Στον κόσμο του βυθού, η άμυνα δεν είναι πάντα σιωπηλή. Υπάρχει ένα ζώο που, όταν πιεστεί, παρενοχληθεί ή απλώς εκνευριστεί, μπορεί να απαντήσει πετώντας αντικείμενα στον στόχο του. Και αυτό το ζώο είναι το χταπόδι. Όχι μεταφορικά, αλλά κυριολεκτικά.
Το χταπόδι έχει εδώ και χρόνια χτίσει τη φήμη ενός από τα πιο εντυπωσιακά πλάσματα της θάλασσας, όχι μόνο για την ικανότητά του να καμουφλάρεται ή να λύνει προβλήματα, αλλά και για τη νευρολογική του πολυπλοκότητα. Σύμφωνα με επιστημονικές μελέτες, διαθέτει περίπου 500 εκατομμύρια νευρώνες, ενώ περίπου τα δύο τρίτα από αυτούς βρίσκονται κατανεμημένα στα πλοκάμια του και όχι αποκλειστικά στον κεντρικό εγκέφαλο. Αυτό εξηγεί, σε έναν βαθμό, γιατί η συμπεριφορά του μοιάζει τόσο σύνθετη, τόσο άμεση και, κάποιες φορές, τόσο… στοχευμένη.
Το θέμα ήρθε ξανά στην επιφάνεια μέσα από δημοσίευμα.που συγκεντρώνει παρατηρήσεις και περιστατικά γύρω από την «εκδικητική» συμπεριφορά του χταποδιού. Πίσω όμως από τον εντυπωσιασμό, υπάρχει και επιστημονική τεκμηρίωση: ερευνητές που μελέτησαν άγρια χταπόδια του είδους Octopus tetricus στη Νέα Νότια Ουαλία της Αυστραλίας κατέγραψαν ότι τα ζώα συγκέντρωναν υλικά από τον βυθό — όπως κοχύλια, φύκια και λάσπη — και τα εκτόξευαν με τη βοήθεια πίδακα νερού από το σιφόνι τους.
Η μελέτη, που δημοσιεύθηκε το 2022 στο PLOS ONE, κατέγραψε 102 τέτοιες ρίψεις σε περίπου 24 ώρες συνολικής παρατήρησης. Περίπου οι μισές σημειώθηκαν έπειτα από αλληλεπιδράσεις με άλλα χταπόδια, όπως συγκρούσεις ή ζευγάρωμα, ενώ στο 17% των περιπτώσεων το «βλήμα» βρήκε στόχο. Οι ερευνητές σημείωσαν επίσης ότι οι πιο έντονες ρίψεις συχνά συνοδεύονταν από πιο σκούρους χρωματισμούς στο σώμα, ένδειξη που συνδέεται με επιθετική διάθεση.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει το γεγονός ότι τα θηλυκά φαίνεται να πρωταγωνιστούν σε αυτή τη συμπεριφορά. Σύμφωνα με τις καταγραφές, περίπου το 66% των ρίψεων προήλθε από δύο θηλυκά άτομα, κάτι που συνδέεται και με προηγούμενες παρατηρήσεις ότι τα θηλυκά χταπόδια πετούν υλικά προς αρσενικά όταν αισθάνονται ότι παρενοχλούνται. Με απλά λόγια, στον βυθό η απόρριψη δεν είναι πάντα διακριτική.
Οι επιστήμονες παραμένουν προσεκτικοί όταν μιλούν για «εκδίκηση» ή πρόθεση, καθώς τέτοιοι όροι είναι ανθρώπινοι και δύσκολα αποδίδονται με βεβαιότητα στη συμπεριφορά των ζώων. Ωστόσο, τα διαθέσιμα δεδομένα δείχνουν ότι ορισμένες από αυτές τις ρίψεις δεν είναι τυχαίες κινήσεις καθαρισμού της φωλιάς, αλλά φαίνεται να έχουν κοινωνικό ή αμυντικό ρόλο. Και αυτό είναι που κάνει την περίπτωση του χταποδιού τόσο συναρπαστική: πρόκειται για ένα κυρίως μοναχικό ζώο, που σε ορισμένες συνθήκες δείχνει να χρησιμοποιεί τον χώρο, το σώμα και τα διαθέσιμα υλικά γύρω του με τρόπο σχεδόν στρατηγικό.
Αυτό που εντυπωσιάζει περισσότερο δεν είναι μόνο ότι το χταπόδι «πετάει» αντικείμενα. Είναι ότι φαίνεται να θυμάται, να αξιολογεί το περιβάλλον του και να αντιδρά αναλόγως. Σε ένα ζώο που έχει εξελιχθεί εντελώς διαφορετικά από τα θηλαστικά, αυτή η μορφή ευφυΐας μοιάζει σχεδόν εξωγήινη. Ίσως γι’ αυτό το χταπόδι εξακολουθεί να γοητεύει τόσο τη βιολογία όσο και τη λαϊκή φαντασία: επειδή μας θυμίζει ότι η νοημοσύνη στη φύση δεν έχει μόνο ένα πρόσωπο.
Πηγές έμπνευσης και τεκμηρίωσης:PLOS ONE, Smithsonian και National Geographic.
