιβασμός που επέτρεψε την παγκοσμιοποίηση εξασθενεί. Εάν ο ανταγωνισμός των μεγάλων δυνάμεων οδηγήσει σε νέα διαχωρισμένα μπλοκ, πολλά αναπτυσσόμενα κράτη θα χάσουν την πλατφόρμα ανάπτυξης που τα στήριξε κατά τον 20ό αιώνα. Επομένως, υπάρχει στρατηγική και ηθική ανάγκη για τη διατήρηση ή ανασύνθεση πολυμερών θεσμών που συνδυάζουν ασφάλεια, ελευθερία εμπορίου και αποφυγή αθέμιτων πρακτικών στο διεθνές εμπόριο.
Τα τελευταία ογδόντα χρόνια παρήγαγαν ταυτόχρονα ένα θαυμαστό κύμα διάχυσης ευημερίας και μια σειρά λανθανουσών δομικών κινδύνων. Η αμερικανική παροχή ασφάλειας μετά τον πόλεμο δημιούργησε προϋποθέσεις για ασύλληπτη ανάπτυξη, αλλά ταυτόχρονα γέννησε εξαρτήσεις και δημογραφικές εξελίξεις που σήμερα απαιτούν ενεργητική διαχείριση. Οι υπεύθυνοι πολιτικής πρέπει να αναγνωρίσουν ότι δημογραφία, γεωγραφία και θεσμικός σχεδιασμός λειτουργούν συνδυαστικά. Η αντιμετώπιση μόνο μίας πτυχής δεν αρκεί. Η επιλογή για το άμεσο μέλλον είναι αν οι μεγάλες δυνάμεις και οι διεθνείς θεσμοί θα προσαρμοστούν συλλογικά σ’ αυτές τις συστημικές προκλήσεις ή εάν η διάσπαση θα αποφέρει βαρύ κόστος σε όρους επιβράδυνσης της ανάπτυξης, αστάθειας και συγκρούσεων. Το ιστορικό πλεονέκτημα δεν είναι μόνιμο αλλά συντηρείται από θεσμούς, διορατικότητα και το πολιτικό θάρρος να θυσιαστούν βραχυπρόθεσμα οφέλη για τη μακροπρόθεσμη ευημερία των επόμενων γενεών.
