Περισσότεροι από τους μισούς Ευρωπαίους θεωρούν πλέον ότι ο αντισημιτισμός αποτελεί πρόβλημα στη χώρα τους, όμως στην Ελλάδα η εικόνα είναι αισθητά διαφορετική. Σύμφωνα με τη νέα έρευνα του Ευρωβαρόμετρου, που δημοσιοποίησε η Ευρωπαϊκή Επιτροπή με αφορμή τη Διεθνή Ημέρα Μνήμης του Ολοκαυτώματος, μόλις το 24% των Ελλήνων συμμερίζεται την άποψη αυτή, έναντι 55% στον μέσο όρο της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η απόσταση αυτή αναδεικνύει όχι μόνο διαφορετικές κοινωνικές αντιλήψεις, αλλά και ένα χάσμα ανάμεσα στην ευρωπαϊκή ανησυχία για την άνοδο του αντισημιτισμού και την εγχώρια κοινωνική και πολιτική πρόσληψη του φαινομένου, το οποίο διατρέχει το σύνολο του πολιτικού φάσματος.
Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, τα στοιχεία του Ευρωβαρόμετρου αποτυπώνουν μια σαφή τάση αυξανόμενης ανησυχίας. Το 55% των Ευρωπαίων θεωρεί ότι ο αντισημιτισμός αποτελεί πρόβλημα στη χώρα του, ενώ το 47% εκτιμά ότι έχει αυξηθεί την τελευταία πενταετία. Η εχθρότητα σε δημόσιους χώρους, τα αντισημιτικά γκράφιτι και ο αντισημιτισμός στο διαδίκτυο αναφέρονται ως οι συχνότερες εκδηλώσεις, με ποσοστά που ξεπερνούν το 60%. Παράλληλα, σχεδόν επτά στους δέκα Ευρωπαίους θεωρούν ότι οι συγκρούσεις στη Μέση Ανατολή επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο γίνονται αντιληπτοί οι Εβραίοι στη χώρα τους.
Τι δείχνουν τα στοιχεία ειδικά για την Ελλάδα
Στην Ελλάδα, αντίθετα, η έρευνα καταγράφει μια ευρεία και διαχρονική υποεκτίμηση του αντισημιτισμού ως κοινωνικού προβλήματος. Πέρα από το χαμηλό συνολικό ποσοστό όσων αναγνωρίζουν το φαινόμενο ως πρόβλημα, η εικόνα αυτή επαναλαμβάνεται σχεδόν ομοιόμορφα σε όλες τις ηλικιακές ομάδες.
Στους νέους ηλικίας 15 έως 24 ετών, μόλις το 19% θεωρεί ότι ο αντισημιτισμός αποτελεί πρόβλημα στη χώρα, ενώ στην ηλικιακή ομάδα 25 έως 39 ετών το ποσοστό αυξάνεται στο 27%, το υψηλότερο μεταξύ των ηλικιών. Στις ηλικίες 40 έως 54 ετών, το ποσοστό υποχωρεί εκ νέου στο 21%, ενώ στους πολίτες άνω των 55 ετών διαμορφώνεται στο 24%.
Τα στοιχεία αυτά δείχνουν ότι η χαμηλή αναγνώριση του φαινομένου δεν αφορά μία συγκεκριμένη γενιά, αλλά διατρέχει οριζόντια το σύνολο της κοινωνίας. Σε όλες τις ηλικιακές ομάδες, τα ελληνικά ποσοστά κινούνται πολύ χαμηλότερα από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο, όπου η αντίληψη του αντισημιτισμού ως προβλήματος υπερβαίνει σταθερά το 50%.
Η εικόνα αυτή υποδηλώνει ένα βαθύτερο έλλειμμα κοινωνικής ευαισθητοποίησης και δημόσιας αναγνώρισης του φαινομένου, σε μια περίοδο κατά την οποία, σε ευρωπαϊκό επίπεδο, η ανησυχία για την εξάπλωσή του καταγράφεται αυξανόμενη.
Στο ερώτημα κατά πόσο ο αντισημιτισμός έχει αυξηθεί τα τελευταία πέντε χρόνια, η Ελλάδα εμφανίζει και πάλι σημαντική απόκλιση από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο. Ενώ στην Ευρωπαϊκή Ένωση σχεδόν οι μισοί πολίτες, ποσοστό 47%, εκτιμούν ότι ο αντισημιτισμός έχει αυξηθεί στη χώρα τους, στην Ελλάδα το αντίστοιχο ποσοστό περιορίζεται στο 22%.
