Πρέπει να παίρνουμε αποφάσεις ταχύτερα. Και αυτό μπορεί να σημαίνει ότι θα βασιζόμαστε στο αποτέλεσμα ειδικής πλειοψηφίας αντί της ομοφωνίας.» Με αυτή τη φράση, από το βήμα της Διάσκεψης του Μονάχου η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν έδωσε το στίγμα, όπως κάνει άλλωστε όλη την εβδομάδα τώρα, μιας βαθύτερης θεσμικής και στρατηγικής στροφής της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η ομιλία της δεν περιορίστηκε σε γενικές διακηρύξεις περί «στρατηγικής αυτονομίας». Ήταν ένα συνεκτικό σχέδιο για μια Ευρώπη που, όπως είπε, «πρέπει να γίνει πιο ανεξάρτητη δεν υπάρχει άλλη επιλογή» προτάσσοντας παράλληλα την ανάγκη συνεργασιών με τρίτες χώρες και ακόμη περισσότερο την ενεργοποίηση της ρήτρας αμοιβαίας άμυνας. Θέματα που αφορούν άμεσα την Ελλάδα.
Περιγράφοντας ένα διεθνές περιβάλλον «κατακερματισμένο», με τη ρωσική επιθετικότητα να συνεχίζεται, τις διατλαντικές ισορροπίες να μεταβάλλονται και «εξωτερικές δυνάμεις να επιχειρούν να αποδυναμώσουν την Ένωση εκ των έσω», η φον ντερ Λάιεν μίλησε για μια Ευρώπη που ξυπνά από «δεκαετίες εφησυχασμού» μέσα από μια «θεραπεία-σοκ». «Ορισμένες γραμμές έχουν ξεπεραστεί και δεν υπάρχει επιστροφή», ανέφερε χαρακτηριστικά.
Σε ερώτηση σχετικά με την ομιλία που έδωσε πριν από την ίδια ο Αμερικανός υπουργός Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο η φον ντερ Λάιεν δήλωσε «καθησυχασμένη» και τον χαρακτήρισε «καλό φίλο και ισχυρό σύμμαχο». Πρόσθεσε δε ότι ότι επιθυμεί μια ισχυρή Ευρώπη στο ΝΑΤΟ και οι προσπάθειες προς αυτή την κατεύθυνση είναι εντατικές.
Από την ομοφωνία στην πλειοψηφία και Ρήτρα Αμοιβαίας Αμυνας
«Πρέπει να οικοδομήσουμε έναν ευρωπαϊκό κορμό στρατηγικών δυνατοτήτων: στο διάστημα, στη συλλογή πληροφοριών, και στις ικανότητες βαθέως πλήγματος» είπε λέγοντας πως δεν πρέπει κανένα ταμπού να λειτουργήσει περιοριστικά.
Επίσης, η πρόεδρος της Επιτροπής δεν περιορίστηκε στην υπέρβαση της ομοφωνίας. Ζήτησε να ενεργοποιηθεί ουσιαστικά η ρήτρα αμοιβαίας άμυνας της Ένωσης.
«Πιστεύω ότι έχει έρθει η ώρα να δώσουμε ζωή στη ρήτρα αμοιβαίας άμυνας της Ευρώπης. Η αμοιβαία άμυνα δεν είναι προαιρετική για την Ευρωπαϊκή Ένωση. Είναι υποχρέωση που απορρέει από τη δική μας Συνθήκη – το Άρθρο 42 παράγραφος 7. Και για καλό λόγο. Είναι η συλλογική μας δέσμευση να στεκόμαστε ο ένας δίπλα στον άλλον σε περίπτωση επίθεσης. Ή, με απλά λόγια, ένας για όλους και όλοι για έναν. Αυτό είναι το νόημα της Ευρώπης. Αλλά αυτή η δέσμευση έχει βαρύτητα μόνο εάν στηρίζεται στην εμπιστοσύνη και στις ικανότητες».
Σε αυτό το σημείο της ομιλίας της την ανάγκη να είναι η Ένωση συλλογικά έτοιμη.
