«Στο δικαίωμα να αποφασίσει κανείς να κάνει παιδιά αντιστοιχεί μια υποχρέωση να γνωρίζει τις δυνατότητες που προσφέρει το ανθρώπινο σώμα», λέει στην συνέντευξη που παραχώρησε στην HuffPost η Ισμήνη Κριάρη, πρόεδρος της Εθνικής Αρχής Ιατρικώς Υποβοηθούμενης Αναπαραγωγής.
Η Ομότιμη Καθηγήτρια Συνταγματικού Δικαίου και Βιοηθικής και Δικαίου, Παντείου Πανεπιστημίου Κοινωνικών και Πολιτικών Επιστημών, μέλος της Εθνικής Επιτροπής Βιοηθικής και Τεχνοηθικής, επισημαίνει την άγνοια μεγάλου μέρους του ελληνικού πληθυσμού σχετικά με τις δυνατότητες που δίνει το ανθρώπινο σώμα ως προς τους άντρες κι ως προς τις γυναίκες. «Θεωρούν ότι έχουν ατελείωτες δυνατότητες αναπαραγωγής και δεν γνωρίζουν, δεν προσπαθούν να μάθουν, δεν ενδιαφέρονται να μάθουν ότι οι δυνατότητες αυτές είναι πεπερασμένες. Στο δικαίωμα να αποφασίσει κανείς να κάνει παιδιά αντιστοιχεί μια υποχρέωση να γνωρίζει τις δυνατότητες που προσφέρει το ανθρώπινο σώμα», μας λέει η κυρία Κριάρη.
Η ίδια απαντά επίσης για πως χειρίστηκε η Εθνική Αρχή Υποβοηθούμενης Αναπαραγωγής την υπόθεση με το Δανό δότη και δηλώνει: «Αν θα άλλαζα κάτι θα ήταν οι διαδικασίες μέσω των οποίων έρχεται σπέρμα από Τράπεζα από το εξωτερικό. Να υπάρχει μεγαλύτερη διαφάνεια και προστασία ως προς τον αριθμό. Να μην έχουμε 197 παιδιά από τον ίδιο δότη». Η κυρία Κριάρη αναφέρεται ακόμα στο «πιο επιτρεπτικό πλαίσιο» που έχει η χώρα μας ως προς την υποβοηθούμενη αναπαραγωγή σε όλη την Ευρώπη, στην πρόσβαση στην ιυα, το οικονομικό κόστος τις ψυχολογικές επιπτώσεις τη διενέργεια γενετικών ελέγχων αλλά και το ρόλο της ΤΝ στο επιστημονικό τομέα. Αλήθεια, είναι η υποβοηθούμενη αναπαραγωγή ταμπού στην Ελλάδα;
- Κυρία Κριάρη, από τον Ιούλιο του 2024 έχετε αναλάβει πρόεδρος στην Αρχή Υποβοηθούμενης Αναπαραγωγής. Ποιες είναι οι μεγαλύτερες προκλήσεις που αντιμετωπίζει η Αρχή στο ρυθμιστικό και εποπτικό της έργο;
Η Αρχή έχει την αρμοδιότητα, αφενός να ελέγχει και να αδειοδοτεί, ή να ανανεώνει την άδεια των Μονάδων Υποβοηθούμενης Αναπαραγωγής – δημόσιων και ιδιωτικών – επίσης να επιλαμβάνεται όλων των παραπόνων τα οποία εκφράζουν οι υπογόνιμοι ασθενείς και από την Ελλάδα και από το εξωτερικό και να μελετά τα διάφορα θέματα τα οποία προκύπτουν, όπως π.