Η Γροιλανδία, η μεγαλύτερη νήσος του πλανήτη -καθώς η Αυστραλία θεωρείται ήπειρος- και ταυτόχρονα μία από τις πιο αραιοκατοικημένες περιοχές του κόσμου, έχει μετατραπεί σε κομβικό πεδίο γεωπολιτικού ανταγωνισμού. Όχι λόγω πληθυσμού ή οικονομικής ισχύος, αλλά λόγω θέσης.
Στον 21ο αιώνα, η Αρκτική δεν αποτελεί πλέον γεωγραφική περιφέρεια. Έχει εξελιχθεί σε στρατηγικό μέτωπο αντιπαράθεσης ΗΠΑ–Ρωσίας–Κίνας, με τη Γροιλανδία να λειτουργεί ως κρίσιμος κόμβος ελέγχου, επιτήρησης και αποτροπής.
Θεσμικό καθεστώς: αυτονομία, όχι κυριαρχία
Η Γροιλανδία αριθμεί περίπου 56.000 κατοίκους, κυρίως Ινουίτ (Kalaallit). Από το 2009 λειτουργεί υπό καθεστώς εκτεταμένης αυτονομίας βάσει του Self-Government Act, εντός του Βασιλείου της Δανίας. Διαθέτει δική της κυβέρνηση και κοινοβούλιο, με ουσιαστικές αρμοδιότητες στην εσωτερική διακυβέρνηση, τη φορολογία και τη διαχείριση των φυσικών πόρων.
Η άμυνα και η εξωτερική πολιτική, ωστόσο, παραμένουν αρμοδιότητα της Κοπεγχάγης. Το κρίσιμο σημείο είναι ότι το δικαίωμα αυτοδιάθεσης και μελλοντικής ανεξαρτησίας αναγνωρίζεται ρητά. Η Γροιλανδία δεν είναι αποικία· είναι μια πολιτική οντότητα σε θεσμική μετάβαση.
Ανήκει η Γροιλανδία στο ΝΑΤΟ;
Η απάντηση είναι σαφής αλλά συχνά παρεξηγημένη: Ναι, έμμεσα.
Η Γροιλανδία δεν είναι κράτος. Ανήκει όμως στο Βασίλειο της Δανίας, ιδρυτικό μέλος του ΝΑΤΟ. Κατά συνέπεια, το Άρθρο 5 της Συμμαχίας καλύπτει και το έδαφός της. Αυτό εξηγεί και τη μόνιμη αμερικανική στρατιωτική παρουσία στη βάση Pituffik (πρώην Thule), η οποία είναι απολύτως νόμιμη και θεσμικά κατοχυρωμένη.
Σε περίπτωση ανεξαρτησίας, η Γροιλανδία δεν θα ανήκει αυτομάτως στο ΝΑΤΟ. Θα όφειλε είτε να αιτηθεί ένταξη είτε να συνάψει διμερή συμφωνία ασφάλειας, κατά κύριο λόγο με τις ΗΠΑ.
Ισλανδία, Αλάσκα, Φερόες: τρία διαφορετικά μοντέλα
Η Γροιλανδία συγκρίνεται συχνά με τρεις διαφορετικές περιπτώσεις:
Ισλανδία: Ανεξάρτητο κράτος, μέλος του ΝΑΤΟ, χωρίς ένοπλες δυνάμεις. Η ασφάλειά της διασφαλίζεται από τη Συμμαχία και τις ΗΠΑ. Αποτελεί το πιο ρεαλιστικό μοντέλο για μια μελλοντικά ανεξάρτητη Γροιλανδία.
Αλάσκα: Πολιτεία των ΗΠΑ, πλήρως ενσωματωμένη στο αμερικανικό κράτος, με υψηλό βαθμό στρατιωτικοποίησης. Δεν αποτελεί θεσμικά συγκρίσιμο παράδειγμα.
Νήσοι Φερόες: Αυτόνομη περιοχή της Δανίας, με παρόμοιο πληθυσμό αλλά σαφώς χαμηλότερη γεωστρατηγική αξία. Θεσμικά κοντινή περίπτωση, γεωπολιτικά όμως ασύμμετρη.