Η πλειονότητα των Ελλήνων, ποσοστό 60%, θεωρεί ότι η κατάσταση έχει παραμείνει ίδια την τελευταία πενταετία, έναντι 37% στον μέσο όρο της ΕΕ. Μόλις το 7% εκτιμά ότι ο αντισημιτισμός έχει μειωθεί, ενώ το 11% δηλώνει ότι δεν γνωρίζει ή δεν απαντά. Τα στοιχεία αυτά ενισχύουν την εικόνα μιας κοινωνίας που, σε μεγάλο βαθμό, δεν αντιλαμβάνεται δυναμική επιδείνωσης του φαινομένου, σε αντίθεση με την κυρίαρχη ευρωπαϊκή αίσθηση αυξανόμενης ανησυχίας.
Η εικόνα αυτή επιβεβαιώνεται και σε επίπεδο ηλικιακών ομάδων. Στους νέους 15 έως 24 ετών, το 17% θεωρεί ότι ο αντισημιτισμός έχει αυξηθεί τα τελευταία πέντε χρόνια, ενώ στην ηλικιακή ομάδα 25 έως 39 ετών το ποσοστό ανέρχεται στο 26%. Στις ηλικίες 40 έως 54 ετών, το ποσοστό διαμορφώνεται στο 23%, ενώ στους πολίτες άνω των 55 ετών υποχωρεί στο 20%. Σε όλες τις ηλικιακές κατηγορίες, τα ελληνικά ποσοστά παραμένουν αισθητά χαμηλότερα από τα αντίστοιχα ευρωπαϊκά, όπου η αντίληψη αύξησης του αντισημιτισμού κυμαίνεται μεταξύ 41% και 52%.
Συνολικά, τα ευρήματα δείχνουν ότι στην Ελλάδα δεν καταγράφεται μόνο χαμηλή αναγνώριση του αντισημιτισμού ως προβλήματος, αλλά και περιορισμένη αίσθηση επιδείνωσης του φαινομένου στο χρόνο, στοιχείο που έρχεται σε αντίθεση με τη γενικευμένη ευρωπαϊκή εμπειρία.
Στις εκφράσεις εχθρότητας και απειλές κατά Εβραίων σε δρόμους και άλλους δημόσιους χώρους, μόλις το 28% των Ελλήνων θεωρεί ότι πρόκειται για πρόβλημα στη χώρα, έναντι 62% στον μέσο όρο της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Η πλειονότητα, ποσοστό 66%, εκτιμά ότι δεν υφίσταται τέτοιο ζήτημα, γεγονός που καταδεικνύει περιορισμένη αντίληψη ακόμη και για τις πιο ορατές μορφές εχθρικής συμπεριφοράς.
Αντίστοιχα χαμηλή είναι και η αναγνώριση των αντισημιτικών γκράφιτι και των βανδαλισμών εβραϊκών κτιρίων ή ιδρυμάτων. Στην Ελλάδα, το 27% θεωρεί ότι το φαινόμενο αποτελεί πρόβλημα, ενώ στην ΕΕ το ποσοστό ανέρχεται στο 61%. Σχεδόν δύο στους τρεις Έλληνες απαντούν ότι δεν πρόκειται για ζήτημα που τους αφορά.
Αντισημιτισμός και κόμματα
Όσον αφορά τον αντισημιτισμό στο διαδίκτυο και στα κοινωνικά δίκτυα, η απόσταση παραμένει εξίσου έντονη. Μόλις το 28% των Ελλήνων αναγνωρίζει το πρόβλημα, έναντι 61% στον ευρωπαϊκό μέσο όρο, παρά το γεγονός ότι η διαδικτυακή διάδοση ρητορικής μίσους αποτελεί βασική πηγή ανησυχίας σε ευρωπαϊκό επίπεδο.
Στις σωματικές επιθέσεις κατά Εβραίων, ένα από τα πιο σοβαρά και βίαια ενδεχόμενα, το 26% των Ελλήνων θεωρεί ότι πρόκειται για πρόβλημα στη χώρα, όταν στην ΕΕ το αντίστοιχο ποσοστό φτάνει το 60%. Και εδώ, η κυρίαρχη απάντηση στην Ελλάδα είναι ότι το φαινόμενο δεν υφίσταται ή δεν έχει σημασία.
Ανάλογη εικόνα καταγράφεται και στην άρνηση ή τη διαστρέβλωση του Ολοκαυτώματος. Μόλις το 27% των Ελλήνων θεωρεί ότι πρόκειται για πρόβλημα, έναντι 60% στην ΕΕ, στοιχείο που συνδέεται άμεσα με ζητήματα ιστορικής μνήμης και εκπαίδευσης.
