Οι πόλεμοι δεν έχουν μόνο ανθρώπινο, οικονομικό και κοινωνικό κόστος. Έχουν και βαρύ περιβαλλοντικό αποτύπωμα, το οποίο συχνά μένει αόρατο, τόσο στη δημόσια συζήτηση όσο και στην παγκόσμια πολιτική για το κλίμα. Οι εκπομπές από στρατιωτικές δραστηριότητες, είτε κατά τη διατήρηση στρατιωτικών δυνάμεων είτε κατά την άμεση διεξαγωγή πολεμικών επιχειρήσεων, δεν αντιμετωπίστηκαν ιστορικά με την ίδια διαφάνεια και αυστηρότητα όπως άλλες πηγές ρύπανσης. Σύμφωνα με εκτιμήσεις του Conflict and Environment Observatory (CEOBS), οι στρατιωτικές δραστηριότητες ευθύνονται για περίπου το 5,5% των παγκόσμιων εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου.
Το περιβαλλοντικό κόστος του πολέμου δεν παράγεται μόνο στο πεδίο της μάχης. Απλώνεται σε όλα τα στάδια προετοιμασίας και υλοποίησης πολεμικών επιχειρήσεων, δηλαδή πριν, κατά τη διάρκεια, και μετά τις εχθροπραξίες.
Πώς παράγεται το πολεμικό αποτύπωμα άνθρακα
Πριν από τις μάχες
• εξόρυξη και επεξεργασία υδρογονανθράκων, μεταλλευμάτων και άλλων πρώτων υλών
• παραγωγή και κατασκευή όπλων
• προετοιμασία, ενίσχυση και συντήρηση στρατιωτικών και άλλων υποδομών
Κατά τη διάρκεια των επιχειρήσεων
• μετακίνηση πλοίων, στρατευμάτων και μαχητικών αεροσκαφών σε μεγάλες αποστάσεις
• κατανάλωση τεράστιων ποσοτήτων καυσίμων
• χρήση εκρηκτικών , πρόκληση πυρκαγιών, καταστροφή κτιρίων
Μετά τις συγκρούσεις
• αποκατάσταση ζημιών
• ανοικοδόμηση κατεστραμμένων υποδομών
• πρόσθετη κατανάλωση υλικών, ενέργειας και φυσικών πόρων
Ενδεικτικά, ακόμη και μία μόνο πυραυλική επίθεση μπορεί να παράγει περίπου 0,14 τόνους ισοδύναμου CO2, ποσότητα που αντιστοιχεί στις εκπομπές ενός αυτοκινήτου σε διαδρομή περίπου 560 χιλιομέτρων.
Ο πόλεμος των ΗΠΑ και του Ισραήλ εναντίον του Ιράν και η κλιματική επιβάρυνση
Η πρόσφατη πολεμική κλιμάκωση των ΗΠΑ και του Ισραήλ εναντίον του Ιράν επιβαρύνει περαιτέρω την κλιματική κρίση.
Το Ιράν, ακόμη και σε καιρό ειρήνης, συγκαταλέγεται στους σημαντικούς παγκόσμιους ρυπαντές. Ευθύνεται για περίπου 2% των παγκόσμιων ετήσιων εκπομπών, ενώ οι κατά κεφαλήν εκπομπές του φτάνουν περίπου τους 11,2 τόνους, κυρίως λόγω της εκτεταμένης χρήσης φυσικού αερίου και πετρελαίου.
Παρότι το Ιράν υπέγραψε το 2016 τη Συμφωνία του Παρισιού, δεν την έχει επικυρώσει έως σήμερα. Αυτό σημαίνει ότι παραμένει εκτός του πυρήνα των κρατών που δεσμεύονται πλήρως από το σχετικό διεθνές πλαίσιο για τη μείωση των εκπομπών.
Την ίδια στιγμή, η χώρα βρίσκεται ήδη αντιμέτωπη με σοβαρές περιβαλλοντικές πιέσεις, όπως ατμοσφαιρική ρύπανση, χρόνια λειψυδρία και υποβάθμιση οικοσυστημάτων. Μέσα σε αυτό το ήδη βεβαρημένο πλαίσιο, ο πόλεμος εντείνει ακόμη περισσότερο την οικολογική και κλιματική υποβάθμιση.
