Το Συμβούλιο και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο συμφώνησαν σε αυστηρότερους κανόνες επιστροφής παράτυπων μεταναστών, με δυνατότητα δημιουργίας «κόμβων επιστροφής» σε τρίτες χώρες, νέες υποχρεώσεις συνεργασίας και ειδικό καθεστώς για πρόσωπα που θεωρούνται απειλή για την ασφάλεια. Βάσει της συμφωνίας απόφαση επιστροφής που εκδίδεται από τις αρμόδιες εθνικές αρχές σε βάρος υπηκόου τρίτης χώρας που διαμένει παράτυπα σε κράτος-μέλος θα συνεπάγεται υποχρέωση εγκατάλειψης της συγκεκριμένης χώρας της Ευρωπαϊκής Ένωσης είτε άμεσα είτε εντός καθορισμένου χρονικού διαστήματος.
Η συμφωνία εισάγει επίσης την Ευρωπαϊκή Εντολή Επιστροφής, η οποία φιλοδοξεί να διευκολύνει την αναγνώριση αποφάσεων απέλασης μεταξύ των κρατών-μελών, και αποτελεί ένα από τα βασικά νομοθετικά εργαλεία για την εφαρμογή του νέου Συμφώνου για τη Μετανάστευση και το Άσυλο.
Πιο ειδικά τα δύο σώματα κατέληξαν αργά το βράδυ της Δευτέρας σε προσωρινή συμφωνία για την αυστηροποίηση του ευρωπαϊκού συστήματος επιστροφών παράτυπων μεταναστών ανοίγοντας τον δρόμο για τη δημιουργία «κόμβων επιστροφής» (return hubs) εκτός ΕΕ.
«Ο νέος κανονισμός θα επιταχύνει τη διαδικασία επιστροφών και θα αυξήσει τις επιστροφές προσώπων που δεν έχουν νόμιμο δικαίωμα παραμονής στην ΕΕ», δήλωσε ο υφυπουργός Μετανάστευσης και Διεθνούς Προστασίας της Κυπριακής Δημοκρατίας Νικόλας Ιωαννίδης.
«Η μετανάστευση αποτελεί κορυφαία προτεραιότητα της Κυπριακής Προεδρίας και η σημερινή συμφωνία-ορόσημο ενισχύει την αξιοπιστία της μεταναστευτικής πολιτικής της ΕΕ και συμπληρώνει το Σύμφωνο για τη Μετανάστευση και το Άσυλο, πάντοτε με σεβασμό στα ανθρώπινα δικαιώματα. Η ταχεία ολοκλήρωση αυτού του φακέλου, μέσα σε ιδιαίτερα πιεστικό χρονοδιάγραμμα, αντανακλά τη δέσμευση των ευρωπαϊκών θεσμών να δημιουργήσουν ένα ενιαίο σύνολο κανόνων για αποτελεσματικές επιστροφές ως μέρος ενός ολοκληρωμένου μεταναστευτικού συστήματος», πρόσθεσε.
Κόμβοι επιστροφής σε τρίτες χώρες
Ένα από τα σημαντικότερα στοιχεία της συμφωνίας είναι η δυνατότητα δημιουργίας «κόμβων επιστροφής» (return hubs) σε τρίτες χώρες για πρόσωπα που δεν διαθέτουν δικαίωμα παραμονής στην Ευρωπαϊκή Ένωση.
Οι κόμβοι αυτοί μπορούν να λειτουργούν είτε ως τελικός προορισμός επιστροφής είτε ως κέντρα μεταφοράς που θα διευκολύνουν την περαιτέρω επιστροφή προς τη χώρα καταγωγής ή άλλη τρίτη χώρα.
Σύμφωνα με το κείμενο της συμφωνίας, ως «χώρα επιστροφής» μπορεί να θεωρείται τρίτη χώρα με την οποία έχει συναφθεί σχετική συμφωνία ή άλλη διευθέτηση. Ωστόσο, τέτοιες συμφωνίες ή διευθετήσεις μπορούν να συνάπτονται μόνο με χώρες που σέβονται τα διεθνή πρότυπα ανθρωπίνων δικαιωμάτων και τις αρχές του διεθνούς δικαίου, συμπεριλαμβανομένης της αρχής της μη επαναπροώθησης.
Οι ασυνόδευτοι ανήλικοι εξαιρούνται ρητά από τέτοιες συμφωνίες ή διευθετήσεις.
Υποχρεώσεις συνεργασίας – κόψιμο επιδομάτων, φυλακίσεις και κυρώσεις
Ο νέος κανονισμός θεσπίζει αυστηρές υποχρεώσεις για τους υπηκόους τρίτων χωρών που δεν έχουν δικαίωμα παραμονής στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Μεταξύ άλλων, προβλέπεται η υποχρέωση αποχώρησης από το οικείο κράτος-μέλος καθώς και η συνεργασία με τις εθνικές αρχές κατά τη διαδικασία επιστροφής.
Παράλληλα, καθορίζονται οι συνέπειες για όσους δεν συμμορφώνονται με την υποχρέωση συνεργασίας. Τα κράτη-μέλη θα μπορούν να μειώνουν παροχές και επιδόματα που χορηγούνται βάσει της εθνικής νομοθεσίας ή να αρνούνται τη χορήγηση κινήτρων που αποσκοπούν στην προώθηση της οικειοθελούς επιστροφής.
Συγκεκριμένα οι υπήκοοι τρίτων χωρών που υπόκεινται σε απόφαση επιστροφής θα υποχρεούνται να συνεργάζονται με τις αρχές. Για τους σκοπούς της προετοιμασίας της επιστροφής τους, οι υπήκοοι τρίτων χωρών θα μπορούν να τίθενται υπό κράτηση, βάσει εξατομικευμένης αξιολόγησης, για παράδειγμα εάν δεν συνεργάζονται, εάν υπάρχει κίνδυνος διαφυγής ή εάν συνιστούν κίνδυνο για την ασφάλεια.