Στη βεβήλωση εβραϊκών νεκροταφείων, το ποσοστό στην Ελλάδα διαμορφώνεται στο 26%, ενώ στον ευρωπαϊκό μέσο όρο φτάνει το 59%. Πρόκειται για μια κατηγορία όπου η ευρωπαϊκή ανησυχία είναι έντονη, αλλά στην Ελλάδα παραμένει περιορισμένη.
Ο αντισημιτισμός στην πολιτική ζωή αναγνωρίζεται ως πρόβλημα από το 24% των Ελλήνων, έναντι 54% στην ΕΕ, ενώ ακόμη χαμηλότερη είναι η αντίληψη για τον αντισημιτισμό στα μέσα ενημέρωσης, με μόλις 24% στην Ελλάδα έναντι 53% στον ευρωπαϊκό μέσο όρο.
Τέλος, στον χώρο της εκπαίδευσης, μόλις το 23% των Ελλήνων θεωρεί ότι υπάρχει αντισημιτισμός σε σχολεία και πανεπιστήμια, όταν στην Ευρωπαϊκή Ένωση το ποσοστό ανέρχεται στο 53%. Η διαφορά αυτή υπογραμμίζει την απόσταση ανάμεσα στην ευρωπαϊκή ανησυχία για τη διείσδυση στερεοτύπων στον εκπαιδευτικό χώρο και την ελληνική κοινωνική αντίληψη.
Ιδιαίτερα αποκαλυπτικά είναι τα στοιχεία για την άρνηση ή τη διαστρέβλωση του Ολοκαυτώματος σε σχέση με την πολιτική αυτοτοποθέτηση. Στην Ελλάδα, μόλις το 29% όσων δηλώνουν ότι ανήκουν στην αριστερά θεωρεί ότι η άρνηση της γενοκτονίας των Εβραίων αποτελεί πρόβλημα στη χώρα. Στο πολιτικό κέντρο, το ποσοστό ανέρχεται στο 33%, ενώ στη δεξιά περιορίζεται στο 27%.
Σε όλες τις πολιτικές κατηγορίες, τα ελληνικά ποσοστά απέχουν αισθητά από τον μέσο όρο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, όπου η άρνηση του Ολοκαυτώματος αναγνωρίζεται ως πρόβλημα από 66% όσων αυτοτοποθετούνται στην αριστερά, 59% στο κέντρο και 58% στη δεξιά. Η σύγκριση αναδεικνύει ότι στην Ελλάδα η υποεκτίμηση του φαινομένου δεν αφορά συγκεκριμένο πολιτικό χώρο, αλλά διατρέχει οριζόντια ολόκληρο το πολιτικό φάσμα, σε αντίθεση με την ευρωπαϊκή εικόνα ευρύτερης πολιτικής εγρήγορσης.
Η εικόνα αυτή συνδέεται και με το επίπεδο γνώσης γύρω από την εβραϊκή ιστορία και τις εβραϊκές κοινότητες. Μόλις το 15% των Ελλήνων θεωρεί ότι οι πολίτες στη χώρα είναι καλά ενημερωμένοι για την ιστορία, τα έθιμα και τις πρακτικές των Εβραίων, έναντι 33% στον μέσο όρο της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Αντίθετα, το 82% δηλώνει ότι η κοινωνία δεν είναι καλά ενημερωμένη, ποσοστό αισθητά υψηλότερο από το 63% στην ΕΕ.
Η χαμηλή αυτή αυτοαξιολόγηση καταγράφεται σε όλες τις ηλικιακές ομάδες, ενώ ακόμη και μεταξύ όσων δηλώνουν ότι έχουν Εβραίους φίλους ή γνωστούς, μόλις το 29% θεωρεί ότι υπάρχει επαρκής γνώση στην Ελλάδα. Τα ευρήματα υποδηλώνουν ένα γενικευμένο έλλειμμα ενημέρωσης, σε αντίθεση με την ευρωπαϊκή εικόνα.
Αγνοια νόμου – έλλειμμα εκπαίδευσης
Η απόσταση της Ελλάδας από την ευρωπαϊκή εικόνα καταγράφεται και στο επίπεδο της γνώσης του θεσμικού και εκπαιδευτικού πλαισίου. Μόλις το 32% των Ελλήνων γνωρίζει ότι στη χώρα υπάρχει νόμος που ποινικοποιεί την υποκίνηση βίας ή μίσους κατά Εβραίων, έναντι 66% στον μέσο όρο της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Ακόμη χαμηλότερη είναι η επίγνωση της νομοθεσίας για την ποινικοποίηση της άρνησης του Ολοκαυτώματος, την οποία αναγνωρίζει μόλις το 21% των Ελλήνων, όταν στην ΕΕ το αντίστοιχο ποσοστό ανέρχεται στο 52%.
