Φανταστείτε να ανοίγετε το ηλεκτρονικό σας ταχυδρομείο και να βρίσκετε μια προσφορά που δύσκολα συναντά κανείς στην αγορά ακινήτων: ένα οικόπεδο στη Σελήνη, με πιστοποιητικό ιδιοκτησίας, χάρτη και συντεταγμένες, έναντι μερικών δεκάδων ευρώ.
Ακούγεται σαν αστείο. Κι όμως, εδώ και δεκαετίες υπάρχουν εταιρείες που πωλούν υποτιθέμενα σεληνιακά οικόπεδα σε ανθρώπους από ολόκληρο τον κόσμο.
Το μεγάλο ερώτημα είναι αν αυτοί οι αγοραστές αποκτούν πραγματικά κάποιο δικαίωμα ιδιοκτησίας. Και υπάρχει ένα ακόμη σημαντικότερο: σε ποιον ανήκει τελικά η Σελήνη;
Η απάντηση βρίσκεται σε μια διεθνή συμφωνία που υπογράφηκε πριν από σχεδόν εξήντα χρόνια. Μόνο που η τεχνολογική πρόοδος έχει δημιουργήσει καινούργια ερωτήματα.
Η Συνθήκη του 1967: Κανένα κράτος δεν μπορεί να κατακτήσει τη Σελήνη
Στις 27 Ιανουαρίου 1967 άνοιξε προς υπογραφή η Συνθήκη για το Εξώτερο Διάστημα, γνωστή ως Outer Space Treaty. Τέθηκε σε ισχύ στις 10 Οκτωβρίου του ίδιου έτους.
Ήταν η εποχή του Ψυχρού Πολέμου, όταν οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Σοβιετική Ένωση ανταγωνίζονταν για την κατάκτηση του Διαστήματος. Το άρθρο II καθιέρωσε μια θεμελιώδη αρχή: κανένα κράτος δεν μπορεί να αποκτήσει εθνική κυριαρχία στη Σελήνη ή σε άλλο ουράνιο σώμα, ούτε με κατάληψη, ούτε με χρήση, ούτε με οποιονδήποτε άλλον τρόπο.
Η Συνθήκη ορίζει επίσης ότι η εξερεύνηση και η χρήση του Διαστήματος πρέπει να πραγματοποιούνται προς όφελος όλων των χωρών. Η απαγόρευση είναι σαφής ως προς την κρατική κυριαρχία. Το ζήτημα της ιδιωτικής ιδιοκτησίας και της εμπορικής εκμετάλλευσης παρουσιάζει περισσότερες νομικές περιπλοκές.
Η αμερικανική σημαία δεν έκανε τη Σελήνη αμερικανικό έδαφος
Στις 20 Ιουλίου 1969, ο Νιλ Άρμστρονγκ και ο Μπαζ Όλντριν πραγματοποίησαν την πρώτη ανθρώπινη προσεδάφιση στη Σελήνη. Λίγο αργότερα τοποθέτησαν στην επιφάνειά της την αμερικανική σημαία.
Η τοποθέτηση της σημαίας δεν αποτελούσε νομική πράξη προσάρτησης εδάφους. Η Συνθήκη του Διαστήματος είχε ήδη τεθεί σε ισχύ και οι Ηνωμένες Πολιτείες ήταν συμβαλλόμενο μέρος. Η σημαία συμβόλιζε την εθνικότητα της αποστολής και το τεχνολογικό επίτευγμα, όχι την απόκτηση κυριαρχίας.
Τα οικόπεδα που πωλούνται στο Διαδίκτυο
Η ιδέα της πώλησης οικοπέδων στη Σελήνη συνδέθηκε ιδιαίτερα με τον Αμερικανό Ντένις Χόουπ, ο οποίος ισχυρίστηκε ότι είχε δικαίωμα να διεκδικήσει τη Σελήνη και άλλα ουράνια σώματα. Μέσω της επιχείρησης Lunar Embassy άρχισε να διαθέτει πιστοποιητικά υποτιθέμενης ιδιοκτησίας.
Το επιχείρημά του στηριζόταν στην προσωπική ερμηνεία ότι η Συνθήκη απαγορεύει την εθνική ιδιοποίηση από κράτη, αλλά δεν απαγορεύει ρητά την ιδιωτική ιδιοκτησία. Όμως υπάρχει κρίσιμη διαφορά ανάμεσα σε εμπορικό ισχυρισμό και νομικά αναγνωρισμένο δικαίωμα.