χ. το τελευταίο θέμα που προέκυψε με τον Δανό δότη ο οποίος έχει δημιουργήσει σε όλη την Ευρώπη με το σπέρμα του 197 παιδιά, μεταξύ των οποίων και στην Ελλάδα, κι έχει, χωρίς ο ίδιος να το γνωρίζει, ένα γονίδιο που δημιουργεί μια σοβαρή προϋπόθεση για ασθένεια. Αυτή ήταν η μεγαλύτερη πρόκληση που αντιμετωπίσαμε διότι αφ’ ης στιγμής ενημερωθήκαμε, έπρεπε να λάβουμε ορισμένα μέτρα και επικοινωνίας και ενημέρωσης με τις μονάδες και πως θα έπρεπε να αντιμετωπίσουν αυτό το πάρα πολύ σοβαρό, και σε πολλές περιπτώσεις δυστυχώς αρνητικό, περιστατικό. Τα υπόλοιπα θέματά μας όπως το πώς θα κάνουμε τους ελέγχους ή πως θα δώσουμε συμβουλευτική γνώμη στο υπουργείο, αυτά είναι δευτερεύοντα, καθημερινά εντούτοις, θέματα. Μας απασχολεί επίσης – χωρίς να είναι αποκλειστικά δικό μας αντικείμενο – λόγω του εύρους των διαδικασιών τις οποίες εποπτεύουμε και το γενικότερο θέμα το οποίο έχει να κάνει με την υπογεννητικότητα στην Ελλάδα. Το γεγονός ότι η Ελλάδα εμφανίζει ένα πάρα πολύ σοβαρό πρόβλημα υπογεννητικότητας το οποίο θα ξεσπάσει στις πλήρεις του διαστάσεις μετά από καμία δεκαετία, είναι ένα πρόβλημα που βλέπουμε. Αυτό που εντοπίζουμε κυρίως είναι η άγνοια μεγάλου μέρους του ελληνικού πληθυσμού σχετικά με τις δυνατότητες που δίνει το ανθρώπινο σώμα ως προς τους άντρες κι ως προς τις γυναίκες. Θεωρούν ότι έχουν ατελείωτες δυνατότητες αναπαραγωγής και δεν γνωρίζουν, δεν προσπαθούν να μάθουν, δεν ενδιαφέρονται να μάθουν ότι οι δυνατότητες αυτές είναι πεπερασμένες. Στο δικαίωμα να αποφασίσει κανείς να κάνει παιδιά αντιστοιχεί μια υποχρέωση να γνωρίζει τις δυνατότητες που προσφέρει το ανθρώπινο σώμα.
Το ελληνικό κράτος μπορεί αν χρηματοδοτήσει τα φάρμακα μέσω του ΕΟΠΥ σε δυο αποφάσεις το χρόνο – κάθε απόφαση έχει δυο προσπάθειες. Αρα τέσσερις προσπάθειες. Χρηματοδοτεί μια προσπάθεια. Η διαδικασία βρίσκεται πάνω – κάτω σε αντιστοιχία με άλλα κράτη
- Είστε ικανοποιημένη με τον τρόπο που χειρίστηκε η Εθνική Αρχή Υποβοηθούμενης Αναπαραγωγής την υπόθεση με το Δανό δότη;
Κοιτάξτε, όσον αφορά το συγκεκριμένο θέμα, νομίζω ότι το χειριστήκαμε επαρκώς αλλά το ζήτημα είναι ότι σε αυτό το τεράστιο θέμα θα πρέπει να υπάρχει μια ευρωπαϊκή απάντηση. Θα πρέπει να υπάρξει ένας ευρωπαϊκός Οργανισμός που να λειτουργεί στο πλαίσιο κάποιου οργάνου της ΕΕ, ο οποίος θα έχει αποστολή να λαμβάνει απ’ όλες τις Τράπεζες στοιχεία σχετικά με το που πηγαίνει το σπέρμα και να λαμβάνει και στοιχεία από την «αντίθετη» πλευρά, δηλαδή που πηγαίνει αυτό το σπέρμα, κι αυτός ο Οργανισμός θα πρέπει να ελέγχει ότι κάθε χώρα που στέλνει σπέρμα θα πρέπει να σέβεται την νομοθεσία της χώρας που αυτό πηγαίνει. Και αυτό να το μαζεύει μια Κεντρική Τράπεζα. Αυτό δεν είναι θέμα της Ελλάδας. Είναι θέμα και των 27 Ευρωπαϊκών χωρών.