Η κράτηση θα πρέπει να διατάσσεται από διοικητική ή δικαστική αρχή. Η περίοδος κράτησης θα μπορεί να φθάνει έως και τους 24 μήνες σε ένα κράτος-μέλος, με δυνατότητα παράτασης κατά έξι μήνες εάν μεταβληθούν οι συνθήκες, προκύψουν νέες πληροφορίες ή βελτιωθεί η συνεργασία με τη σχετική τρίτη χώρα.
Εάν ένας υπήκοος τρίτης χώρας μετακινηθεί σε άλλο κράτος-μέλος και εξακολουθούν να συντρέχουν λόγοι για την κράτησή του, θα μπορεί να εφαρμόζεται νέα περίοδος κράτησης.
Τα κράτη-μέλη θα μπορούν επίσης να επιβάλλουν την υποχρέωση τακτικής αναφοράς στις αρχές ή την υποχρέωση διαμονής σε καθορισμένο τόπο.
Εναλλακτικά μέτρα αντί της κράτησης, όπως η παροχή χρηματικής εγγύησης ή η ηλεκτρονική παρακολούθηση, θα μπορούν επίσης να επιβάλλονται.
Η κράτηση ασυνόδευτων ανηλίκων και οικογενειών με παιδιά θα μπορεί να διατάσσεται μόνο ως έσχατο μέτρο και για το συντομότερο κατάλληλο χρονικό διάστημα, λαμβάνοντας υπόψη το βέλτιστο συμφέρον του παιδιού.
Ευρωπαϊκή Εντολή Επιστροφής μεταξύ των κρατών μελών
Ο κανονισμός εισάγει την Ευρωπαϊκή Εντολή Επιστροφής (European Return Order – ERO), ένα τυποποιημένο έντυπο στο οποίο τα κράτη-μέλη θα καταχωρούν τα βασικά στοιχεία κάθε απόφασης επιστροφής.
Οι αποφάσεις απέλασης που εκδίδονται από ένα κράτος-μέλος θα καταχωρίζονται σε μια νέα «Ευρωπαϊκή Εντολή Επιστροφής» και θα είναι διαθέσιμες μέσω του Συστήματος Πληροφοριών Σένγκεν σε όλες τις χώρες του χώρου Σένγκεν.
Έτσι, μια χώρα θα μπορεί να αναγνωρίζει και να εκτελεί απόφαση επιστροφής που έχει εκδοθεί από άλλη χώρα της ΕΕ, χωρίς να χρειάζεται κατ’ ανάγκη να ξεκινήσει νέα διαδικασία.
Στόχος είναι να διευκολυνθεί η μελλοντική αμοιβαία αναγνώριση των αποφάσεων επιστροφής, καθώς τα κράτη-μέλη θα διαθέτουν τις απαραίτητες πληροφορίες για να αναγνωρίζουν αποφάσεις που έχουν εκδοθεί από άλλες χώρες της ΕΕ.
Η αμοιβαία αναγνώριση των αποφάσεων επιστροφής θα παραμείνει προς το παρόν προαιρετική. Ωστόσο, τρία χρόνια μετά την έναρξη ισχύος του κανονισμού, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θα επανεξετάσει το σύστημα και ενδέχεται να καταθέσει νομοθετική πρόταση ώστε η αμοιβαία αναγνώριση να καταστεί υποχρεωτική.
Ειδικό καθεστώς για άτομα που αποτελούν κίνδυνο για τη δημόσια ασφάλεια
Ο νέος κανονισμός προβλέπει ειδικά μέτρα για πρόσωπα που θεωρούνται απειλή για τη δημόσια ασφάλεια.
Για τις περιπτώσεις αυτές, τα κράτη-μέλη θα μπορούν να επιβάλλουν απαγορεύσεις εισόδου που υπερβαίνουν το συνήθες ανώτατο όριο των δέκα ετών ή ακόμη και απαγορεύσεις εισόδου αόριστης διάρκειας.
Παράλληλα, θα μπορούν να επιβάλλουν κράτηση σε σωφρονιστικά καταστήματα.
Τα επόμενα βήματα
Η προσωρινή συμφωνία θα πρέπει πλέον να εγκριθεί από το Συμβούλιο και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Στη συνέχεια θα ακολουθήσει η οριστική υιοθέτηση του κανονισμού από τα δύο θεσμικά όργανα μετά τη νομική και γλωσσική επεξεργασία του κειμένου.
Ο κανονισμός θα αρχίσει να εφαρμόζεται αμέσως μετά την έναρξη ισχύος του, δηλαδή την επομένη της δημοσίευσής του στην Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Ωστόσο, ορισμένες διατάξεις θα καταστούν εφαρμοστέες δώδεκα μήνες αργότερα.
Ιστορικό
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή παρουσίασε τον Μάρτιο του 2025 την πρόταση κανονισμού για τη θέσπιση κοινών κανόνων επιστροφής υπηκόων τρίτων χωρών που διαμένουν παράτυπα στην Ευρωπαϊκή Ένωση, με στόχο να συμπληρώσει το Σύμφωνο για τη Μετανάστευση και το Άσυλο, το οποίο αρχίζει να εφαρμόζεται από τις 12 Ιουνίου 2026.
Σύμφωνα με τα τελευταία διαθέσιμα στοιχεία που παραθέτει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, το 64% των επιστροφών που υποστηρίζονται από τη Frontex πραγματοποιούνται σε εθελοντική βάση.