Η Συνθήκη καθιστά τα κράτη διεθνώς υπεύθυνα και για τις διαστημικές δραστηριότητες ιδιωτικών φορέων που υπάγονται στη δικαιοδοσία τους. Δεν υπάρχει διεθνώς αναγνωρισμένο σεληνιακό κτηματολόγιο που να καταχωρίζει τέτοιους τίτλους.
Όποιος αγοράζει ένα τέτοιο «οικόπεδο» αποκτά στην πράξη ένα αναμνηστικό πιστοποιητικό, όχι διεθνώς κατοχυρωμένο τίτλο ιδιοκτησίας. Δεν μπορεί να αποκλείσει άλλους από την έκταση ούτε να επιβάλει ενοίκιο.
Η δεύτερη Συνθήκη: Η Σελήνη ως κοινή κληρονομιά της ανθρωπότητας
Το 1979 υιοθετήθηκε από τη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ η Συμφωνία της Σελήνης (Moon Agreement), η οποία τέθηκε σε ισχύ το 1984. Χαρακτήρισε τη Σελήνη και τους φυσικούς της πόρους κοινή κληρονομιά της ανθρωπότητας και προέβλεψε τη δημιουργία διεθνούς καθεστώτος για την εκμετάλλευσή τους.
Απαγορεύει ρητά την ιδιοκτησία της σεληνιακής επιφάνειας και του υπεδάφους από κράτη, οργανισμούς, εταιρείες και φυσικά πρόσωπα. Ωστόσο, οι σημαντικότερες διαστημικές δυνάμεις, μεταξύ των οποίων ΗΠΑ, Ρωσία και Κίνα, δεν έχουν προσχωρήσει στη συμφωνία. Οι ειδικότερες διατάξεις της δεν τις δεσμεύουν ως συμβαλλόμενα μέρη.
Μπορεί μια εταιρεία να εξορύσσει μέταλλα και να τα πουλάει;
Άλλο πράγμα είναι να ισχυρίζεται κάποιος ότι του ανήκει ένα κομμάτι της Σελήνης και άλλο να αποκτά υλικά τα οποία έχει εξορύξει από αυτήν.
Το 2015 οι Ηνωμένες Πολιτείες ψήφισαν νομοθεσία που αναγνωρίζει, υπό προϋποθέσεις, σε Αμερικανούς πολίτες και επιχειρήσεις δικαιώματα κατοχής, χρήσης και πώλησης διαστημικών πόρων που έχουν συλλέξει νόμιμα. Περιλαμβάνει πόρους όπως το νερό και τα ορυκτά, χωρίς να αναγνωρίζει αμερικανική κυριαρχία πάνω στη Σελήνη.
Η διεθνής αποδοχή αυτής της ερμηνείας δεν είναι καθολική.
Η NASA έχει ήδη υπογράψει συμβόλαια για σεληνιακό υλικό
Τον Δεκέμβριο του 2020 η NASA ανακοίνωσε την επιλογή τεσσάρων εταιρειών για συμβάσεις συλλογής μικρών ποσοτήτων σεληνιακού υλικού και μεταβίβασης της κυριότητάς τους στην αμερικανική διαστημική υπηρεσία.
Η συνολική αξία των τεσσάρων συμβάσεων ήταν 25.001 δολάρια. Η σημασία του εγχειρήματος ήταν κυρίως νομική και θεσμική: να δοκιμαστεί στην πράξη η εμπορική μεταβίβαση εξορυγμένων διαστημικών πόρων. Δεν επρόκειτο για αγορά σεληνιακού εδάφους.
Η νέα κούρσα ΗΠΑ και Κίνας για τους πόλους της Σελήνης
Οι πολικές περιοχές της Σελήνης θεωρούνται ιδιαίτερα σημαντικές, επειδή σε μονίμως σκιασμένους κρατήρες υπάρχουν ενδείξεις και μετρήσεις παρουσίας πάγου νερού.
Το νερό θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί για τις ανάγκες μελλοντικών πληρωμάτων και, με κατάλληλη επεξεργασία, για παραγωγή υδρογόνου και οξυγόνου, συστατικών σημαντικών για προωθητικά υλικά.