Στην Ελλάδα είναι ταμπού να πει ένα ζευγάρι ότι έχει πρόβλημα υπογονιμότητας. Το ταμπού είναι ότι δεν θέλει κανείς να αποδεχθεί ότι θα κάνει παιδί με τρίτο δότη ή δότρια
- Είναι η ηλικία των 54 σωστή για να γίνει μια γυναίκα μητέρα; Η καθυστέρηση της γυναίκας να γεννήσει έχει επιπτώσεις; Τι μπορεί να γίνει για να μην καθυστερεί;
Το όριο των 54 ετών το ψήφισε η Βουλή και δεν είχε γίνει τότε και μεγάλη συζήτηση απ’ ότι θυμάμαι. Το ερώτημα είναι εάν θα έπρεπε να υπάρχει μια ενθάρρυνση των νέων ανθρώπων και ζευγαριών τις αναπαραγωγικές τους δυνατότητες να τις εκφράσουν σε νεότερη ηλικία. Δηλαδή παλαιότερα υπήρχε αυτονόητη σκέψη αν κάποιος είναι 28, 30 ετών να μπει στη διαδικασία να κάνει οικογένεια και παιδιά. Τώρα πηγαίνει προς τα πίσω αυτό το όριο. Οσο πηγαίνει προς τα πίσω μπορεί να προκύψουν δυσκολίες. Διότι το ανθρώπινο σώμα δεν έχει ανεξάντλητο απόθεμα. Οσο περνούν τα χρόνια οι δυσκολίες αυξάνονται κι ο νόμος μπορεί να έχει δώσει αυτό το τελευταίο όριο των 54 ετών – γιατί έχει αυξηθεί το προσδόκιμο της ζωής κι έχει βελτιωθεί η ζωή των ανθρώπων – αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι είναι ανεξάντλητες οι δυνατότητες προς τεκνοποιία.
- Είναι η ιυα ταμπού; Ποιες είναι οι επιδράσεις της ιυα για την γυναίκα, την ψυχική και σωματική της υγεία;
Στην Ελλάδα είναι ταμπού να πει ένα ζευγάρι ότι έχει πρόβλημα υπογονιμότητας. Το ταμπού είναι ότι δεν θέλει κανείς να αποδεχθεί ότι θα κάνει παιδί με τρίτο δότη ή δότρια. Ενώ σε άλλες χώρες όχι απλά είναι κοινός τόπος, αλλά το προβλέπουν οι διατάξεις των σχετικών οργάνων ότι θα πρέπει να ενημερωθεί το παιδί πως έχει γεννηθεί με ένα σπέρμα τρίτου δότη ή ωάριο τρίτης δότριας. Το τι επίδραση έχει μια τέτοια διαδικασία στον ψυχολογικό τομέα μιας γυναίκας θα μπορούσε να ήταν θέμα διδακτορικής διατριβής. Δεν έχει γίνει, όμως, ακόμα. Η προσωπική μου εκτίμηση είναι ότι εκείνες που καταφέρνουν να κάνουν παιδί τα ξεχνούν όλα. Εκείνες οι οποίες δεν καταφέρνουν να κάνουν παιδί – χωρίς να έχω κάποια μελέτη να σας επισημάνω – λένε ότι έχουν βιώσει ένα μεγάλο αίσθημα απογοήτευσης. Και ότι χρειάζεται πολύ μεγάλη δύναμη χαρακτήρα για να μπορέσουν να το επεξεργαστούν.
- Ποιο είναι το ποσοστό διάλυσης της σχέσης μετά από την αποτυχία;
Κι αυτό είναι αντικείμενο διδακτορικής διατριβής – δεν έχουμε τέτοιου είδους ποσοστά. Δηλαδή δεν υπάρχει κάποια βάση δεδομένων σχετικά με την αιτία των διαζυγίων.
- Είναι ισότιμη η πρόσβαση στην υποβοηθούμενη αναπαραγωγή για όλους στην Ελλάδα; Πόσα ομόφυλα ζευγάρια έχουν προσφύγει σε ιυα;
Με την τελευταία τροποποίηση της νομοθεσίας απαγορεύεται στα ομόφυλα ζευγάρια να προσφύγουν σε Υποβοηθούμενη Αναπαραγωγή. Επιτρέπεται μόνο, όπως επιτρεπόταν και παλιά στη μόνη γυναίκα. Στην περίπτωση που βρίσκεται σε μια σχέση με μια άλλη γυναίκα, εκείνη μπορεί να κάνει παιδί όπως μια μόνη γυναίκα, κι η σύντροφος ή η σύζυγος μπορεί μόνο να υιοθετήσει το παιδί.