Πώς μπορούν οι ΗΠΑ να «παρέμβουν» στη Γροιλανδία;
Η αμερικανική παρέμβαση δεν μπορεί να είναι στρατιωτική· κάτι τέτοιο θα ισοδυναμούσε με κρίση εντός ΝΑΤΟ. Η πραγματική στρατηγική κινείται σε τέσσερις άξονες:
Ασφάλεια και αποτροπή: Ενίσχυση της αρκτικής παρουσίας, αντιπυραυλική άμυνα, διαστημική επιτήρηση.
Οικονομική διείσδυση: Επενδύσεις σε υποδομές, λιμάνια, σπάνιες γαίες και ενεργειακή αυτάρκεια.
Πολιτική νομιμοποίηση: Ρητή στήριξη του δικαιώματος αυτοδιάθεσης.
Στρατηγική συμμαχία μετά από ανεξαρτησία: Μοντέλο Ισλανδίας, χωρίς τυπική ενσωμάτωση.
Το υποθετικό σενάριο των «1.000.000 δολαρίων και του διαβατηρίου».
Τίθεται συχνά, σε θεωρητικό επίπεδο, το ερώτημα: τι θα συνέβαινε αν οι ΗΠΑ προσέφεραν 1.000.000 δολάρια σε κάθε κάτοικο, μαζί με αμερικανικό διαβατήριο, και ακολουθούσε δημοψήφισμα υπέρ της ενσωμάτωσης;
Η απάντηση είναι ξεκάθαρη: δεν θα παρήγαγε νόμιμο αποτέλεσμα.
Πρώτον, η Γροιλανδία δεν είναι κυρίαρχο κράτος και δεν μπορεί να μεταβιβάσει κυριαρχία χωρίς συμφωνία με τη Δανία.
Δεύτερον, η παροχή χρημάτων και υπηκοότητας πριν από δημοψήφισμα συνιστά αθέμιτη αλλοίωση της λαϊκής βούλησης κατά το διεθνές δίκαιο. Ένα τέτοιο αποτέλεσμα δεν θα αναγνωριζόταν διεθνώς.
Τρίτον, οι ΗΠΑ δεν μπορούν να χορηγήσουν μαζικά υπηκοότητα σε πληθυσμό ξένης επικράτειας χωρίς μεταβολή κυριαρχίας. Αυτό θα ισοδυναμούσε με de facto προσάρτηση συμμάχου.
Ένα τέτοιο εγχείρημα θα προκαλούσε:
θεσμική κρίση στο ΝΑΤΟ, αποδυνάμωση της αρχής της αυτοδιάθεσης, νομιμοποίηση αντίστοιχων ρωσικών ή κινεζικών πρακτικών αλλού.
Το μόνο θεσμικά νόμιμο μονοπάτι θα ήταν: ανεξαρτησία μέσω καθαρής διαδικασίας, διεθνής αναγνώριση, και κυρίαρχη απόφαση για συμμαχία ή ένταξη.
Συμπέρασμα:
Η Γροιλανδία δεν είναι ούτε Αλάσκα ούτε Ισλανδία ακόμη. Είναι όμως το κρίσιμο γεωπολιτικό κενό της Αρκτικής. Δεν χρειάζεται κατάκτηση ούτε «αγορά». Χρειάζεται θεσμική μετάβαση, με όρους διεθνούς δικαίου, ΝΑΤΟ και λαϊκής νομιμοποίησης.
Στον σύγχρονο κόσμο, τα εδάφη δεν αλλάζουν χέρια με σημαίες και επιταγές, αλλά με ασφάλεια, οικονομία και πολιτική νομιμότητα.
Αυτά υπαγορεύει η θεωρία της νομιμότητας. Ωστόσο, η διεθνής εμπειρία μας έχει δείξει ότι συχνά η νομιμότητα στρεβλώνεται και βαφτίζεται «ρεαλισμός», κατά τον Μόργκενταου.
Το ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι αν η Γροιλανδία έχει γεωπολιτική αξία, αυτό είναι δεδομένο.
Το πραγματικό ερώτημα είναι ποιο μοντέλο ισχύος θα επικρατήσει στον 21ο αιώνα.
