Κάθε χρόνο, στις 17 Οκτωβρίου, η UNESCO γιορτάζει τη Διεθνή Ημέρα Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς. Μια ημέρα αφιερωμένη όχι στα αρχαία μνημεία, στα μουσεία και στους αρχαιολογικούς χώρους, αλλά σε κάτι εξίσου πολύτιμο: στις παραδόσεις που εξακολουθούν να ζουν ανάμεσά μας.
Είναι τα τραγούδια που μας έμαθαν οι παππούδες μας, οι χοροί των πανηγυριών, οι συνταγές που περνούν από γενιά σε γενιά, οι τεχνικές των παλιών μαστόρων, οι γιορτές των χωριών, ακόμη και οι ιδιαίτερες εκφράσεις μιας τοπικής διαλέκτου.
Η άυλη πολιτιστική κληρονομιά δεν βρίσκεται κλειδωμένη σε κάποια προθήκη. Υπάρχει όσο οι άνθρωποι συνεχίζουν να τη δημιουργούν, να την καλλιεργούν και να τη μεταδίδουν.
Τι προστατεύει η UNESCO
Η UNESCO υιοθέτησε το 2003 τη Σύμβαση για τη Διαφύλαξη της Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς, αναγνωρίζοντας ότι ο πολιτισμός δεν περιορίζεται σε κτίρια, αγάλματα και ιστορικά αντικείμενα. Περιλαμβάνει τη μουσική, τον χορό, τις προφορικές παραδόσεις, τις κοινωνικές πρακτικές, τις τελετουργίες, τις γνώσεις για τη φύση και τις παραδοσιακές χειροτεχνίες.
Η καθιέρωση της 17ης Οκτωβρίου ως διεθνούς ημέρας αποφασίστηκε το 2023, είκοσι χρόνια μετά την υιοθέτηση της Σύμβασης.
Η Ελλάδα και ο ανεκτίμητος πλούτος της
Η Ελλάδα διαθέτει ένα εξαιρετικά πλούσιο απόθεμα άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς. Από την Κρήτη μέχρι τον Έβρο και από τα Επτάνησα μέχρι τα Δωδεκάνησα, σχεδόν κάθε τόπος διατηρεί δικές του μουσικές, χορούς, τελετουργίες, γαστρονομικές συνήθειες και τεχνικές.
Ανάμεσα στις ελληνικές παραδόσεις που έχουν αναγνωριστεί διεθνώς βρίσκονται το ρεμπέτικο, η μαστιχοκαλλιέργεια στη Χίο, η τηνιακή μαρμαροτεχνία, η βυζαντινή ψαλτική, η τέχνη της ξερολιθιάς και η μεσογειακή διατροφή, η οποία αποτελεί κοινή πολιτιστική κληρονομιά περισσότερων χωρών.
Το ρεμπέτικο δεν είναι απλώς ένα μουσικό είδος. Αποτελεί κοινωνική ιστορία, συνδεδεμένη με την προσφυγιά, τις λαϊκές συνοικίες, τις δυσκολίες της καθημερινότητας, τον έρωτα και τις ανθρώπινες περιπέτειες. Η μαστιχοκαλλιέργεια στη Χίο περιλαμβάνει γνώσεις, τεχνικές και κοινωνικές πρακτικές που διατηρούνται επί αιώνες.
Από τα πανηγύρια μέχρι το ελληνικό τραπέζι
Στην άυλη πολιτιστική κληρονομιά ανήκουν και παραδόσεις που πολλοί θεωρούμε αυτονόητες: ένα πανηγύρι στην Ήπειρο, ένας παραδοσιακός χορός στην Κρήτη, τα αποκριάτικα έθιμα στη Μακεδονία, οι τοπικές γιορτές του τρύγου, οι τεχνικές παρασκευής παραδοσιακών προϊόντων.
Η μεσογειακή διατροφή δεν αναγνωρίζεται μόνο για τη διατροφική αξία της, αλλά και για τις κοινωνικές συνήθειες που τη συνοδεύουν: την κοινή προετοιμασία του φαγητού, τη φιλοξενία, το οικογενειακό τραπέζι και τη σχέση με την τοπική παραγωγή.
Δεν σημαίνει ότι κάθε ελληνικό έθιμο ή παραδοσιακή συνταγή έχει ενταχθεί αυτομάτως σε κατάλογο της UNESCO. Η επίσημη αναγνώριση αφορά συγκεκριμένες πολιτιστικές πρακτικές και προϋποθέτει τεκμηρίωση και συμμετοχή των κοινοτήτων που τις διατηρούν.
Ο κίνδυνος να χαθούν οι παραδόσεις
Η εγκατάλειψη της υπαίθρου, η γήρανση του πληθυσμού, η αστικοποίηση και η αλλαγή του τρόπου ζωής απειλούν πολλές τοπικές παραδόσεις. Σε αρκετά χωριά, οι τελευταίοι άνθρωποι που γνωρίζουν μια παλιά τεχνική ή ένα ιδιαίτερο έθιμο είναι ήδη ηλικιωμένοι.
Η προστασία τους δεν μπορεί να περιοριστεί σε ένα αρχείο φωτογραφιών ή σε μια τηλεοπτική καταγραφή. Χρειάζεται εκπαίδευση, οικονομική υποστήριξη, συμμετοχή των νέων και, κυρίως, ενεργή παρουσία των ίδιων των τοπικών κοινωνιών.
Η παράδοση δεν είναι μουσειακό αντικείμενο
Η άυλη πολιτιστική κληρονομιά δεν σημαίνει ότι πρέπει να επαναλαμβάνουμε τα πάντα ακριβώς όπως γίνονταν πριν από εκατό χρόνια. Οι παραδόσεις εξελίσσονται. Τα τραγούδια αποκτούν νέες ερμηνείες, οι χοροί περνούν σε νεότερες γενιές, οι παραδοσιακές τεχνικές βρίσκουν σύγχρονες εφαρμογές.
Αυτό είναι το χαρακτηριστικό μιας ζωντανής κληρονομιάς: η δυνατότητά της να διατηρεί την ταυτότητά της χωρίς να σταματά να εξελίσσεται. Πολιτισμός δεν είναι μόνο όσα κληρονομήσαμε από τους προγόνους μας. Είναι και όσα θα καταφέρουμε να παραδώσουμε στις επόμενες γενιές.