«Πρέπει να παίρνουμε αποφάσεις ταχύτερα. Και αυτό μπορεί να σημαίνει ότι θα βασιζόμαστε στο αποτέλεσμα ειδικής πλειοψηφίας αντί της ομοφωνίας. Δεν χρειάζεται να αλλάξουμε τη Συνθήκη γι’ αυτό. Πρέπει να χρησιμοποιήσουμε αυτήν που έχουμε. Και πρέπει να είμαστε δημιουργικοί.»
Διατλαντικές σχέσεις
Στο σκέλος που αφορά τις Ηνωμένες Πολιτείες, η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν επέλεξε έναν προσεκτικά ισορροπημένο τόνο: ούτε ρήξη ούτε αφέλεια. Αναγνώρισε ότι «η φύση των σημερινών διατλαντικών σχέσεων» αποτελεί το υπόβαθρο της συζήτησης, παραδεχόμενη εμμέσως ότι η σχέση ΕΕ–ΗΠΑ βρίσκεται σε φάση επαναπροσδιορισμού. Ξεκαθάρισε όμως ότι η ευρωπαϊκή ανεξαρτησία δεν στρέφεται κατά της Ουάσινγκτον. «Μια ανεξάρτητη Ευρώπη είναι μια ισχυρή Ευρώπη. Και μια ισχυρή Ευρώπη κάνει τη διατλαντική συμμαχία ισχυρότερη», είπε, απορρίπτοντας το επιχείρημα ότι η στρατηγική αυτονομία αποδυναμώνει το ΝΑΤΟ. Ταυτόχρονα, παραδέχθηκε ότι «για πολλές δεκαετίες η ευρωπαϊκή ασφάλεια δεν θεωρούνταν πρωτίστως δική μας ευθύνη», υπονοώντας ότι η Ευρώπη βασίστηκε υπερβολικά στην αμερικανική ομπρέλα. Το μήνυμά της ήταν σαφές: η νέα ισορροπία δεν θα είναι σχέση εξάρτησης, αλλά σχέση ισχυρών εταίρων, όπου η Ευρώπη αναλαμβάνει μεγαλύτερο μερίδιο ευθύνης ώστε ο διατλαντικός δεσμός να παραμείνει βιώσιμος.
Θεσμοθέτηση νέων συνεργασιών στην Αμυνα με πιο ευρύ γεωπολιτικό ορίζοντα
Στο ίδιο πλαίσιο, η πρόεδρος της Επιτροπής υποστήριξε ότι «αυτό που πρέπει να κάνουμε τώρα είναι να θεσμοθετήσουμε τα μέχρι σήμερα αποσπασματικά ξεκινήματα νέων συνεργασιών στον τομέα της ασφάλειας». Αναφέρθηκε ρητά στο Ηνωμένο Βασίλειο, τη Νορβηγία, την Ισλανδία και τον Καναδά, επισημαίνοντας ότι η ΕΕ διαθέτει πλέον «ένα πλήρες φάσμα εταιρικών σχέσεων άμυνας και ασφάλειας με χώρες σε όλο τον κόσμο».
Η αναφορά της δεν περιορίστηκε σε διπλωματικές ευγένειες. Εξήρε τη βρετανική συμβολή στην Κοινή Εκστρατευτική Δύναμη που δρα στον Βορρά και στη Βαλτική, αλλά και τον «Συνασπισμό των Προθύμων» για την Ουκρανία. «Δέκα χρόνια μετά το Brexit, οι μοίρες μας παραμένουν δεμένες όσο ποτέ», είπε απευθυνόμενη στον Βρετανό πρωθυπουργό, προσθέτοντας ότι «είμαστε σε αυτό μαζί και θα παραμείνουμε μαζί».
Νέο δόγμα ασφάλειας
Η φον ντερ Λάιεν προχώρησε ακόμη περισσότερο, ζητώντας μια συνολική αναβάθμιση της ευρωπαϊκής στρατηγικής. «Πρέπει να επαναπροσδιορίσουμε τον τρόπο με τον οποίο χρησιμοποιούμε ολόκληρη την εργαλειοθήκη πολιτικών μας», δήλωσε, εντάσσοντας στην έννοια της ασφάλειας το εμπόριο, τα χρηματοοικονομικά εργαλεία, τα πρότυπα, τα δεδομένα, τις κρίσιμες υποδομές και τις τεχνολογικές πλατφόρμες.