Είμαστε από τις λίγες χώρες που επιτρέπουμε την παρένθετη – ήδη από το 2002. Είμαστε από τις λίγες χώρες που επιτρέπουν την δωρεά ωαρίου, τη δωρεά σπέρματος. Είμαστε από τις λίγες χώρες που επιτρέπουν προεμφυτευτικό έλεχο
- Πόσο ακριβή είναι η Υποβοηθούμενη Αναπαραγωγή; Τι καλύπτεται από την ασφάλιση;
Αυτό εξαρτάται από το πόσες προσπάθειες κάνει ένα ζευγάρι ή μια γυναίκα. Το ελληνικό κράτος μπορεί αν χρηματοδοτήσει τα φάρμακα μέσω του ΕΟΠΥ σε δυο αποφάσεις το χρόνο – κάθε απόφαση έχει δυο προσπάθειες. Αρα τέσσερις προσπάθειες. Χρηματοδοτεί μια προσπάθεια. Η διαδικασία βρίσκεται πάνω – κάτω σε αντιστοιχία με άλλα κράτη και από εκεί και μετά το πόσο μπορεί το κράτος να επέμβει εξαρτάται από τα δυνατότητες που έχουν τα άλλα υπουργεία. Υπάρχουν δυνατότητες αλλά και περιορισμοί.
- Πόσο «φιλικό» για ζευγάρια που δυσκολεύονται να τεκνοποιήσουν είναι στην Ελλάδα το ισχύον νομοθετικό πλαίσιο για την υποβοηθούμενη αναπαραγωγή; Τι θα αλλάζατε αν είχατε τη δυνατότητα;
Είναι το πιο επιτρεπτικό πλαίσιο σε όλη την Ευρώπη. Ούτε η Αγγλία δεν έχει τέτοιο επιτρεπτικό πλαίσιο. Είμαστε από τις λίγες χώρες που επιτρέπουμε την παρένθετη – ήδη από το 2002. Είμαστε από τις λίγες χώρες που επιτρέπουν την δωρεά ωαρίου, τη δωρεά σπέρματος. Είμαστε από τις λίγες χώρες που επιτρέπουν προεμφυτευτικό έλεχο. Αν θα άλλαζα κάτι θα ήταν οι διαδικασίες μέσω των οποίων έρχεται σπέρμα από Τράπεζα από το εξωτερικό. Εκεί η Ελλάδα παίρνει ένα φιαλίδιο και τις εξετάσεις που έχουν γίνει στον δότη. Μετά την ιστορία με τον Δανό δότη θα πρέπει αυτές οι εξετάσεις να είναι περισσότερες και θα πρέπει να υπάρχει μεγαλύτερη διαφάνεια και προστασία ως προς τον αριθμό. Να μην έχουμε 197 παιδιά από τον ίδιο δότη.
- Πόσο σημαντική κατά τη γνώμη σας είναι η διενέργεια γενετικών ελέγχων – κι η ερώτηση αφορά και τη μεθόδους που ενέχουν κάποια ρίσκα – κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης;
Αναφέρομαι σε έλεγχο πριν ξεκινήσει η εγκυμοσύνη. Αφενός γίνονται έλεγχοι λόγω της ηλικίας της γυναίκας (από 38 ετών), ή αν διαπιστώσουν ότι ενδεχομένως υπάρχει κάποιο γονίδιο που ίσως οδηγήσει σε ασθένεια. Οπότε συζητάμε για έλεγχο στο έμβρυο. Αυτό είναι μια διαδικασία που προβλέπει το ελληνικό δίκαιο – πρόσφατα κάναμε και μια επικαιροποίηση των σχετικών προϋποθέσεων και νομίζω ότι σε αυτό το θέμα έχουμε καλύψει σχεδόν ό,τι καλύπτει και η ευρωπαϊκή κοινή αντιμετώπιση του θέματος. Στη διάρκεια της εγκυμοσύνης πάντα γινόταν η διαδικασία του ενδομητρίου ελέγχου που και τώρα μπορεί να το συστήσει ο γιατρός αλλά αυτό είναι κάτι άλλο. Αλλά τα προεμφυτευτικά που είναι δική μας αρμοδιότητα γίνονται εκτός του γυναικείου σώματος.