Πάνω από 5 εκατομμύρια τόνοι CO2e σε μόλις 14 ημέρες
Σε ανάλυση στην οποία συμμετείχαν ερευνητές από το Queen Mary University of London, το Lancaster University και το Climate and Community Institute, εκτιμάται ότι οι πρώτες 14 ημέρες του πολέμου στο Ιράν παρήγαγαν περισσότερους από 5 εκατομμύρια τόνους ισοδύναμου διοξειδίου του άνθρακα (CO2e).
Η ποσότητα αυτή είναι μεγαλύτερη από τη συνολική ετήσια κλιματική ρύπανση χωρών όπως η Ισλανδία και αντιστοιχεί περίπου στις ετήσιες εκπομπές 1,1 εκατομμυρίου αυτοκινήτων.
Οι βασικές πηγές εκπομπών στις δύο πρώτες εβδομάδες
Πηγή εκπομπών Εκτιμώμενες εκπομπές
καταστροφή κατοικιών και υποδομών: 2,4 εκατομμύρια tCO2e
χρήση καυσίμων για στρατιωτικές επιχειρήσεις: 529.000 tCO2e
καύση και καταστροφή πετρελαίου: 1,88 εκατομμύρια tCO2e
απώλειες στρατιωτικού εξοπλισμού: 172.000 tCO2e
πύραυλοι και μη επανδρωμένα αεροσκάφη: 55.000 tCO2e
Γιατί τα κατεστραμμένα κτίρια κοστίζουν τόσο πολύ στο κλίμα
Το μεγαλύτερο μέρος του ανθρακικού κόστους προέρχεται από την καταστροφή κατοικιών και υποδομών. Σύμφωνα με αναφορές της Iranian Red Crescent, περίπου 20.000 κτίρια πολιτών έχουν υποστεί ζημιές από τη σύγκρουση.
Η καταστροφή αυτή δεν σημαίνει μόνο απώλεια στέγης, εγκαταστάσεων και βασικών λειτουργιών. Σημαίνει και απαξίωση του λεγόμενου ενσωματωμένου άνθρακα (embodied carbon), δηλαδή της ενέργειας και των εκπομπών που είχαν ήδη δαπανηθεί για την εξόρυξη υλικών, την παραγωγή τους, τη μεταφορά και τη συναρμολόγησή τους.
Σκυρόδεμα, χάλυβας, τούβλα και άλλα δομικά υλικά έχουν ήδη αφήσει αποτύπωμα πριν καν χρησιμοποιηθούν. Όταν ένα κτίριο καταστρέφεται, δεν χάνεται μόνο η λειτουργική του αξία, αλλά απαξιώνεται και ο ενσωματωμένος άνθρακας που συνδέεται με την κατασκευή του. Παράλληλα, η κατεδάφιση, η απομάκρυνση των ερειπίων και η ανοικοδόμηση προκαλούν νέες, πρόσθετες εκπομπές.
Έτσι, ο πόλεμος πολλαπλασιάζει τις εκπομπές όχι μόνο μέσα από τις στρατιωτικές επιχειρήσεις, αλλά και μέσα από τη μετέπειτα ανοικοδόμηση.
Καύσιμα, στρατιωτικός εξοπλισμός και πετρελαϊκές εγκαταστάσεις
Η κατανάλωση καυσίμων αποτελεί τον δεύτερο μεγαλύτερο παράγοντα εκπομπών. Στρατιωτικά αεροσκάφη, βαριά βομβαρδιστικά, πλοία και οχήματα διανύουν τεράστιες αποστάσεις για την εκτέλεση επιχειρήσεων, καταναλώνοντας μεγάλες ποσότητες καυσίμων.
Επιπλέον, σημαντικό περιβαλλοντικό κόστος προκαλεί και η απώλεια στρατιωτικού εξοπλισμού. Σύμφωνα με τις ίδιες εκτιμήσεις, μέσα στις πρώτες 14 ημέρες οι ΗΠΑ έχασαν τέσσερα αεροσκάφη, ενώ το Ιράν έχασε 28 αεροσκάφη, 21 πολεμικά πλοία και περίπου 300 εκτοξευτές πυραύλων. Το κατεστραμμένο αυτό στρατιωτικό υλικό αντιστοιχεί σε 172.000 tCO2e ενσωματωμένων εκπομπών.