Παράλληλα, λιγότεροι από τους μισούς Έλληνες θεωρούν ότι το Ολοκαύτωμα διδάσκεται επαρκώς στα σχολεία. Μόλις το 33% απαντά θετικά – είτε «σίγουρα» είτε «σε κάποιο βαθμό» – έναντι 48% στον ευρωπαϊκό μέσο όρο, ενώ η πλειονότητα εκτιμά ότι η διδασκαλία είναι ανεπαρκής. Τα στοιχεία αυτά ενισχύουν την εικόνα ενός συνολικού ελλείμματος γνώσης και εκπαίδευσης, το οποίο συμβαδίζει με τη χαμηλή κοινωνική αναγνώριση του αντισημιτισμού ως προβλήματος στην Ελλάδα.
Ως προς την επίδραση των συγκρούσεων στη Μέση Ανατολή στην αντίληψη για τους Εβραίους, οι απαντήσεις στην Ελλάδα κατανέμονται σε διακριτές κατηγορίες.
Το 17% των ερωτηθέντων απαντά ότι οι συγκρούσεις επηρεάζουν «σίγουρα» τον τρόπο με τον οποίο γίνονται αντιληπτοί οι Εβραίοι στη χώρα, ενώ το 28% εκτιμά ότι υπάρχει επίδραση «σε κάποιο βαθμό». Αντίθετα, το 36% θεωρεί ότι οι συγκρούσεις «δεν επηρεάζουν ιδιαίτερα» την αντίληψη αυτή και το 14% ότι «σίγουρα δεν επηρεάζουν». Ένα επιπλέον 5% δηλώνει ότι δεν γνωρίζει ή δεν απαντά.
Στον μέσο όρο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, τα ποσοστά διαφοροποιούνται αισθητά. Το 28% απαντά ότι οι συγκρούσεις στη Μέση Ανατολή επηρεάζουν «σίγουρα» την αντίληψη για τους Εβραίους και το 41% «σε κάποιο βαθμό», ενώ το 20% θεωρεί ότι δεν επηρεάζουν ιδιαίτερα και το 6% ότι σίγουρα δεν επηρεάζουν. Το ποσοστό όσων δηλώνουν άγνοια ανέρχεται στο 5%.
Ως προς την επίδραση των συγκρούσεων στη Μέση Ανατολή στην αντίληψη για τους Εβραίους, οι διαφοροποιήσεις στην Ελλάδα είναι εμφανείς και σε πολιτικό επίπεδο. Μεταξύ όσων αυτοτοποθετούνται στην αριστερά, το 49% θεωρεί ότι οι συγκρούσεις στη Μέση Ανατολή επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο γίνονται αντιληπτοί οι Εβραίοι στη χώρα. Στο πολιτικό κέντρο, το ποσοστό διαμορφώνεται επίσης στο 49%, ενώ στη δεξιά υποχωρεί στο 35%.
Στον μέσο όρο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, τα αντίστοιχα ποσοστά είναι αισθητά υψηλότερα και πιο ομοιόμορφα, φτάνοντας το 77% στην αριστερά, το 69% στο κέντρο και το 68% στη δεξιά.
Η ίδια απόκλιση καταγράφεται και με βάση την προσωπική επαφή. Στην Ελλάδα, το 58% όσων δηλώνουν ότι έχουν Εβραίους φίλους ή γνωστούς θεωρεί ότι οι συγκρούσεις στη Μέση Ανατολή επηρεάζουν την αντίληψη για τους Εβραίους, έναντι 44% μεταξύ όσων δεν έχουν τέτοιες επαφές. Και στις δύο περιπτώσεις, τα ελληνικά ποσοστά υπολείπονται σημαντικά του ευρωπαϊκού μέσου όρου, που ανέρχεται στο 81% και στο 66% αντίστοιχα.
Σε επίπεδο ηλικιών, η επίδραση αναγνωρίζεται από το 46% των νέων 15 έως 24 ετών και από το 51% στην ηλικιακή ομάδα 25 έως 39 ετών, ενώ στις ηλικίες 40 έως 54 ετών και άνω των 55 ετών το ποσοστό περιορίζεται στο 43%. Αντίστοιχα, με βάση το επίπεδο εκπαίδευσης, το ποσοστό διαμορφώνεται στο 35% μεταξύ όσων έχουν χαμηλότερη εκπαίδευση και στο 52% στους αποφοίτους ανώτερης ή ανώτατης εκπαίδευσης, παραμένοντας σε όλες τις περιπτώσεις χαμηλότερο από τον μέσο όρο της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