«Εμείς στην Ευρώπη πρέπει να είμαστε έτοιμοι και πρόθυμοι να χρησιμοποιήσουμε τη δύναμή μας με αποφασιστικότητα και προληπτικά για να προστατεύσουμε τα συμφέροντα ασφαλείας μας», ανέφερε, καλώντας σε ένα «νέο δόγμα» με «έναν απλό στόχο: να διασφαλίσουμε ότι η Ευρώπη μπορεί να υπερασπίζεται το έδαφός της, την οικονομία της, τη δημοκρατία της και τον τρόπο ζωής της ανά πάσα στιγμή».
Η ίδια, με προϋπηρεσία ως υπουργός Άμυνας της Γερμανίας, έδωσε ιδιαίτερη έμφαση στη βιομηχανική βάση της άμυνας. Υποστήριξε ότι πρέπει να «κατεδαφιστεί ο άκαμπτος τοίχος» μεταξύ πολιτικού και αμυντικού τομέα και ότι η Ευρώπη οφείλει να επενδύσει σε τεχνολογίες διττής χρήσης από την τεχνητή νοημοσύνη και τον κυβερνοχώρο μέχρι τα μη επανδρωμένα συστήματα και το διάστημα. «Όπως λένε στην Ουκρανία, αλλάζεις ή πεθαίνεις», είπε, συνοψίζοντας το πνεύμα επείγοντος που διαπέρασε ολόκληρη την ομιλία της.
Συνολικά, η παρέμβασή της στο Μόναχο δεν ήταν απλώς μια έκκληση για περισσότερες αμυντικές δαπάνες. Ήταν μια πρόταση για θεσμική επιτάχυνση, γεωπολιτική ωρίμανση και στρατηγική αυτονόμηση. Από την ομοφωνία στην πλειοψηφία· από τις άτυπες συνεργασίες στη θεσμοθετημένη ασφάλεια· από την εξάρτηση στη συνειδητή, οργανωμένη ευρωπαϊκή ισχύ.
Μήπως θα πρέπει να αρχίσει να ανησυχεί η Ελλάδα;
Το πιο ευέλικτο, πολυεπίπεδο μοντέλο ασφάλειας, όπου η Ένωση μπορεί να εμβαθύνει συνεργασίες πέραν των στενών ορίων της ίσως να πρέπει προβληματίζει την Ελλάδα. Η «θεσμοθέτηση» αυτών των ad hoc σχημάτων ανοίγει τον δρόμο για μια Ευρώπη που λειτουργεί μέσω συνασπισμών και στρατηγικών εταιρικών σχέσεων, βασισμένων στη σύγκλιση συμφερόντων και επιχειρησιακών δυνατοτήτων.
Για την Ελλάδα, το ερώτημα που προκύπτει είναι προφανές: ποια θα είναι τα κριτήρια αυτών των συνεργασιών και ποιος θα καθορίζει ποιοι θεωρούνται «στρατηγικοί εταίροι». Η αναφορά της προέδρου της Επιτροπής σε ένα «πλήρες φάσμα εταιρικών σχέσεων με χώρες σε όλο τον κόσμο» αφήνει θεσμικά ανοιχτό το πεδίο για διευρυμένες συμπράξεις ασφάλειας με κράτη που δεν είναι μέλη της Ένωσης, αλλά διαθέτουν αυξημένο γεωπολιτικό βάρος στην ευρωπαϊκή περιφέρεια.
Σε ένα τέτοιο σενάριο, η ενίσχυση της ευελιξίας και η στροφή σε πλειοψηφικές αποφάσεις ενδέχεται να περιορίσουν τη δυνατότητα μεμονωμένων κρατών-μελών να μπλοκάρουν επιλογές που θεωρούν ότι θίγουν ζωτικά τους συμφέροντα. Αυτό αποκτά ιδιαίτερη σημασία για χώρες της ανατολικής Μεσογείου, όπου οι ισορροπίες ασφαλείας παραμένουν εύθραυστες.
Το θετικό βέβαια από τις δηλώσεις της φον ντερ Λάιεν είναι το κάλεσμα για ενεργοποίηση της ρήτρας αμοιβαίας άμυνας της Ένωσης. Το «Ένας για όλους και όλοι για έναν», ίσως να είναι μια ασφάλεια τη χώρα μας.