Ιδιαίτερα σοβαρές είναι και οι επιθέσεις σε εγκαταστάσεις καυσίμων και πετρελαϊκές υποδομές. Οι πυρκαγιές, οι εκρήξεις και η καύση πετρελαίου απελευθερώνουν στην ατμόσφαιρα όχι απλά μεγάλες ποσότητες CO2, αλλά και τοξικούς ρύπους με άμεσες επιπτώσεις στη δημόσια υγεία και στα οικοσυστήματα.
Τα Στενά του Ορμούζ και ο κίνδυνος νέας εξάρτησης από τα ορυκτά καύσιμα
Η κρίση δεν περιορίζεται στις άμεσες εκπομπές των στρατιωτικών επιχειρήσεων. Η αναστάτωση στα Στενά του Ορμούζ, που αποτελούν μία από τις κρισιμότερες ενεργειακές οδούς του πλανήτη, εντείνει τις πιέσεις στις αλυσίδες εφοδιασμού πετρελαίου και φυσικού αερίου με ευρύτερες γεωοπολιτικές, οικονομικές και περιβαλλοντικές συνέπειες.
Κάθε τέτοιο ενεργειακό σοκ ενδέχεται να λειτουργήσει ως άλλοθι για νέες γεωτρήσεις, νέες επενδύσεις σε ορυκτά καύσιμα και καθυστέρηση της ενεργειακής μετάβασης. Με αυτή την έννοια, ο πόλεμος δεν παράγει μόνο άμεσες εκπομπές. Μπορεί να παρατείνει και τη δομική εξάρτηση της παγκόσμιας οικονομίας από τον άνθρακα.
Το προηγούμενο της Ουκρανίας
Η περίπτωση της Ουκρανίας δείχνει ότι το περιβαλλοντικό κόστος των πολέμων δεν είναι ούτε θεωρητικό ούτε προσωρινό.
Ο πόλεμος της Ρωσίας στην Ουκρανία έχει ήδη προκαλέσει εκπομπές αντίστοιχες με τις ετήσιες εκπομπές μεγάλων ευρωπαϊκών χωρών. Κατά τα τρία πρώτα χρόνια του πολέμου, οι εκπομπές έφτασαν περίπου τα 230 εκατομμύρια tCO2e, ενώ νεότερες εκτιμήσεις ανεβάζουν το συνολικό αποτύπωμα στα 311 εκατομμύρια tCO2e.
Η εμπειρία αυτή δείχνει καθαρά ότι οι σύγχρονες πολεμικές συγκρούσεις είναι ταυτόχρονα και κλιματικά γεγονότα μεγάλης κλίμακας.
Το περιβαλλοντικό κόστος δεν τελειώνει με τη λήξη του πολέμου
Το περιβαλλοντικό, όπως και το ανθρώπινο κόστος, δεν τελειώνει με το τέλος των εχθροπραξιών.
Τα αέρια του θερμοκηπίου που απελευθερώνονται σήμερα θα παραμείνουν στην ατμόσφαιρα για δεκαετίες, επιδεινώνοντας την υπερθέρμανση του πλανήτη, τα ακραία καιρικά φαινόμενα, τη λειψυδρία, την καταστροφή καλλιεργειών και τη γενικότερη αστάθεια. Και αυτή η αστάθεια, με τη σειρά της, μπορεί να τροφοδοτήσει νέες μετακινήσεις πληθυσμών, νέες κοινωνικές εντάσεις και νέες συγκρούσεις.
Έτσι διαμορφώνεται ένας φαύλος κύκλος: ο πόλεμος επιταχύνει την κλιματική κρίση και η κλιματική κρίση ενισχύει περαιτέρω τις συνθήκες ανασφάλειας.
Αυτό που αποκαλύπτεται τελικά είναι ότι, καθώς πύραυλοι, βομβαρδισμοί και μη επανδρωμένα αεροσκάφη σκοτώνουν ανθρώπους και ισοπεδώνουν υποδομές, μετατρέπουν ταυτόχρονα ολόκληρες περιοχές σε ζώνες περιβαλλοντικής καταστροφής. Κι όμως, αυτή η διάσταση του πολέμου συχνά περνάει σε δεύτερο πλάνο, επειδή η δημόσια συζήτηση εστιάζει στις άμεσες στρατιωτικές και γεωπολιτικές εξελίξεις. Το κλίμα, για ακόμη μία φορά, μένει στη σκιά, παρότι οι συνέπειές του θα διαρκέσουν πολύ περισσότερο από τις ίδιες τις μάχες.