Οι ΗΠΑ, μέσω του Artemis, επιδιώκουν μακροχρόνια ανθρώπινη παρουσία στη Σελήνη. Η Κίνα προωθεί παράλληλα το δικό της πρόγραμμα εξερεύνησης και την ιδέα Διεθνούς Σεληνιακού Ερευνητικού Σταθμού μαζί με τη Ρωσία και άλλους εταίρους.
Τι θα συμβεί αν δύο χώρες ή εταιρείες θελήσουν να χρησιμοποιήσουν την ίδια περιοχή, κοντά σε έναν περιορισμένο και πολύτιμο πόρο;
Οι ζώνες ασφαλείας και ο κίνδυνος μιας έμμεσης ιδιοκτησίας
Το 2020 η NASA, σε συνεργασία με το αμερικανικό υπουργείο Εξωτερικών και άλλες χώρες, παρουσίασε τις Συμφωνίες Artemis. Πρόκειται για αρχές συνεργασίας και όχι για νέα διεθνή συνθήκη με την ίδια νομική μορφή της Συνθήκης του 1967.
Οι συμφωνίες προβλέπουν συντονισμό δραστηριοτήτων και προσωρινές ζώνες ασφαλείας γύρω από διαστημικές επιχειρήσεις, για να αποφεύγονται ατυχήματα και επικίνδυνες παρεμβολές. Η NASA διευκρινίζει ότι οι ζώνες δεν πρέπει να παραβιάζουν την ελεύθερη πρόσβαση στη Σελήνη.
Ωστόσο, εάν μια εταιρεία λειτουργεί επί πολλά χρόνια σε μια περιοχή και οι άλλοι οφείλουν να συντονίζονται μαζί της, μήπως δημιουργείται στην πράξη μια μορφή προνομιακού ελέγχου; Στις 25 Σεπτεμβρίου 2026, σύμφωνα με τη NASA, οι χώρες που είχαν υπογράψει τις Συμφωνίες Artemis έφτασαν τις 76.
Θα μπορούσε κάποτε να υπάρξει κτηματολόγιο στη Σελήνη;
Προς το παρόν δεν υπάρχει διεθνής αρχή η οποία να μπορεί να πουλήσει ένα σεληνιακό οικόπεδο και να εγγυηθεί αποκλειστικά δικαιώματα κυριότητας στον αγοραστή. Ούτε μια ιδιωτική εταιρεία μπορεί να δημιουργήσει τέτοια δικαιώματα εκδίδοντας πιστοποιητικά.
Η δημιουργία μόνιμων βάσεων, εργαστηρίων και εξορυκτικών εγκαταστάσεων θα απαιτήσει σαφέστερους κανόνες. Ποιος θα αποφασίζει πού μπορεί να εγκατασταθεί μια βάση; Ποιος θα έχει προτεραιότητα στη χρήση μιας περιοχής με πάγο; Ποιος θα αποζημιώνει ζημιές από δραστηριότητες άλλων φορέων;
Τελικά, σε ποιον ανήκει η Σελήνη;
Η Σελήνη δεν ανήκει σε κανένα κράτος. Και κανένας ιδιώτης δεν μπορεί σήμερα να αποκτήσει διεθνώς αναγνωρισμένο τίτλο ιδιοκτησίας ενός σεληνιακού οικοπέδου.
Η εξερεύνησή της είναι ελεύθερη σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο, ενώ η αξιοποίηση των φυσικών της πόρων αποτελεί πεδίο στο οποίο οι νομικοί κανόνες εξακολουθούν να διαμορφώνονται.
Το 1969 ο άνθρωπος έφτασε στη Σελήνη για να αποδείξει ότι μπορούσε να εγκαταλείψει τη Γη. Σήμερα επιστρέφει με φιλοδοξίες να κατασκευάσει βάσεις, να αξιοποιήσει πόρους και να δημιουργήσει οικονομική δραστηριότητα πέρα από τον πλανήτη μας.
Και ίσως το πιο δύσκολο ερώτημα δεν είναι ποιος θα πατήσει πρώτος ξανά στη Σελήνη, αλλά ποιος θα αποφασίζει τι επιτρέπεται να κάνει εκεί η ανθρωπότητα.
Πηγές: Γραφείο ΟΗΕ για Υποθέσεις Εξώτερου Διαστήματος (UNOOSA), NASA, αμερικανικός νόμος 51 U.S.C. §51303.