Το ανθρώπινο σώμα έχει πάρα πολλές δυνάμεις αλλά δεν είναι ανεξάντλητες. Το σώμα μπορεί μέχρι μια ορισμένη ηλικία. Από εκεί και μετά μπορεί κάποιος να βοηθηθεί, κανένας όμως δεν μπορεί να εγγυηθεί για κανένα αποτέλεσμα
- Ποιος είναι ο ρόλος της βιοηθικής (ερώτηση που έχει να κάνει και με την ιδιότητά σας ως Ομότιμη Καθηγήτρια Συνταγματικού Δικαίου και Βιοηθικής και Δικαίου, Παντείου Πανεπιστημίου Κοινωνικών και Πολιτικών Επιστημών, μέλος της Εθνικής Επιτροπής Βιοηθικής και Τεχνοηθικής) στις αποφάσεις που λαμβάνει η Αρχή;
Πάντα όταν είναι να πάρουμε μια απόφαση για ένα θέμα στο οποίο δεν έχουμε ρητή συνταγματική διάταξη – και εφ΄όσον μας το επιτρέπει το ισχύον νομικό καθεστώς – πάντα κοιτάμε να είμαστε σύμφωνοι με αυτά τα οποία προβλέπει και η Σύμβαση του Οβιέδο*, η οποία είναι σύμβαση για την προστασία της ανθρώπινης αξιοπρέπειας και των δικαιωμάτων του ανθρώπου σε σχέση με τις προόδους της βιολογίας και της βιοηθικής, ορισμένες από τις αρχές έρχονται από τον Ιπποκράτη, άλλες έχουν μπει πρόσφατα για την προστασία του ανθρώπου, των παιδιών, του εμβρύου, της γενετικής ταυτότητας, έχουμε επιτροπή δεοντολογίας που εξετάζει τα αιτήματα που έχουμε για επιστημονική έρευνα. Λαμβάνουμε υπόψη συστάσεις της ΟΥΝΕΣΚΟ, διακηρύξεις του Συμβουλίου της Ευρώπης . Για να προστατέψουμε τις δότριες των ωαρίων πάρθηκε η απόφαση κάθε δότρια να δίνει έως έξι φορές και τρεις φορές τον χρόνο ανά 4μηνο.
* Η σύμβαση για τα ανθρώπινα δικαιώματα και την βιοϊατρική ή σύμβαση για την προστασία των δικαιωμάτων του ανθρώπου και της αξιοπρέπειας του ανθρώπου σε σχέση με τις εφαρμογές της βιολογίας και της ιατρικής[είναι σύμβαση μεταξύ των χωρών μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης που αποσκοπεί στην οριοθέτηση των εφαρμογών και των καινοτομιών της βιοϊατρικής και στην προστασία της ανθρώπινης αξιοπρέπειας. Η σύμβαση συνήφθη στις 4 Απριλίου 1997 στο Οβιέδο της Ισπανίας, γι΄ αυτό και είναι γνωστή και ως Σύμβαση του Οβιέδο
- Ποιες τεχνολογικές εξελίξεις θεωρείτε πιο καθοριστικές για το μέλλον της υποβοηθούμενης αναπαραγωγής; – και εδώ μπαίνει στο κάδρο και η τεχνητή νοημοσύνη
Μέσω της ΤΝ μπορούν οι κλινικές να κάνουν καλύτερες επιλογές ωαρίων και εμβρύων αλλά και στο σύνολο των διαδικασιών της Υποβοηθούμενης Αναπαραγωγής. Είναι κάτι που και στο μέλλον θα παίξει ρόλο υπό την προϋπόθεση ότι τίποτα δεν μπορεί να αντικαταστήσει τον γιατρό στο κρεβάτι του ασθενούς. Δεν μπορεί να αποφασίζει αντί του γιατρού.
- Ποιο το βασικό μήνυμα που θα θέλατε να περάσετε στον κόσμο;
Να φροντίσει να μάθει ο καθένας πως λειτουργεί το σώμα του και ποια είναι τα όριά του. Το οποίο δεν το ξέρει την εποχή της ανεξέλεγκτης πληροφόρησης. Το ανθρώπινο σώμα έχει πάρα πολλές δυνάμεις αλλά δεν είναι ανεξάντλητες. Το σώμα μπορεί μέχρι μια ορισμένη ηλικία. Από εκεί και μετά μπορεί κάποιος να βοηθηθεί, κανένας όμως δεν μπορεί να εγγυηθεί για κανένα αποτέλεσμα.
